Вы тут

Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка (2.08.1549 — 28.02.1616)


Узнёс святыні Богу, крэпасці Айчыне, калегію навукам, прыстанак гаротным і ўцекачам ад свету, быў славаю ў вякі, святлом у радзе: зведаў і спазнаў зямлю...»


Калі б мы мелі двух такіх мужоў, без цяжкасці перагналі б Італію». Вось такая пахвала Мікалаю Крыштофу Радзівілу, празванаму Сіроткам ад яго сучаснікаў. Ведаючы зробленае Сіроткам для беларускай гісторыі і культуры, успрымаеш гэтыя высокія словы як заслужаныя.

Сын багатага і ўплывовага магната Мікалая Радзівіла Чорнага Сіротка працягваў ягоную палітычную традыцыю. У маладосці ён даволі актыўна ўдзельнічаў у палітычным жыцці краіны. Самастойных рашэнняў ён не прымаў, старанна выконваў «навуку» дзядзькі Мікалая Радзівіла Рудога, які ў часы безгаспадарчасці (1572—1574 гады) фактычна кіраваў Вялікім Княствам Літоўскім. А неўзабаве і сам Сіротка ўжо «навучае» радных паноў, што ім рабіць, і парады яго даволі слушныя. Сіротка разам з уплывовым магнатам Янам Хадкевічам ад імя Літвы вядзе перамовы з прадстаўніком анжуйскага герцага Генрыка Валуа аб выбранні таго на пасад Рэчы Паспалітай. А пасля абвяшчэння Генрыха каралём едзе ад Літвы ў пасольстве Рэчы Паспалітай у Парыж і асобна ад польскай дэлегацыі зачытвае элекцыйную пастанову пра выбранне таго правіцелем Рэчы Паспалітай. Тыя сем месяцаў, што правіў дзяржавай гэты кароль, Сіротка правёў пры яго двары — гульні, паляванні, баляванні.

І адбылося тое, што павінна было адбыцца: бурлівае і распуснае жыццё падарвала здароўе. Сіротка ўбачыў у гэтым боскае пакаранне за грахі маладосці, тады ён і даў зарок здзейсніць пілігрымку ў Святую зямлю, калі «міласэрны Бог па-ранейшаму здароўе верне». Пазней у сваёй кнізе «Пэрэгрынацыі» Сіротка пісаў: «А як калі чалавек целам хварэе, дарма пра яго старанна дбае, калі пакідае душу без увагі, таксама ж і я, пабачыўшы, што лекары нічога справіць не могуць, усім сэрцам сваім праз споведзь Святую і прыняцце найсвяцейшага таінства звярнуўся да Госпада Бога, пакорліва просячы, каб грахі маладосці маёй дараваў, падказаў бы сэрцу майму, што з яго найсвяцейшае велічы хвалою вечнай было б».

Ажыццяўленне абяцання зацягнулася на гады. Сіротка лячыўся, а паздаравеўшы спяшаўся ў войска на абарону краіны і зноў лячыўся, і пасля зноў на чале свайго атрада далучаўся да войска. «Хоць я чалавек хворы, слабы, але таксама павінен і маю права на гэтую вайну». Яму хацелася ўдзельнічаць у жыцці краіны, не хацеў адчуваць сябе з-за слабага здароўя недарэкам — не дазваляла ні годнасць, ні сумленне. Падчас штурму Полацка ў 1579 годзе Сіротка быў паранены. Толькі ў 1582 годзе, атрымаўшы бласлаўленне ад папы рымскага Рыгора ХІІІ, ён выправіўся ў цяжкую і доўгую вандроўку ў Святую Зямлю, склаўшы загадзя запавет. У красавіку 1583-га Сіротка на караблі адплыў з Венецыі ў Палесціну. Падарожжа было нялёгкае. Сіротка перажыў бурлівыя штормы, спякотны шлях праз пустыню, смяротную небяспеку ад ліхіх рабаўнікоў. Але ў ім прачнуўся даследчык. Нічога вартае ўвагі не абмінаў Сіротка: занатоўваў на паперы і ў памяці. Свет уражваў яго сваёй незвычайнасцю і разнастайнасцю, і пра гэта варта было расказаць людзям.

Сіротка наведаў мясціны, звязаныя з жыццём Ісуса Хрыста, два тыдні пражыў у Іерусаліме, маліўся каля Гасподняй труны. За шчодрыя ахвяраванні Іерусалімскі канвект ордэна бернардзінцаў узвёў Сіротку ў годнасць Рыцара Божай труны. На зваротным шляху Сіротка наведаў Егіпет. Цікаўнасць даследчыка выклікала ў турэцкіх улад падазрэнне ў шпіянажы. Султан выдаў загад схапіць падазронага вандроўніка, але ён своечасова пакінуў тую зямлю.

Гэтая пілігрымка стала для Сіроткі сапраўднай жыццёвай школай. Цяпер ён вучыўся ў самога жыцця. У дарозе Радзівіл неаднойчы сустракаўся з чалавечай высакароднасцю, дабрынёю і дапамогай, таму і сам дапамагаў людзям: выкупіў з турэцкай няволі пяцёра хрысціян.

Вярнуўшыся на радзіму, Сіротка прысвяціў сябе дабрачыннасці. «Даў Бог мне дастатак хлеба, абы яго і спажываў, і з іншымі дзяліўся. Няхай мяне завуць не Радзівіл, а Раджывіл», — гаварыў ён.

Яшчэ ў Іерусаліме вырашыў Сіротка пашыраць хрысціянскую веру і будаваць храмы «адпаведна нашай сіле». Пабачыўшы за мяжой найлепшыя ўзоры тагачаснай культуры, Сіротка сумна адзначыў, што «наш край ёсць ніжэйшы за іншыя краі». І ён усклаў на сябе і цывілізацыйную місію: зрабіць родавы Нясвіж ідэальным еўрапейскім горадам.

Гэта дзякуючы Мікалаю Крыштофу Радзівілу наша архітэктурная спадчына ўзбагацілася храмамі ў Нясвіжы, Міры, Свержані, Дуброве, Чарнаўчыцах, Белай, замкамі ў Нясвіжы, Белай і Алыцы. Сапраўдным шэдэўрам і гонарам беларускай культуры з'яўляецца пабудаваны па замове Сіроткі ў 1587—1593 гадах нясвіжскі касцёл Божага цела — другі пасля рымскага касцёла Іль Джэзу баракальны храм у Еўропе. Аўтарам нясвіжскага касцёла быў запрошаны Сіроткам італьянскі дойлід Ян Марыя Бернардоні, чый талент раскрыўся ў Літве. Па ягоным праекце былі пабудаваныя кляштары і касцёлы бенедыкцінак і бернардзінцаў, гарадская ратуша ў Нясвіжы і славуты Нясвіжскі замак. А сам Нясвіж з драўлянага мястэчка ператварыўся, як па чарадзействе, у мураваны горад з храмамі, школамі, шпіталямі, крамамі. Сіротка паказаў прыклад іншым магнатам, якімі павінны быць іх прыватныя гарады: своеасаблівымі родавымі сталіцамі. І славуты цяпер Мірскі замак набыў сваю рэнесансную шыкоўнасць пры Сіротку. Нагадаем і створаную Сіроткам унікальную энцыклапедычную карту Вялікага Княства Літоўскага, якая знаёміла адукаваны свет з ягонай краінай. Не толькі багаццем, але і сваімі багатымі ведамі дзяліўся Сіротка з людзьмі. Ягоная кніга «Пэрэгрынацыя, або Паломніцтва ясна асветленага князя ягамосці Мікалая Крыштофа Радзівіла ў Святую Зямлю», якая выйшла ў 1601 годзе, зрабілася тагачасным бестселерам. У Нясвіжскім замку Сіротка стварыў карцінную галерэю, бібліятэку і збраёўню. Гэта было сапраўднае захапленне адукаванага калекцыянера, які цаніў рэч за яе ўнікальнасць і мастацкае значэнне.

За культурнай, асветніцкай і рэлігійнай дзейнасцю Сіроткі другараднай выглядае палітычная дзейнасць, а ён быў трокскім, а пасля віленскім ваяводам. Але не пасады, да якіх ён не імкнуўся, а то і адмаўляўся ад іх («Радзівілам я буду, хоць ніякай пасады не буду мець, і досыць мне гэтага»), вызначалі яго значэнне ў дзяржаве, а высокі маральны аўтарытэт. Яго заслугоўвае той, хто на высокай пасадзе не шукае асабістай выгады, а спрыяе дзяржаўным справам. Хоць з-за сваёй сціпласці Сіротка лічыў, што зрабіў вельмі мала і для Бога, і для сваёй краіны, і для людзей.

Вітаўт ЧАРОПКА

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна. 

Культура

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Балканскія краіны паўсталі перад гледачом з іх надзённым.