Вы тут

Зміцер Жылуновіч. Таварыш пясняр


Ён быў аўтарам Маніфеста аб абвяшчэнні Савецкай Беларусі, першым прэм'ер-міністрам рэспублікі, яго двойчы выключалі з партыі, ён мог стаць першым народным паэтам...      На ўсіх фота, якія захаваліся да нашага часу — ці то з сям'ёй, ці то ў атачэнні таварышаў па барацьбе або калег-пісьменнікаў, — ён выглядае надзвычай інтэлігентным і кранальна безабаронным. Магчыма, гэта з-за круглых акуляраў з вельмі моцнымі дыоптрыямі — ён з маладосці дрэнна бачыў.


Ціш­ка Гарт­ны з сям'­ёй. Жон­ка На­дзея і дач­ка Га­лі­на (ужо сту­дэнт­ка ме­ду­ні­вер­сі­тэ­та) улет­ку 1937-га бы­лі рэ­прэ­са­ва­ны «за не­да­ня­сен­не» і вы­сла­ныя ў Ле­нін­град­скую воб­ласць. Жон­ка там і згі­ну­ла, дач­ка жы­ла ў Мін­ску, бы­ла мо­ва­знаў­цай, са­бра­ла кні­гу ўспа­мі­наў пра баць­ку. Сын Анд­рэй, яко­га баць­ка пе­рад арыш­там па­спеў ад­пра­віць да сва­я­коў у Ле­нін­град, па­мёр у бла­ка­ду.

А можа, на гэтых чорна-белых пабляклых фотаздымках амаль стагадовай даўніны нейкім дзівосным чынам захавалася для тых, хто будзе ведаць яго толькі па яго творах ды па ўспамінах іншых людзей, яго сапраўдная сутнасць — рамантыка, таленавітага пісьменніка, чалавека, які ўсё жыццё шукаў сябе, сваю долю, сваю Беларусь. Які ў гэтых няспынных пошуках прыйшоў у палітыку — справа ва ўсе часы не вельмі простая, а ў калатнечы паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі — і ўвогуле смяротна небяспечная. Зрэшты, у той час гэтаксама небяспечна было быць і паэтам. І пэўна, менавіта таму, што ў адной асобе аб'ядналіся беларускі дзяржаўны дзеяч Зміцер Хведаравіч Жылуновіч і вядомы беларускі пісьменнік Цішка Гартны, гэта асоба выглядае найбольш неадназначна, найбольш ярка і найбольш трагічна ў гісторыі двух першых дзесяцігоддзяў БССР...

"Хіба на свет выйду, долю пашукаю..."

Чым больш даведваешся фактаў з яго біяграфіі — тым больш здзіўляешся: якім чынам у яго так усё атрымалася? Не "дзякуючы", а "насуперак" — як і ў многіх беларусаў, гэткая наша адметная нацыянальная рыса. Нарадзіўся ўвосень 1887 года ў Капылі ў вельмі беднай сям'і — бацька быў землякопам, маці наймалася ў падзёншчыцы. Хведар Жылуновіч навучыў свайго Змітра пачатковай грамаце, якой валодаў сам, а ўзімку адправіў вучыцца да "дарэктара". Аб іншай адукацыі і размовы быць не магло — з ранняй вясны да позняй восені хлопец быў у пастухах.

Пастушка-падлетка захапілі рэвалюцыйныя ідэі, якія на мяжы стагоддзяў луналі ў паветры і якімі падзяліўся з ім крыху старэйшы "калега". Да таго ж ён яшчэ ўліваецца ў шэрагі рухавіка рэвалюцыі — пралетарыяту: асвойвае прафесію гарбара. Тыповая біяграфія барацьбіта за сацыяльную справядлівасць.

Ды толькі тут не ўсё так проста. Бо ў гэтага юнака шмат пытанняў, на якія ён хоча атрымаць адказы. А яшчэ гэтыя нізкі слоў, што праносяцца ў галаве, складваюцца ў рыфмы, не даюць спакою... Ён нават збіраўся дабрацца па адказы на свае пытанні да Льва Талстога, паехаў у Кіеў, дзе безвынікова прапаноўваў свае напісаныя па-руску вершы ў тамтэйшыя газеты. А потым у яго жыцці здарылася "Наша ніва", куды паслаў вершы на роднай мове. І ён, пасля публікацыі першых удалых твораў (першы верш — "Бяздольны", быў прысвечаны Янку Купалу) натхнёны поспехам, прыехаў у 1909 годзе ў Вільню, спадзеючыся, што будзе працаваць у рэдакцыі. У штат яго не прынялі, але ён працягвае пісаць туды не толькі новыя вершы, але і карэспандэнцыі з месцаў.

З чаго жыве? З гарбарскай справы. Працуе ў розных гарадах на заводах, у арцелях. Доўга не затрымліваецца — начальства хутка ўгадвае ў ім "падбухторшчыка". І — піша вершы. Яскрава-класавыя — як жа без іх? (у адказ на купалаўскае "Я — мужык-беларус, пан сахі і касы..." Цішка Гартны піша: "Я — рабочы-гарбар, рыцар працы цяжкой..."), — але ж і пранізліва-лірычныя, тыя, пра якія той жа Купала напіша: "Цішка не "майструе вершаў", а пяе, пяе ўсёй сваёй набалелай душой, усім сваім сэрцам гарачым, кіпучым"...

Менавіта ў той час ён вызначыўся ў сваёй пазіцыі: "Я цяпер шчыры прыхільнік беларускай справы і ўсім сэрцам рвуся і б'юся за яе. Я падумаў так: можна быць і сацыялістам, і нацыяналістам..." Усё ясна і проста: барацьба за беларушчыну і за сацыяльную справядлівасць. Але каб было ўсё так проста ў яго неспакойнай душы, ці пісаў б ён, хлопец з пачатковай адукацыяй, у допісе свайму капыльскаму сябру, які цытуе ў сваёй дакументальнай аповесці "Без эпітафіі" Эрнест Ялугін: "Почему же именно та часть материи, которая вложена в человека, должна розниться от других частей? Значит, если человек умирает и из его тела возникает новая жизнь — растение, значит, и оно разумно и чувством одарено? Ну, а из растения иссохшего и спрахшего, тоже, небось, можно извлечь какой-либо разум?.." Рабочы-гарбар так разважае ці філосаф-экзістэнцыяліст? Не, у Гартнага з самага пачатку ўсё было няпроста.

У дваццаць пяць гадоў ён едзе ў Пецярбург. Тут моцная беларуская суполка, вечары на кватэры Браніслава Эпімах-Шыпілы, дзе ён чытае свае вершы і ўрыўкі з яшчэ не скончанага рамана, які вядомы нам як "Сокі цаліны". Дбаннем таварыства "Загляне сонца і ў наша аконца" выходзіць першая кніга яго вершаў. І пішуцца новыя — пасля цяжкой работы на заводзе, пры кволым святле газніцы. Ён ужо не можа абыходзіцца без акуляраў, але ці ж гэта перашкода? Галоўнае — творчасць.

І канешне, — рэвалюцыя. Беларуская сацыялістычная грамада, да якой далучыўся яшчэ ў 1913-м, — ужо не проста суполка па інтарэсах, а значная палітычная сіла з выразна акрэсленай сацыялістычнай пазіцыяй. А тут яшчэ натоўпы бежанцаў з роднай зямлі, дзе лютуе вайна. Яго не мабілізавалі з-за дрэннага зроку. Але людзям, сарваным з месца, ён можа дапамагчы, даўшы ім надзею і роднае слова — у 1916 годзе ў Пецярбургу пад рэдактарствам Цішкі Гартнага пачынае выходзіць "Дзянніца" — газета на беларускай мове. Праўда, усяго некалькі месяцаў, бо фінансавыя цяжкасці. Лютаўская рэвалюцыя скаланула паветра, але не прынесла палёгкі ні ў справе нацыянальнай, ні ў сацыялістычнай. Ды і ў Беларускай сацыялістычнай грамадзе было не ўсё так гладка: людзі там былі розных поглядаў, разбіліся на "правых" і "левых" (Жылуновіч падтрымлівае "левых", іх жа і прадстаўляе на І Усебеларускім з'ездзе ў снежні 1917-га). А летам 1917-га Жылуновіч знаёміцца з Аляксандрам Чарвяковым. Што, напэўна, таксама паўплывала ўрэшце на яго выбар на карысць бальшавікоў.

Прэм'ер на месяц

У студзені 1918-га прадстаўнікі розных беларускіх партый, якія падтрымліваюць платформу савецкай улады (Чарвякоў прадстаўляе бальшавікоў, Жылуновіч — "левае" крыло БСГ), прымаюць рашэнне аб стварэнні Беларускага нацыянальнага камісарыята. Саўнаркам адабрае гэта рашэнне. Чарвякоў становіцца старшынёй Белнацкама, Жылуновіч — адказным сакратаром. Пад яго кіраўніцтвам аднаўляецца выхад "Дзянніцы". У ёй Зміцер Жылуновіч восенню 1918-га (па партыйнай прыналежнасці ўжо бальшавік, мала таго — ужо і кіраўнік беларускіх камуністычных секцый) заклікае цэнтральную ўладу "вызначыцца нарэшце з лёсам Беларусі".

Што адбывалася далей, як стваралася Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі і яе Часовы ўрад, падрабязна расказвалася ў першай публікацыі нашай рубрыкі (гл. "Звязду" ад 2 кастрычніка). Урад, як вядома, узначаліў Жылуновіч, але асноўная частка партфеляў была не ў "беларусаў", а ў "аблвыканкамзахаўцаў" на чале з Мясніковым, якія спачатку былі супраць якой бы то ні было беларускай дзяржаўнасці. У згаданай публікацыі гісторык Сяргей Траццяк, які займаецца вывучэннем менавіта таго перыяду, прыводзіў кур'ёз: прэм'ерам быў Жылуновіч, а пячатка, якая ставілася на ўрадавыя дакументы, была ў яго апанента Кнорына, які выдаваў яе толькі пад распіску. Мы не можам ведаць, наколькі сур'ёзнае стаўленне было ў такім неаднастайным урадзе да паэта Цішкі Гартнага ў ролі кіраўніка. Можа, як у Максіма Гарэцкага, які з іроніяй пісаў пра яго крыху пазней: "Слабенькі беларускі камуніст і добры, моцны паэт Цішка Гартны..." Зрэшты, часу высветліць адносіны ў членаў урада не было: ужо ў пачатку лютага 1919-га валявым рашэннем Масквы была створана аб'яднаная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Літвы і Беларусі. З беларусаў у кіраўніцтве на пасадзе намесніка наркама асветы застаўся адзін Чарвякоў. А Жылуновіч (дакладней — Цішка Гартны) купіў новыя акуляры і паехаў у Харкаў рэдагаваць франтавую чырвонаармейскую газету.

Тут яшчэ варта дадаць адзін цікавы важны факт. Аўтарам "Маніхвэста", які ўсяму свету паведаміў аб стварэнні ССРБ 1 студзеня 1919 года, з'яўляецца Зміцер Жылуновіч. У часопісе "Полымя" за 1928 год засталося сведчанне Аляксандра Чарвякова: "Адпаведнасць зместу, формы і палітычнага значэння Маніфеста надае яму вялікую сілу пераканальнасці, не страчаную ім і ў нашы дні. Гэты дакумент быў напісаны Цішкам Гартным".

"Пара пісаць гісторыю"

Былі часы, калі Цішка Гартны на пісьменніцкіх фота быў у цэнтры, а Колас і Купала – па баках…

Пасля лета 1920-га, калі БССР была адноўлена, а на чале рэспублікі стаў сябра і аднадумец Аляксандр Чарвякоў, для Жылуновіча настаў зорны час. Ён ужо не вярнуўся ў палітыку — хапіла працы на грамадска-асветніцкай ніве. Рэдагаваў газету "Савецкая Беларусь" (выходзіла да 1933 года, а яе "цёзка" "Советская Белоруссия" да 1937 года мела назву "Рабочий"). Узначаліў першае дзяржаўнае выдавецтва, фактычна стварыўшы яго. У 1923 годзе паехаў у Берлін, каб аддрукаваць там беларускія кнігі — падручнікі, літаратурныя творы. У тамтэйшых друкароў не знайшлося літар "ё" і "ў", і ён спецыяльна ездзіў у Лейпцыг сам іх заказваць... У выдавецтве, успаміналі пасля пісьменнікі, якія выжылі ў страшных 30-х, прывячаў усіх, стараўся падтрымаць маладых. Андрэю Александровічу не толькі дапамагаў рабіць першыя крокі ў літаратуры, але і падкормліваў яго, шкадуючы. (Таго самага Александровіча, які праз колькі гадоў будзе кляйміць яго апошнімі словамі на пленуме Саюза пісьменнікаў як самага лютага "ворага народа".)

У 1922 годзе стварыў яшчэ адну пляцоўку для літаратараў — часопіс "Полымя". Кінуўшы кліч "Пара пісаць гісторыю рэвалюцыі!", сам напісаў некалькі работ па гісторыі Беларусі. Стаяў каля вытокаў Дзяржаўнага архіва. Плённа працаваў з аднадумцамі ў Інбелкульце, разам з Коласам і Купалам стаў адным з першых акадэмікаў. Пісаў шмат — з рэвалюцыйным запалам, але ўсё ж з тымі пошукамі сэнсу жыцця і ўчынкаў чалавечых. (Пачытайце яго апавяданне "Больш за ўсіх", напісанае ў 1923 годзе.)

Быў вядомы і паважаны. У 1923 годзе мог стаць першым народным паэтам Беларусі — нібыта была адпаведная пастанова ЦК КПБ(б). Чаму пастанова не ажыццявілася? У выпадку з кімсьці іншым шукаў бы адказ, але ў Гартнага-Жылуновіча гэта выглядае проста часткай біяграфіі. Як і выпадак з яго выключэннем з партыі ў 1924 годзе тэрмінам на год — "за адарванасць ад мас і абывацельскую псіхалогію": у ЦК прыслалі данос землякі-зайздроснікі: маўляў, удзельнічаў у пахаванні сваяка паводле царкоўных канонаў ды яшчэ і быў "па-буржуйску" апрануты — асабліва раздражняла аўтараў "сігнала" наяўнасць гальштука.

"Дайце мне ўліцца ў агульны ток жыцця"

Гэта апошнія словы, якія, паводле сведкаў, Жылуновіч паўтараў у турэмнай камеры, а пасля ў магілёўскай псіхіятрычнай бальніцы. Ці мог чалавек з яго поглядамі, з яго біяграфіяй ацалець у той калатнечы, якая пачалася ўжо ў канцы 20-х гадоў з барацьбы з "правым ухілам"? Ён у канцы 1927-га яшчэ паспеў адзначыць 40-гадовы юбілей і 20-годдзе творчасці — шырока, з вершамі-прысвячэннямі Купалы і Коласа. Але ва ўжо неспакойным 1928-м, сам аб тым не здагадваючыся, нарабіў "памылак": рэдагуючы "Савецкую Беларусь", у дыскусіі аб рэпертуары беларускіх тэатраў стаў на бок аўтараў, якія былі за нацыянальныя п'есы, за што атрымаў спагнанне і пазбавіўся пасады галоўнага рэдактара. Не ўтрымаўся і ў крэсле кіраўніка "Полымя" — адмовіўся публікаваць паэму Александровіча (таго самага), бо ў ёй быў паклёп на сумленнага чалавека. І калі пачалі раскручваць справу "Саюза вызвалення Беларусі" — хто, як не ён, павінен быў адным з першых трапіць у "чыстку"? Прайшло зусім няшмат часу, і ягоная "Савецкая Беларусь", на якую аддаў столькі сіл і імпэту, рэдагаваная (яшчэ адна іронія лёсу) паплечнікам і калегам Міхасём Чаротам, пісала: "З. Жылуновіч быў адным з ідэолагаў нацыянал-дэмакратычнага ўклону" (што роўна было прысуду). Сапраўды, страшныя былі часы.

Яго тады, у пачатку 30-х не выслалі з Беларусі, як Язэпа Лёсіка і Вацлава Ластоўскага, у яго не хапіла духу налажыць на сябе рукі, як спрабаваў зрабіць Купала, як зрабіў Ігнатоўскі. Ён напісаў пакаянны артыкул, як зрабіў Чарвякоў. Але не дапамагло — з партыі яго ў 1930-м "вычысцілі" з фармулёўкай: "...за сувязь з чужымі і варожымі пралетарыяту нацдэмаўскімі і фашысцкімі элементамі, і як фактычны рупар варожых сіл, які выкарыстоўвала ў сваіх мэтах нацыяналістычная контррэвалюцыя ў барацьбе з дыктатурай пралетарыяту"...

Зразумела было, што яго арышт — справа часу. Ён "перавыхоўваўся" — ездзіў агітаваць сялян уступаць у калгасы, прысвяціў гэтай тэме цэлую паэму "Зялёны шум". Вярнуўся да гарбарскай справы — пайшоў працаваць на завод "Камунар". А што было рабіць у той час у той краіне? Або не жыць (а як — калі сям'я: жонка, двое дзяцей), або спрабаваць выжыць (пакуль дазваляюць). Дарэчы, пра "выжыць". Верша, прысвечанага Сталіну, ён так ніводнага і не напісаў. На "чыстцы" тлумачыў: не дарос, маўляў, да таго ўзроўню, каб пісаць пра такога вялікага чалавека...

Яму дазвалялі выжыць нядоўга. Арыштавалі на пачатку другой, самай страшнай хвалі рэпрэсій — у лістападзе 1936 года. Рыхтавалі паказальны працэс — Беларусі яго вельмі не хапала, каб асоба такога маштабу на судзе была прызнаная ворагам народа (як у Маскве Зіноўеў і Каменеў). А тут і вядомы паэт, і дзяржаўны дзеяч. Не выйшла. Псіхіка таленавітага паэта не вытрымала фізічных, а больш маральных пакут. "Дайце мне ўліцца ў агульны ток жыцця", — адзінае, што чулі ад яго каты перад тым, як адправіць у магілёўскую псіхіятрычную бальніцу.

Там яго і не стала 11 красавіка 1937 года. Афіцыйная тагачасная версія — памёр ад гангрэны лёгкіх. Версія сучасная — скончыў жыццё самагубствам. У кнізе Эрнеста Ялугіна знаходзім нават, якім жудасным спосабам: ададраў ад падлогі ножку бальнічнага ложка і здолеў паставіць сабе на горла. У духу пісьменнікаў-экзістэнцыялістаў...

***

Зміцер Хведаравіч Жылуновіч (Цішка Гартны) быў пасмяротна рэабілітаваны двойчы — у 1955-м у грамадзянска-прававых адносінах, у 1988-м — поўная палітычная рэабілітацыя. У тым жа годзе яго імя (Жылуновіча) прысвоілі былой сталічнай вуліцы Жданава, што каля метро "Партызанская", а на наступны год яго іменем (Цішкі Гартнага) назвалі яшчэ адну вуліцу ў тым жа Заводскім раёне Мінска. Такая вось двайная пашана, нібы нашчадкі двойчы прасілі прабачэння.

Такая тапанімічная калізія праіснавала ў сталіцы даволі доўга, толькі ў 2004-м вуліцу імя Цішкі Гартнага назвалі інакш. Засталося на карце сталіцы імя дзяржаўнага дзеяча, першага беларускага прэм'ер-міністра Змітра Жылуновіча.

Вось цікава, якое б з гэтых імён, калі б мог, выбраў ён сам?..

Алена ЛЯЎКОВІЧ

Каментары

- Маніце ! БССР з'явілася толькі ў 1920г., а зараз мы будзем адзначаць 100-годдзе ССРБ !!
Што адбывалася далей, як стваралася Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі і яе Часовы ўрад, падрабязна расказвалася ў першай публікацыі нашай рубрыкі (гл. "Звязду" ад 2 кастрычніка). Аўтарам "Маніхвэста", які ўсяму свету паведаміў аб стварэнні ССРБ 1 студзеня 1919 года, з'яўляецца Зміцер Жылуновіч. Пасля лета 1920-га, калі БССР была адноўлена, а на чале рэспублікі стаў сябра і аднадумец Аляксандр Чарвякоў, для Жылуновіча настаў зорны час. І дзе тут мана?
- Гаварыць што мы будзем адзначаць 100-годдзе БССР - гэта ўсё роўна што казаць, што Савецкі Саюз існаваў з 1917г., дады як насамрэч ён з'явіўся толькі ў 1922г.! - Але пытанне прынцыповае яшчэ тым, што 1.01.1919г. была абвешчана Савецкая Сацыялістычнай Рэспубліка БЕЛАРУСЬ, а не БССР (Белоруссія) !! - Галоўнае, што ўсе пахавалі галовы ў пясок як стравусы і робяць выгляд, што нічога не разумеюць. Хаця прама на вачах рэалізуецца дыверсія супраць самаго сснавання Беларускай Дзяржаўнасці !!
- Дарэчы, "Дэкларацыя незалежнасці" ЗША з'яўляецца галоўнай сакральнай рэліквіяй Злучаных Штатаў. А дзе наш "Маніхвэст" ? Менавіта ён павінен быць галоўным экспанатам ў "Музеі Беларускай Дзяржаўнасці" !!

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.