Вы тут

Генадзь Аўсяннікаў: Зачапіцца, паслізнуцца, спыніцца, азірнуцца і — наперад


Пасля гутаркі з мэтрам Купалаўскага тэатра Генадзем Аўсяннікавым немагчыма не ўсміхацца. Мне, напэўна, на ўсё жыццё запомніцца гісторыя, што ён распавёў. Прыехаў унук да дзеда, селі, выпілі, дзед і пытаецца: «Ну, унучак, дзе ты працуеш?» — «Дый, у тэатры Янкі Купалы» — «Аааа… Граеш, значыць, добра ды, я памятаю, там Глебаў быў, Дзядзюшка. Добры тэатр. Дык, а дзе ж ты працуеш?» Смешна?.. Але ж за смехам тут — праблема статусу акцёрскай прафесіі. Пра тое, як гэта быць акцёрам, пра розніцу акцёрскіх пакаленняў і пра сутнасць тэатра мы і паразмаўлялі.


— Усё сваё жыццё вы прысвяцілі Купалаўскаму тэатру, дзе працуеце з 1957 года. Сённяшняе ж пакаленне акцёраў часцяком спрабуе сябе ў розных тэатрах, праектах…

— Калі я скончыў Тэатральны інстытут, у Мінску было ўсяго чатыры тэатры: Купалаўскі, Рускі, ТЮГ, Беларускі дзяржаўны цырк і Оперны тэатр. Гэта цяпер у кожнай маленькай падваротні ёсць свой тэатр. Таму і ходзяць маладыя акцёры з хаты ў хату, як у «Раскіданым гняздзе» хадзілі старцы: «Торбачкі за плечы, кій сукаваты ў рукі і хаджу сабе, як ні ў чым ні бывала, па дарожках-пуцявінках». А да розных тэатральных праектаў я стаўлюся крытычна: яны на 95 % прымітыўная і нецікавыя. І слова ж такое гучнае выкарыстоўваюць — ПРАЕКТ! Яно больш да архітэктуры падыходзіць. Як спраектавалі Парфенон у Антычнасці, дык руіны яго стаяць да гэтага часу. У нас жа паказалі тэатральны праект два разы і кудысьці на склад адправілі. Глядзеў я калісьці нейкі маскоўскі праект у малой зале Палаца Рэспублікі. У афішы вядомыя імёны: Барыс Шчарбакоў, Лія Ахеджакава. І што? Яны нават крэслы аднаго сорту не паставілі. Тра-ля-ля са сцэны… І навошта мне ісці туды, калі я загадзя ведаю, што з гэтага можа быць?

— У іншыя нашы тэатры ходзіце?

— Я калісьці запытаўся ў Яўгена Аляксандравіча Еўсцігнеева, ці ходзіць ён у іншыя тэатры. На што ён мне адказаў, што ходзіць толькі тады, калі ўсе навокал кажуць, што ёсць сэнс паглядзець спектакль. І я так адказваю. Чаго мне ісці, калі я і сам так магу сыграць? Вось калі нешта прагучыць, калі ўсе будуць раіць пайсці, тады трэба паглядзець. Але нешта я даўно не памятаю, каб нейкі спектакль у нас так гучаў.

— Мне здаецца, спектакль «Радзіва Прудок», які не так даўно з’явіўся ў рэпертуары вашага тэатра, прагучаў даволі моцна. У ім купалаўскі акцёр Раман Падаляка дэбютаваў як рэжысёр. Для творцаў сёння характэрна спрабаваць сябе ў розных іпастасях. Вашаму пакаленню ўласціва ўсё жыццё аддаваць адной справе…

— Прафесія рэжысёра — усёабдымная, яна патрабуе зусім іншага мыслення. Я не спрабаваў сябе ў рэжысуры, але мяне і не цягне, бо я ведаю: не мог бы быць рэжысёрам, бо забіў бы тады многіх выканаўцаў. Рэжысёру трэба знайсці ў чалавеку тое, аб існаванні чаго той і сам не падазравае.

— Вам давялося папрацаваць з многімі рэжысёрамі. Каго вы можаце назваць сваім рэжысёрам?

— Для мяне гэта быў Валерый Раеўскі. Мы маглі пагаджацца, маглі спрачацца, але яму заўсёды ўдавалася мяне ўгаварыць. Калі ён узяўся за «Рэвізора», то мне прапанаваў ролю Бобчынскага. Я дагэтуль ужо граў Бобчынскага ў аматарскім тэатры, глядзеў «Рэвізора» ў ТЮГу, і мне зусім не хацелася брацца за гэтую ролю. А Раеўскі кажа: «Ты толькі ўяві: там з адной фразы можна выцягнуць такое, чаго не было яшчэ ні ў адным “Рэвізоры”!» Гэта ён казаў пра фразу Бобчынскага: «Як будзеце ў Пецярбургу, то скажыце, што жыве ў такім-та горадзе Пётр Іванавіч Бобчынскі. Болей нічога не кажыце». Усё, чаго я дасягнуў у прафесіі, дасягнуў толькі дзякуючы працы з Валерыем Раеўскім.

Яшчэ ўспамінаю працу з Барысам Луцэнкам. Ён рэжысёр, які думае і заўсёды глыбока, па-філасофску капае матэрыял. Яго «Макбэт» з Янкоўскім — гэта было нешта! Мы з Луцэнкам працавалі над «Таблеткай пад язык». Я глядзеў, як «Таблетку пад язык» паставілі ў Тэатры сатыры, дык там усе героі атрымаліся нейкія гарадскія. У нашым жа спектаклі ўсе былі ад зямлі, ад жыцця. Не хачу сказаць, што ў мяне Дзед Цыбулька атрымаўся лепей, чым у Папанава. Але ж у яго быў дзед з прыгарада, а ў мяне — з самой вёскі.

— Акрамя гэтай, вы часта згадваеце ролю Аўдзея са «Страсцей па Аўдзею», Дармідонта з «Позняга кахання» і Цярэшку з «Трыбунала»…

— Запамінаюцца тыя ролі, у якіх ёсць, што іграць. З усіх маіх роляў такіх можна ўспомніць толькі з дзясятак. У МХАТе вядомы такі жарт. У Хмялёва было чатыры ролі, але ж гэта былі ролі! А ў Тарханава было 400 роляў, і з іх можна ўспомніць толькі чатыры. Калі ўзяць творчасць Макаёнка, то ў яго ўвогуле няма схематычных роляў. У любой яго п’есе — Персанажы!

— Валерый Раеўскі, здаецца, паставіў у Купалаўскім амаль усяго Макаёнка. Вам давялося працаваць з Андрэем Ягоравічам...

— Так, я граў ва ўсіх п’есах Макаёнка акрамя «На досвітку» і «Верачкі». Андрэй Ягоравіч наглядзеўся сваіх спектакляў па ўсім Саюзе і, калі працавалі над «Трыбуналам», казаў Раеўскаму: «Вось тут трэба так, а тут — гэтак». А Раеўскі адказваў: «Не, не збівай яго зараз! У нас свой ход, сваё прачытанне!» Памятаю, у «Таблетцы пад язык» у дзеда Цыбулькі быў такі маналог пра зямлю: «Гэтая зямля за тысячы гадоў наскрозь прамокла ад людскога поту, набракла ад горкіх мужычых слёз... Ступі на яе... Дык яна ж чвякае!» Макаёнак паглядзеў, як я сыграў гэты маналог, і сказаў: «Ты тут вылажыся, ты гэта “чвякае” так скажы, каб у гледачоў у зале аж зачвякала ў вушах». Ён даваў канкрэтныя, слушныя заўвагі.

— А якія традыцыі раней былі ў Купалаўскім тэатры?

— Раней мы святкавалі кожную прэм’еру. Галіна Іванаўна Уладамірская, нявестка Уладзіміра Іосіфавіча, напрыканцы прэм’ернага спектакля прыносіла вялізную каструлю адварной бульбы. Дый астатнія таксама нешта куплялі, прыносілі. Няма розніцы, заняты ты ў спектаклі ці не. І мы рабілі тут сапраўднае свята! А зараз адыгралі спектакль — і па дамах. А на капуснікі да нас раней прыходзілі акцёры з усіх мінскіх тэатраў!

— Хто з купалаўскіх акцёраў стаў для вас сапраўдным сябрам?

— Сяброў многа не бывае. Бывае адзін — і на ўсё жыццё. Для мяне гэта Віктар Паўлавіч Тарасаў.

— Зараз вам даводзіцца працаваць з маладымі купалаўскімі акцёрамі. Сённяшняе пакаленне адрозніваецца ад вашага?

 — Адрозніваецца. У іх больш інфармацыі, у кожнага кішэні набітыя гаджэтамі. Забыў, колькі 7 на 8, ай ёлкі зялёныя, ціснуў кнопку — 56. А тут батарэйка села, і ён ужо не можа палічыць. Яны цікаўныя, заўсёды імкнуцца наперад. У мой час ўсё было павольней, а цяпер у акцёраў больш мітусні, ім трэба ўсюды бегаць. Паспець трапіць у апошні кадр у серыяле, каб на колькі секунд з’явіцца ў тэлевізары…

— Вядома, акцёры спрабуюць знайсці дадатковы заробак...

— А як жа, зарабіць трэба. Мы таксама шукалі дадатковых заробкаў — у кінастудыі, на радыё і тэлебачанні. Зараз канал «Беларусь 3» паказвае, якія раней спектаклі ставіліся на тэлебачанні. Дык гэта ж які быў узровень! «Людзі на балоце» ўпершыню паставілі на радыё, потым на тэлебачанні і пасля — у тэатры. Акцёрам трэба было толькі ўсюды паспяваць. А да маладых цяпер патрабаванні большыя.

— Ад рэжысёраў ці ад гледачоў?

— Ад жыцця.

— Якую параду вы маглі б даць маладым акцёрам?

— У тэатры трэба чакаць і спадзявацца. Каб была роля, каб рэжысёр табою зацікавіўся, а калі яшчэ і драматург побач — дык гэта зусім добра.

— Некаторыя крытыкі адзначаюць, што ў акцёраў сярэдняга ўзросту і маладых сёння не атрымліваецца пераканаўча ўвасобіць на сцэне філасофію вяскоўцаў. Ці згодныя вы з гэтым?

 — Калі так разважаць, і цара Эдыпа, і Гамлета маладыя акцёры сёння ўжо не сыграюць. Але ж гэта не так. На сцэне можна ўвасобіць філасофію любой ролі, калі ў акцёра ёсць неабходныя здольнасці і калі рэжысёр яшчэ крышачку і філосаф, і цырульнік. Прыйшоў лахматы артыст, а ён яго так падстрыг, што ў выніку атрымаўся прыгажун.

Тое ж датычыцца і літаратуры: калі маладыя чытаюць Пушкіна, яны разумеюць яго, нягледзячы на аддаленасць эпохі. Але людзі чытаюць зараз усё меней і меней. Здаў экзамены ў інстытуце і забыў пра літаратуру, за ўсё жыццё потым ні разу томік Блока так і не адкрыў. Гэта праблема нашага часу. Раней быў папулярны фармат публічных чытанняў, які цяпер, на жаль, чамусьці стаў незапатрабаваны. Я слухаў Усевалада Аксёнава, потым Сяргея Юрскага, Міхаіла Казакова. У Беларусі Мікалай Казінін, мой аднакурснік, актыўна прапагандаваў фармат чытанняў. Я калісьці чытаў «Цёркіна» ў Педінстытуце імя М. Танка. Цяпер жа нікому не прыйдзе думка арганізаваць канцэрт «Аўсяннікаў чытае Пушкіна», напэўна, такі фармат ужо нецікавы.

— Але ж у нас усё часцей праходзяць чыткі сучаснай беларускай драматургіі...

— Чыткі п’ес — гэта прымітыўна, на маю думку. Сядзяць акцёры і чытаюць. Ну, што ты мне чытаеш? Я ж адукаваны чалавек, я і сам прачытаць змагу. Вось калі б я ўбачыў тэкст у дзеянні, тады гэта было б цікава. Можна, вядома, усклікаць: «О, новы фармат!» Але ж гэта было сто гадоў таму, і нічога новага я тут не бачу.

— Якімі, на вашую думку, павінны быць суадносіны класікі і сучасных формаў на сцэне?

 — Галоўная праблема сучасных формаў у тым, што там усім абавязкова трэба самавыявіцца. Дык ідзі і самавыяўляйся дома, лежачы на дыване. Граючы Германа ў «Пікавай даме», я магу самавыяўляцца колькі заўгодна. Замільгаюць свечкі, на сцэне ўсё закруціцца, музыка ўдарыць у вушы… Такое ўжо было, гэта паўтарэнне па трэцім ці мо па пятым разе. Але ж ты мне пакажы спачатку сапраўднага Германа. Аляксей Дзмітрыевіч Папоў, выдатны вучань Канстанціна Сяргеевіча, вывеў формулу «сёння, тут, зараз, упершыню». Вось калі пражыць ролю сёння і менавіта зараз на чатыры ці пяць актаў, тады будзе сапраўднае жыццё. Але поўнасцю пражыць любую ролю псіхалагічна немагчыма, можна трапіць у лякарню, таму трэба ўмець карыстацца рамяством.

— Вы называеце акцёраў служкамі Мельпамены. Служка Мельпамены — гэто хто?

— Служка — гэта не той, хто ў храме прыслужвае, а той, у каго ў душы Мельпамена важнейшая за ўсё… Сапраўдны акцёр павінен пераступаць праз быт. Нават у самую разруху, калі толькі і думаеш пра тое, дзе дастаць дзецям малака, трэба выходзіць на сцэну і шчыра прызнавацца ў любові да Джульеты.

— Што, на вашую думку, хоча ўбачыць сучасны глядач, калі прыходзіць у тэатр, кіно? Чаго чакае ад мастацтва?

— Не магу адказваць за глядача, але ж магу сказаць, для чаго існуе тэатр. Тут я згодзен з думкай Андрэя Аляксеевіча Папова (сын знакамітага Аляксея Дзмітрыевіча Папова), які казаў, што тэатр патрэбны чалавеку для таго, каб было лепей жыць. І тым, хто ў глядзельнай зале, і тым, хто на сцэне. Калі хаця б адзін чалавек пасля спектакля задумаецца, то гэта ўжо добра. Але ж не, адзін — мала! У Купалаўскім нават пасля рэканструкцыі гледачы, якія купляюць квіткі на бельэтаж, не бачаць адну трэцюю сцэны. Дык я жартую, што гэта спецыяльна зрабілі для таго, каб глядач яшчэ раз прыйшоў на спектакль і пабачыў тое, што не атрымалася ўгледзець падчас першага прагляду. Важна, каб тэатр змог штосьці скалупнуць у душы чалавека. Бо той прыходзіць у тэатр па эмоцыю.

— Як вы можаце ахарактарызаваць сучасных гледачоў? Якія яны?

— Зусім розныя. Некаторыя не бачаць розніцы паміж тэатрам і канцэртам у Палацы спорту. Яны прывучыліся апладзіраваць з любой нагоды. Загучала музыка, пачаўся танец — і яны адразу пляскаюць. Але побач з такім глядачом ёсць і чалавек, які разумее, куды ён прыйшоў, які будзе слухаць і паважаць цішыню. Бо цішыня — гэта самае галоўнае, яна сведчыць пра тое, што адбылася ланцуговая рэакцыя з гледачом. Калі яго нешта чапляе, ён замаўкае. Гэта добра бачна па «Вечары» Дударава. Пасля фразы «Аджыў сваё, чалавек» зала заціхае.

— Вы апошні з беларускіх артыстаў атрымалі званне народнага артыста СССР. У вас вялікае мноства ўзнагарод: медаль Францыска Скарыны, «Крыштальная Паўлінка», медаль ЮНЕСКА «Віктор Гюго»...

— Вядома, такія ўзнагароды атрымліваць прыемна. Але падаецца, што яны даюцца як быццам бы за мінулае. Вось фармулёўка: «За гонар і годнасць». А што, у 50 гадоў у мяне не было гонару і годнасці, яны ў 80 з’явіліся? Незразумела гэта…

— Генадзь Аўсяннікаў сёння — які ён?

— На пытанне «Як жывеш?» я заўсёды адказваю: «Пакуль на паверхні Зямлі». Але калі вам хто-небудзь у 83 гады будзе расказваць пра свае планы на будучае, то не верце яму. Якія могуць быць планы? Тэатр — гэта місія маладых. Я ж цяпер нічым асаблівым не займаюся. Перачытваю кожны дзень адзін-два вершы Пушкіна, проста так. А калі не спіцца, то магу ўспамінаць Чэхава, тады яшчэ больш заснуць не магу. У Гаварухіна ёсць добрая фраза: «Жыццё трэба так пражыць, каб было, што ўспомніць і нават сорамна расказаць».

— У вас так атрымалася?

— Ёсць і такое. Любы жывы чалавек павінен прайсці праз усё, тым больш акцёр. Ён павінен пераступаць праз усе перашкоды, дзесьці зачапіцца, паслізнуцца, спыніцца, азірнуцца і — наперад.

Паліна ЛІСОЎСКАЯ

Выбар рэдакцыі

Культура

Як знік працяг рамана Янкі Нёманскага «Драпежнікі», прысвечанага лёсу рабочых шклозавода

Як знік працяг рамана Янкі Нёманскага «Драпежнікі», прысвечанага лёсу рабочых шклозавода

Беларускі акадэмік працаваў грузчыкам у порце і падарыў Мінску трамвай.

Грамадства

Бяздзетныя па ўласным жаданні. ​Ці ва ўсім яны не маюць рацыі?

Бяздзетныя па ўласным жаданні. ​Ці ва ўсім яны не маюць рацыі?

Даслоўна англійскае слова «чайлдфры» перакладаецца як «свабодныя ад дзяцей». 

Грамадства

Карэспандэнты «Звязды» даведалiся, як працуюць ратавальнiкi-кiнолагi

Карэспандэнты «Звязды» даведалiся, як працуюць ратавальнiкi-кiнолагi

У Беларусi прайшлi спартыўныя спаборнiцтвы па службовым шматбор'i кiнолагаў.

Грамадства

Спрабуем «выглядаць на мiльён» танна

Спрабуем «выглядаць на мiльён» танна

Парады ад Аляксандры Анцэлевіч.