Вы тут

Вучоба можа быць у радасць, калі размаўляць з вучнем на адной мове


Уявіце сабе сітуацыю: вучань зрабіў у дыктоўцы 20 памылак... Але ён папрацаваў над сабой і падчас наступнай спробы дапусціў ужо толькі 10 памылак. У балах школьнік атрымае адну і тую ж адзнаку. Але ці можна лічыць такі падыход справядлівым? Зразумела, што вучнем была здзейснена гіганцкая праца, але яна ніяк не адбілася на яго адзнацы. Дык адкуль, скажыце, узяцца матывацыі? Нядаўні візіт у Акадэмію паслядыпломнай адукацыі васьмідзесяці педагогаў з розных рэгіёнаў Расіі амаль супаў з навіной пра тое, што вучням краснаярскіх школ больш не ставяць «двойкі» і «пяцёркі» (у Расіі па-ранейшаму дзейнічае пяцібальная сістэма. — Аўт.). Іх замянілі каментарыямі, якія настаўнікі пішуць да кожнай работы. Эксперымент ахапіў 15 школ. Дзеці кажуць, што пасля адмовы ад звыклай сістэмы адзнак яны больш ахвотна вучацца на сваіх памылках. Педагогі, у сваю чаргу, адзначаюць, што новы метад паказвае моцныя і слабыя бакі школьнікаў і дапамагае пазбавіцца ад падзелу на выдатнікаў і няўдачнікаў. Менавіта новыя падыходы да ацэньвання пазнавальнай дзейнасці вучняў і яе вынікаў і сталі тэмай сустрэчы ў Мінску. З беларускага боку ініцыятарам абмену вопытам выступіў Цэнтр прафесійнага развіцця і інавацыйнай адукацыі Акадэміі паслядыпломнай адукацыі, а з расійскага — «Садружнасць школ асобасна-арыентаванай адукацыі».


Адкрыць дзецям «таямніцу»

Мі­ка­лай ЗА­ПРУД­СКІ:  «Мэ­та — не дэк­ла­ра­цыя на­ме­раў на­стаў­ні­ка...».

Актыўная ацэнка (АА) — менавіта так называюць у Беларусі тэхналогію Fоrmаtіvе Аssеssmеnt (дынамічнае ці фарміруючае ацэньванне), якая стала ў сусветнай адукацыі мэйнстрымам. У Расіі прыжылася назва «фарміруючае ацэньванне». Прыхільнікі актыўнай ацэнкі называюць яе новай адукацыйнай філасофіяй. Яна складаецца з важных элементаў, якія дапамагаюць зрабіць працэс навучання больш скіраваным на асобу кожнага вучня. Чаму філасофія? Таму што патрабуе ад настаўніка прыняць новую ролю і адмовіцца ад стэрэатыпаў, якія склаліся ў традыцыйнай адукацыйнай мадэлі.

— Тэхналогія актыўнай ацэнкі ні ў якім разе не зводзіцца толькі да ацэньвання, — падкрэслівае прафесар кафедры педагогікі і менеджменту адукацыі Акадэміі паслядыпломнай адукацыі Мікалай ЗАПРУДСКІ. — Гэта стратэгія навучання, у межах якой школьнікі маюць магчымасць пастаянна бачыць і разумець свае поспехі і няўдачы. Актыўная ацэнка падказвае вучню, у якім кірунку яму рухацца далей, матывуе і прымушае браць на сябе адказнасць за свае веды. Актыўная ацэнка — інтэрактыўная тэхналогія, заснаваная на пастаяннай зваротнай сувязі.

Мікалай Запрудскі канстатуе: часта вучні не ведаюць мэты і не могуць зразумець, што яны робяць на тым ці іншым уроку. А калі адкрыць дзецям «таямніцу», навошта яны вучацца, разам сфармуляваць мэту ўрока, то можна зрабіць іх сваімі саюзнікамі.

Нікога не трэба пераконваць у тым, што мэта настаўніка і мэта вучня знешне выглядаюць па-рознаму. Але вельмі важна, каб яны загучалі аднолькава, а для гэтага трэба перакласці мэту настаўніка на даступную вучню мову. Ці настаўнік можна прымяніць прыём «Набор мэт»: вучні выбіраюць з прапанаваных толькі тыя, якія ім па сілах і якія для іх цікавыя. Так працуе адна з вядучых ідэй актыўнай ацэнкі — магчымасць свядомага выбару.

— Мэта не можа быць фармальнай, — папярэджвае Мікалай Запрудскі. — Яна павінна ўказваць на тое, што будзе правярацца на выхадзе з урока, і быць дасягальнай для выканання да моманту, калі празвініць званок. Вельмі моцны варыянт — стварэнне праблемнай сітуацыі, калі навучэнцы прыходзяць да высновы, што для яе вырашэння неабходна штосьці ведаць і ўмець. І гэта «штосьці» яны называюць самі. Такім чынам школьнікі самастойна вызначаюць сваю мэту. Мэта павінна быць канкрэтнай: дакладна вызначаць тыя веды і ўменні, якімі, як мяркуецца, авалодаюць навучэнцы. Мэта — гэта ўяўленне аб выніках, якіх мы імкнёмся дасягнуць, а не дэкларацыя намераў настаўніка.

Гіпотэза, загадка, сітуацыя...

«У бацькі было дзве дачкі. Вырашыў ён аддаць іх замуж. Па правілах жаніх павінен быў узяць у жонкі старэйшую, але яму вельмі падабалася малодшая дачка, якая замуж не збіралася. І ён паставіў умову: «Ажанюся з той, у якой хутчэй закіпіць вада ў чайніку». На кім ён ажаніўся і чаму?» Як вы думаеце, ці цікава будзе васьмікласнікам шукаць на ўроку фізікі адказ на гэта пытанне?

— А вось вам яшчэ прыклады выдатных ключавых пытанняў, сфармуляваных настаўнікамі, — кажа Мікалай Запрудскі. — «Першая сусветная вайна — выпадковасць або заканамернасць?», «Савецкая беларусізацыя 1920-х гадоў: «Залатое дзесяцігоддзе» ў гісторыі беларускай мовы або «пункт незвароту»?», «Чаму лічыцца, што грамадзянская вайна прыносіць для краіны і яе людзей больш бедстваў, чым вайна з іншай краінай?», «Якім магло быць заканчэнне вайны 1812 года, калі б Напалеон адмяніў прыгоннае права і аднавіў Рэч Паспалітую?».

Ключавое пытанне — гэта той «кручок», які чапляе ўвагу вучня і не адпускае, пакуль задача не будзе вырашана. Такія пытанні звязваюць матэрыял падручніка з жыццём. На іх не адкажаш адразу: трэба даследаваць і вывучаць. Яны ствараюць пазнавальную напружанасць у класе, матывуюць, на іх можна пабудаваць увесь урок. Але іх не заўсёды лёгка прыдумаць. Гэта можа быць пытанне-праблема, пытанне-гіпотэза, загадка, заданне, тэзіс, сітуацыя, малюнак ці здымак, калаж ці нават паводзіны настаўніка — калі ён стварае пэўную сітуацыю на ўроку.

Яшчэ адна «фішка» актыўнай ацэнкі — метад непадымання рукі. Заўважана, што першая ўзнятая рука «выключае» з пошуку адказаў прыкладна палову вучняў у класе. Таму многія з прыхільнікаў АА выклікаюць вучняў для адказу з дапамогай жэрабя, напрыклад шляхам выцягвання палосак з прозвішчамі.

— Мой знаёмы настаўнік хіміі выкарыстоўвае для гэтых мэт мяшок з грэцкімі арэхамі, на якіх прастаўлены лічбы, — адказвае той вучань, які пад гэтай лічбай запісаны ў класным журнале, — расказвае Мікалай Запрудскі. — На апошнім у навучальным годзе ўроку адбываецца ўрачыстае паяданне арэхаў вучнямі. А да 1 верасня педагог закупляе новы мяшок... Правіла непадымання рукі змяншае для вучняў магчымасць адседзецца ў глядзельнай зале, нават калі ідзе работа ў групе.

Зноў «двойка»?..

Але­на РА­ДЗЕ­ВІЧ: «На­Што­Бу­ЗУ» — гэ­та кант­ракт па­між вуч­нем  і пе­да­го­гам на кан­крэт­ны ўрок».

— Уявіце сябе маладым педагогам, — прапануе начальнік Цэнтра прафесійнага развіцця і інавацыйнай адукацыі АПА Алена РАДЗЕВІЧ. — На вашым уроку прысутнічаў настаўнік-метадыст ці, напрыклад, намеснік дырэктара. Гэта быў трэці ці чацвёрты самастойны ўрок у вашым жыцці, таму вы з трывогай рыхтуецеся пачуць меркаванне метадыста ці кіраўніка. А цяпер падумайце, як бы паўплывалі апісаныя ніжэй сітуацыі на вашу ўпэўненасць у сабе, матывацыю і эфектыўнасць працы? Першы варыянт — метадыст сыходзіць з класа, не сказаўшы ні слова. Другі — метадыст без перапынку хваліць ваш урок, нават тыя яго моманты, якія відавочна былі няўдалымі. Трэці — метадыст прапануе падрабязны аналіз памылак, якія вы зрабілі, тлумачыць, як можна іх пазбегнуць. Чацвёрты — метадыст хваліць некаторыя аспекты праведзенага ўрока, крытыкуе іншыя аспекты, тлумачыць, што і як можна палепшыць, а заканчвае сцвярджэннем, што ўвогуле ўрок быў удалы. Пяты — як і ў папярэднім пункце, вы атрымалі сумесь пахвалы і крытыкі, але ў цэлым урок быў прызнаны пасрэдным. Калі б пасля кожнага ўрока вы чулі такое ж меркаванне, то як бы вы адчувалі сябе пасля 30 урокаў? Наколькі гэта дапамагло б вам вучыцца? Малаверагодна, што рэакцыя навучэнцаў на пахвалу і крытыку будзе моцна адрознівацца ад вашай уласнай. Так, вучні не любяць, калі іх ігнаруюць, а пахвала іх стымулюе... Навучанне не будзе эфектыўным, калі пазбавіць дзіця нават шанцу на поспех. І зусім іншая справа, калі поспехі прызнаюцца і ацэньваюцца: у гэтым выпадку і да абгрунтаванай і канструктыўнай крытыкі навучэнцы паставяцца, хутчэй, як да карыснай...

«Крытэрыі ацэнкі (НаШтоБуЗУ — на што буду звяртаць увагу) — адзін з найважнейшых сродкаў тэхналогіі АА, — падкрэслівае Алена Радзевіч. — Гэта, так бы мовіць, кантракт паміж вучнем і педагогам на канкрэтны ўрок. Калі педагог адразу вызначае крытэрыі поспеху, вучань дакладна ведае, якую работу ён павінен выканаць, якімі будуць чаканні настаўніка, а настаўнік не мае праблем з ацэньваннем працы вучня. Бываюць урокі, на якіх дзеці працуюць па прынцыпе «калі не дабяжым, дык хоць сагрэемся» ці не ведаюць, куды бегчы. А «НаШтоБуЗУ» — гэта маркеры, каб вызначыцца, ці не збіліся са шляху да мэты.

Ну а фундаментам актыўнай ацэнкі з'яўляецца пастаянная інтэрактыўная зваротная сувязь. «Алесь, на жаль, ты не справіўся з рашэннем задачы! Зноў «двойка»!» — гэта не зваротная сувязь, бо вучань атрымлівае ад настаўніка не каментарый з рэкамендацыямі па паляпшэнні сваіх вынікаў, а адразу адзнаку, — тлумачыць спецыяліст АПА. — Давайце прызнаемся: вока настаўніка нацэлена ў першую чаргу на пошук памылак. Правяраючы сшыткі, мы менавіта іх шукаем, а трэба знайсці і станоўчыя моманты, бо дзіцяці патрабуецца матывацыя. Добры каментарый павінен быць звязаны з крытэрыямі «НаШтоБуЗУ» і ўключаць чатыры абавязковыя элементы: падкрэсліванне станоўчых бакоў працы вучня, указанне на тое, што павінна быць выпраўлена, над чым трэба папрацаваць дадаткова, падказкі, як гэта можна зрабіць, і парады, у якім напрамку вучань павінен працаваць далей. Проста сказаць «тут дрэнна, тут дрэнна і тут дрэнна» няправільна. Замест адзнакі ў балах настаўнік каментуе дзейнасць вучня на ўроку, ажыццяўляе зваротную сувязь, якая павінна заахвочваць да далейшай працы. Крытэрыяльная (дадаткова да бальнай) ацэнка — адзін з асноўных прынцыпаў тэхналогіі актыўнай ацэнкі.

Адзнака для бацькоў?

Аляк­сандр ПІ­МЕ­НАЎ:  «Баць­кам улас­ці­вая вель­мі моц­ная звыч­ка — ацэнь­ваць усё ў ба­лах».

Заслужаны настаўнік Расійскай Федэрацыі, кандыдат гістарычных навук, намеснік дырэктара маскоўскай школы № 2116 Аляксандр ПІМЕНАЎ падзяліўся вынікамі праведзенага ў чатырох расійскіх рэгіёнах даследавання. Яно ахапіла каля 1,5 тысячы навучэнцаў з 4-га па 10-ы класы, каля 200 педагогаў і 62 дырэктары школ, а прадметам вывучэння сталі праблемы ацэньвання адукацыйных дасягненняў навучэнцаў у сучаснай школе. Высветлілася, у прыватнасці, што вучні і настаўнікі маюць розныя ўяўленні адносна існуючай сістэмы ацэньвання на ўроку і яе аб'ектыўнасці, уключаючы разуменне крытэрыяў. Так, толькі 45 % апытаных школьнікаў заявілі, што яны разам з настаўнікам вызначаюць мэты ўрока. А настаўнікі ў гэтым упэўнены, як кажуць, на ўсе сто! Не сумняваюцца ў аб'ектыўнасці ацэньвання толькі 43 працэнты школьнікаў, прычым з пятага па дзясяты клас упэўненасць у аб'ектыўнасці ацэньвання зніжаецца. Між іншым, крытэрыі ацэньвання разумеюць усяго 49 працэнтаў школьнікаў. Затое 99 (!) працэнтаў педагогаў абсалютна ўпэўнены ва ўласнай аб'ектыўнасці!

«Што ў ацэньванні вучэбных дасягненняў навучэнцаў з'яўляецца для вас найбольш важным?» — пацікавіліся ў педагогаў. 71 % з іх адказалі: «Наяўнасць свайго пункту погляду». 69 % указалі на важнасць умення прымяніць вывучанае на практыцы, 52 % — на веданне вучэбнага матэрыялу, 47 % — на ўзаемадзеянне з іншымі навучэнцамі... Прычым усім гэтым заявам не знайшлося пацвярджэння пры апытанні школьнікаў.

Навучэнцы больш крытычна ставяцца да адзнакі. 88 працэнтаў настаўнікаў лічаць адзнаку ў балах матывавальным фактарам. Сярод школьнікаў такое меркаванне падзяляюць толькі 35 % ад агульнай колькасці апытаных, а сярод дырэктараў — 40 %. Кіраўнікам задалі яшчэ адно важнае пытанне: «Хто, з вашага пункту погляду, з'яўляецца галоўным зацікаўленым бокам у ацэньванні якасці адукацыі і акадэмічных поспехаў навучэнцаў з выкарыстаннем бальнай сістэмы?» На першым месцы аказаліся бацькі (65 %), затым навучэнцы (54 працэнты), настаўнікі (46 %), органы кіравання адукацыяй (24 %) і адміністрацыя (8 %).

— На жаль, бацькам уласцівая вельмі моцная звычка — ацэньваць усё ў балах. І гэта сур'ёзная праблема, — падкрэслівае Аляксандр Піменаў. — Яны не разумеюць, навошта штосьці змяняць, баяцца зніжэння паспяховасці ў дзіцяці. А дзеці намнога больш адкрытыя да перамен. І нават кіраўнікі школ больш адкрытыя, чаго не скажаш пра настаўнікаў. Апошнія ведаюць пра новыя падыходы ў ацэньванні, але рэалізуюць іх толькі эпізадычна.

Аляксандр Піменаў лічыць, што менавіта на дзяцей трэба абапірацца пры ўкараненні фарміруючага ацэньвання. Дырэктараў школ таксама можна зрабіць сваімі саюзнікамі. Ён упэўнены ў тым, што рашэнні ў адукацыі трэба прымаць на падставе фактаў і даных. А ўсе міжнародныя даследаванні сведчаць, што фарміруючае ацэньванне
(у Беларусі — актыўная ацэнка. — Аўт.) — ключавая пазіцыя для паляпшэння адукацыйных вынікаў школьнікаў.

Надзея НІКАЛАЕВА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.