Вы тут

На чым Ветка трымаецца


Сёлета Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава адзначае 40-годдзе са дня заснавання. Гэта значны культурны і духоўны цэнтр не толькі Гомельшчыны, але і суседніх рэгіёнаў іншых краін — Браншчыны і Чарнігаўшчыны. Карэспандэнт "Звязды" даведалася, у чым феномен папулярнасці музея і як яго супрацоўнікам удаецца прыцягваць турыстаў з усяго свету.


Асабісты падыход да захавання спадчыны

Чым вядомая Ветка? Унікальнымі калекцыямі стаабрадніцкіх і беларускіх народных ікон, старадрукаваных і рукапісных кніг, дзівосных ручнікоў і традыцыйных строяў. Работы мясцовых "золатакавалёў", вышывальшчыц, рэзчыкаў па дрэве — рукатворны цуд. Аднак галоўны скарб музея не рэдкія экспанаты, а тыя людзі, якія тут працуюць.

З самага пачатку музей трымаецца на ідэі асабістага падыходу да захавання спадчыны. Гэта запавет яго заснавальніка — Фёдара Рыгоравіча Шклярава. Карэнны веткаўчанін са стараабрадцаў быў зачараваны культурай роднага краю. У 60-х гадах ён пачаў збіраць прадметы побыту, іконы, кнігі, саматканыя рэчы і іншыя "цікавінкі", якія ў той час можна было знайсці ў кожным доме на Веткаўшчыне. Мясцовы люд дбайна захоўваў спадчыну ў часы рэвалюцый і войнаў. Шкляраў разумеў, што такую спадчыну ад продкаў ні ў якім разе нельга страціць. Музей стаў другім домам Фёдара Рыгоравіча: ён уласнымі рукамі стварыў знакамітыя разныя вароты і дзверы для будынка, а ў аснову фондаў лягла яго асабістая калекцыя рарытэтаў.

Паслядоўнікі Шклярава — такія ж апантаныя людзі. Што цікава, у музеі зусім няма экскурсаводаў у класічным разуменні. Толькі навуковыя супрацоўнікі, кожны з якіх мае сваю адмысловую тэму. Генадзь Лапацін адзін з найлепшых фалькларыстаў Беларусі, знаўца традыцый і абрадаў. Ларыса Раманава таксама вывучае фальклор, але перш за ўсё курыруе педагагічны кірунак музея. Галоўны захавальнік фондаў Святлана Лявонцьева літаральна жыве ў старадрукаваных і рукапісных кнігах. Дырэктар музея Галіна Нячаева, як ніхто іншы, раскажа пра веткаўскі іканапіс. Яна ж раскрывае загадкі касмалагічнага боку жыцця чалавека. Натуральна, калі прайсціся па музеі з рознымі супрацоўнікамі, пачуеш абсалютна розную інфармацыю. Што каму бліжэй, той пра тое і гаварыць будзе.

— Любы прадмет і з'ява — гэта "тэкст" духоўнай традыцыі. Мы не разглядаем ікону як ікону, ручнік як ручнік, гаршчок як гаршчок. Гэта, перш за ўсё, носьбіты інфармацыі. У адным кантэксце гэтыя сімвалы чытаюцца так, у другім — гэтак, — тлумачыць Галіна Нячаева.

У Веткаўскім музеі якраз працуюць людзі, якія ўмеюць гэтыя "тэксты" чытаць. Кожная рысачка на гаршку, шывок на ручніку, слова ў песні мае пад сабой сакральную аснову. Гэта код, перададзены продкамі. У час татальнай глабалізацыі, сцірання культурных адрозненняў (як натуральнага, так і наўмыснага) надзвычай важна часцей пазіраць назад, каб не забыцца пра тое, хто мы ёсць і адкуль выйшлі.

Формула поспеху гэтага музея простая: шануй сваё, тым і будзеш цікавы. Тут гісторыя чалавецтва раскрываецца праз прызму аднаго асобна ўзятага рэгіёна — ад першых стаянак амаль да сучаснасці. З 12 тысяч(!) экспанатаў выпадковых няма, усё выключна мясцовае — Веткаўскае і памежных раёнаў. А супрацоўнікі з такой цеплынёй расказваюць пра родны край, што, адкуль бы ні прыехалі турысты, яны пачынаюць яго любіць.

Не ўмееш — навучаць

Веткаўскі музей, знаходзячыся ў гарадку з насельніцтвам менш за 10 тысяч чалавек, мае філіял у абласным цэнтры — Гомелі. Гэта ўнікальная з'ява для Беларусі. Невялікі аднапавярховы будынак знаходзіцца на тэрыторыі Гомельскага палацава-паркавага ансамбля. Звонку нічога не выдае ў ім "чужака", ён цудоўна ўпісваецца ў агульную канцэпцыю дваранскай раскошы. Затое ўнутры пачуваеш сябе быццам у вясковай хаце. Ручнікі, іконы, некалькі ткацкіх станкоў.

— Паспрабуеце? — з ходу пытаецца загадчык філіяла Пятро Цалка, жэстам запрашаючы прысесці за кросны.

— Дык я ж не ўмею!

— Нічога, мы навучым. У нас адзін станок спецыяльна для наведвальнікаў запраўлены. З кожнага, хто прыходзіць, па нітцы — глядзіш і палатно атрымаецца.

У памяшканні невялікай музейнай майстэрні на сцяне вісіць вялізнае пано з мноства асобных кавалкаў тканіны з вышытымі птушкамі. Усе яны розныя, таму што рабілі іх таксама наведвальнікі.

— Першапачаткова філіял задумваўся як цэнтр адраджэння рамёстваў. У нас працуе клуб "Параскева", дзе кожны ахвотны можа навучыцца ткаць, выкройваць і вышываць. Ужо тры чалавекі, натхніўшыся музейнымі заняткамі, паставілі ў кватэрах кросны.

Пятро такі ж апантаны сваёй тэмай, як і яго калегі з Веткі. Падчас вучобы ва ўніверсітэце проста ў інтэрнаце абсталяваў майстэрню і пачаў спасцігаць таямніцы "бабулінага рамяства". Так хацеў навучыцца ткаць! Хлопец жартаўліва называе сябе "маркетынгавым ходам" у рабоце музея:

— Бывае, спецыяльна прыходзяць людзі, каб паглядзець на хлопца за кроснамі. Дзіўна гэта для вясковай культуры, дзе ткалі толькі дзяўчаты. З іншага боку, калі паглыбіцца ў гісторыю ткацтва, то не ўсё так адназначна. Зірнём на старажытныя гравюры ці грэцкія амфары і ўбачым на іх выключна мужчын, якія ткуць. Мужчыны працавалі і ў еўрапейскіх ткацкіх мануфактурах. А хто стаяў ля вытокаў знакамітых слуцкіх паясоў? Ян Маджарскі з сынам Лявонам. Хоць у маім выпадку інакш было б немагчыма. Пакуль сам ткаць не навучышся, не спазнаеш рамяство рукамі, то і расказваць іншым пра яго не зможаш. У музей часта прыходзяць дзеці. Ты ж не будзеш з імі навуковымі тэрмінамі размаўляць. Галева, рэмізка, батан, вал... Бабулі-ткачыхі з вёскі так не кажуць. У іх тлумачэнне простае: "Ета козлы, на которых стояць кросны. А ета чолночок. Чаму чолночок? Ну таму што ён плавае..." Вось гэта зразумела і ўсе запомняць.

Поўнае пагружэнне

Музей у Ветцы — гэта перш за ўсё шыкоўная пастаянная экспазіцыя, якая ў поўнай меры адлюстроўвае хараство і ўнікальнасць культуры рэгіёна. У філіяле ж робяць акцэнт на зменныя выстаўкі. Прыадкрываюць толькі маленькую часцінку таго, што маецца на Веткаўшчыне. Абуджаюць апетыт. Пасля абавязкова хочацца глыбей акунуцца ў свет таямнічых ікон, кніг і ручнікоў. За гэтым народ і едзе ў райцэнтр.

На мінулым тыдні ў філіяле адбылося адкрыццё выстаўкі аднаго экспаната — рукапісу "Чырвонае Евангелле" (ХVІ стагоддзе).

— Дагэтуль ён выстаўляўся ў закрытым выглядзе. Народ пытаўся: "А што ўнутры?" Паказаць кнігу паўнавартасна даволі складана, перад музейшчыкамі пастаянна стаіць выбар — вокладка альбо змест, — кажа Пятро. — Мы прапаноўваем унікальную магчымасць апынуцца "ўнутры" старажытнага рукапісу і разгледзець яго з усіх бакоў. Цікавы ход у афармленні выстаўкі прыдумаў наш будучы супрацоўнік, студэнт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў Аляксандр Нікіцін. Ён па-маладому смела пафарбаваў столь у чырвоны колер і ўпрыгожыў выявамі фрагментаў з вокладкі. Яна быццам накрывае наведвальнікаў. У зале даецца дэталёвы разгляд чатырох частак Евангелля. Веткаўскія мастакі для кожнай зрабілі буквіцу ў своеасаблівым стылі. Падчас экскурсіі тлумачацца шматлікія выслоўі, якімі мы сёння карыстаемся нават не задумваючыся, а ўпершыню яны былі ўжытыя менавіта ў тэкстах Евангелля. Пакідаючы выстаўку, мы прапаноўваем наведвальнікам праявіць творчасць. На сцяне зрабілі контур адной са старонак рукапісу — бяры фарбы і размалёўвай мудрагелістую буквіцу, як душа пажадае.

Здаецца, экспанат адзін, а колькі актыўнасцяў вакол яго можна стварыць.

Ножкі хочуць танцаваць

Візітная картка філіяла Веткаўскага музея ў асенне-зімовы перыяд — этна-вечарыны, якія ладзяцца штомесяц. Народ на іх збіраецца розны: ад міліцыянераў і настаўнікаў да пенсіянераў і завадчан. Кожная сустрэча складаецца з дзвюх частак — адукацыйнай і спеўна-танцавальнай.

— Спачатку расказваем пра мясцовыя асаблівасці пэўнага абраду ці свята, якому прысвечана вечарына. Што, як і для чаго рабілі нашыя продкі сто-дзвесьце гадоў таму. А пасля пачынаецца ўласна вечарына, дзе кожны — удзельнік, — дзеліцца Пятро. — Мы танчым не проста беларускія народныя танцы, але канкрэтна "веткаўшчыну". Што запісалі ў экспедыцыях, тое і скачам. Музыкаў запрашаем з розных гомельскіх вёсак, гучыць толькі жывая музыка. І, вядома, аніводнае беларускае свята не абыходзіцца без багатага стала. Удзельнікі звычайна прыносяць смакату з сабою. Адшукваюць старадаўнія рэцэпты сваіх бабуль.

Напрыклад, не так даўно ў філіяле прайшла "Жаніцьба коміна", якую калісь адзначалі па заканчэнні работ на полі. Хутка пачнецца Піліпаўскі пост і будуць "кудзельныя сустрэчы" з пераціраннем лёну і прадзеннем. Ладзяць тут і рэканструкцыю вясковага вяселля, гукаюць вясну і рыхтуюцца да пахавання "стралы" (старажытны абрад на Гомельшчыне, які праводзілі напрыканцы вясны, каб выклікаць дождж).

— Неверагодна папулярны ў нас цыкл Калядных вечарын. Прыходзяць на іх цэлымі сем'ямі. Дзецям — батлейка і асобная прастора з цацкамі, дарослым — варажба, танцы, ігрышчы. Калі будзеце ў студзені гуляць па парку Румянцавых-Паскевічаў і ўбачыце дзяўчат, якія тын каля царквы абдымаюць, не пужайцеся: гэта нашы, — папярэджвае загадчык філіяла. Цікава, што для тых, хто прыходзіць на вечарыны ў нацыянальным строі, уваход бясплатны.

— Першым часам некаторыя надзявалі на сустрэчы вышымайкі, — успамінае Пятро. — Але нагледзеўшыся на музейных супрацоўнікаў у аўтэнтычных вышытых кашулях, таксама пераходзілі на сапраўднае традыцыйнае адзенне. Шылі яго па тэхналогіях Веткаўскага раёна.

Сёлета супрацоўнікі філіяла паспрабавалі новы фармат работы з наведвальнікамі — зладзілі летнік ў вёсцы Неглюбка. Групу з 10 чалавек вучылі сакрэтам ткацтва і не толькі. Раніцамі спявалі, бралі майстар-класы ў мясцовых бабуль, слухалі лекцыі па сімволіцы арнаменту. Не абышлося і без этна-дыскатэкі пад гармонік пры святле керасінкі.

Вось так весела, шумна, без нудных расповедаў экскурсаводаў людзі, самі таго не заўважаючы, спазнаюць гісторыю Веткаўшчыны.

Ганна КУРАК

Мінск — Ветка — Гомель — Мінск

Выбар рэдакцыі

Культура

Як  мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Як мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Наватар, «шасцідзясятнік», ваяўнічы аптыміст — гэта ўсё пра яго.

Грамадства

Як ператварыць звычайны ўрок беларускай літаратуры у творчую майстэрню?

Як ператварыць звычайны ўрок беларускай літаратуры у творчую майстэрню?

Настаўнікі ўпэўнены: ці будуць вучні чытаць, у многім залежыць ад іх саміх. 

Эканоміка

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Однако наша страна надеется, что это временные трудности.

Грамадства

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Дзяржаўным органам і іншым арганізацыям даручана кіравацца палажэннямі канцэпцыі ў практычнай дзейнасці.