Вы тут

Беларускія паэты і пісьменнікі — у падпольным і партызанскім друку


Улёткі, плакаты, паведамленні Саўінфармбюро, падпольныя газеты знаходзілі сваіх чытачоў па ўсёй акупаванай Беларусі, нягледзячы ні на якія захады гітлераўскіх улад, часта літаральна ў іх пад носам. Працавала ў гэтай інфармацыйнай вайне абсалютна ўсё: свежыя зводкі з фронту, красамоўныя лічбы партызанскіх аперацый, хвосткія карыкатуры. Але не меншае ўздзеянне на чытачоў аказвалі і літаратурныя творы. Разумеючы сілу слова, практычна ўсе вядомыя беларускія паэты і пісьменнікі бралі самы непасрэдны ўдзел у падпольным друку, іх празаічныя і вершаваныя радкі, трапляючы ў самае сэрца, уздымалі суайчыннікаў на барацьбу з фашыстамі ніколькі не горш за прапагандысцкія прамовы з трыбун народных мітынгаў, а асабліва трапныя рыфмы і вобразы перадрукоўваліся шмат разоў у розных выданнях.


Многія з іх сталі ваеннымі карэспандэнтамі — як падлічылі гісторыкі, на фронце і ў партызанскіх атрадах знаходзілася больш за тысячу савецкіх пісьменнікаў, 417 з якіх загінулі. На баявых участках апынуліся і беларускія літаратары — з розных франтоў не вярнуліся Алесь Жаўрук, Змітрок Астапенка, Мікола Сурначоў, Аляксей Коршак, Леанід Гаўрылаў і многія, многія іншыя...

***

«Гомель штодзённа бамбяць фашысты, трэба выдаваць чарговы нумар, і я забываю пра бомбы», — пісаў адказны сакратар агітплаката «Раздавім фашысцкую гадзіну» паэт Анатоль Астрэйка. Сатырычнае выданне, якое ў час Вялікай Айчыннай вайны стала без перабольшання мастацкай і літаратурнай з'явай, пачало выходзіць ужо ў ліпені 1941-га і працягвала да мая 1945 года: спачатку ў Гомелі, потым у Маскве, у друкарні газеты «Известия», а з пачаткам вызвалення Беларусі — у Навабеліцы і зноў у Гомелі. Чытачы знаходзілі тут творы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Кузьмы Чорнага, Кандрата Крапівы, які з 1943 года стаў рэдактарам выдання, Петруся Броўкі, Васіля Віткі і многіх іншых беларускіх паэтаў і пісьменнікаў, а таксама мастакоў. Толькі за ліпень было надрукавана 13 нумароў агітплаката, цягам года ўбачылі свет каля трох дзясяткаў нумароў, а ў красавіку 1945-га агульная колькасць выпускаў перасягнула лічбу 140!

Вось урывак з верша Петруся Броўкі, што быў змешчаны ў другім нумары газеты-плаката і без усякіх «але» прадказваў немінучы зыход вайны:

«Мы вынесем боль маўкліва,

А банды загінуць прымусім,

Наш сонечны край прамяністы

Не знішчыць раз'юшаным псам.

Для нас наліваюцца нівы,

Красуюць сады Беларусі —

Дрыжыце, падлюгі-фашысты,

Мы вас пахаваем там!»

Пятрусь Броўка, як і многія іншыя літаратары, уплятаў у радкі не толькі агульны боль мільёнаў беларусаў, але і свой уласны, бо бязлітасныя жорны вайны перамалолі і яго блізкіх людзей. Маці паэта Алена Сцяпанаўна трапіла ў канцэнтрацыйны лагер у Асвенціме, дзе была завядзёнка: штодня выстройваць вязняў у шарэнгу і расстрэльваць кожнага 11-га. У адзін дзень Алена Сцяпанаўна аказалася дзясятай, а за ёй стаяла дзяўчынка — не раздумваючы, жанчына адштурхнула тую і заняла яе месца, а на здзіўленне іншых зняволеных спакойна сказала, што сваё пажыла, а дзіцяці яшчэ трэба жыць. Пятрусь Броўка пазней, у 1947 годзе, пабываў у Асвенціме і прысвяціў памяці самага дарагога чалавека паэму «Голас сэрца».

***

У лютым 1942 года ЦК КП(б)Б мабілізаваў беларускіх журналістаў і пісьменнікаў для выдання газет на роднай мове, дзеля чаго быў сфарміраваны асобны эшалон-друкарня на чале з журналістам, літаратарам Міколам Вішнеўскім (да вайны ён, дарэчы, працаваў у «Звяздзе», а потым у вілейскай абласной
«Сялянскай газеце»). Гэтая друкарня ў сакавіку — лістападзе 1942-га выдавала на Калінінскім фронце газету «За свабодную Беларусь» і сатырычны лісток «Партызанская дубінка».

Таксама ў 1942-м у Маскве «Дзяржлітвыдат» выпусціў у свет зборнік «За Советскую Беларусь!» з творамі Янкі Купалы, Якуба Коласа, Міхася Лынькова, Петруся Броўкі, Пімена Панчанкі. Кузьмы Чорнага, Аркадзя Куляшова, Максіма Танка, Кандрата Крапівы, Пятра Глебкі, Эдзі Агняцвет, Анатоля Астрэйкі і іншых.

— Не шкадуйце, хлопцы, пораху!

Куль гарачых і гранатаў.

Ўсе, каму свабода дорага,

Падымайцеся на ворагаў,

На катаў!

Пушча змрочная, высокая,

Недаступная паляна,

Будзь ты могільнікам ворагам,

Стань прыстанішчам для сокалаў —

Партызанаў,

— заклікаў Максім Танк. Ён сустрэў пачатак Вялікай Айчыннай на заходняй мяжы, у Беластоку, ці не апошнім цягніком выбраўся з акупаванай тэрыторыі і ўжо ў Саратаве запісаўся ў народнае апалчэнне. Але хутка паэта адклікалі ў Маскву і накіравалі разам з іншымі калегамі працаваць у франтавую газету «За Советскую Беларусь».

Адным з самых вядомых падчас вайны стаў сатырычны лісток «Партызанская дубінка», у аўтарскі калектыў якога ўваходзілі беларускія паэты і пісьменнікі, а таксама мастакі (як беларускія — Мікалай Гурло, Заір Азгур, так і знакамітае трыа Кукрыніксы).

«У лесе бабка немца стрэла

І тут-жа гоп і ўпала ніц.

— Не бойся, сып, старая, смела, —

Гукае ёй здалёку фрыц.

— Ты думаеш, мне страшна фрыца?

— Гаворыць бабка: — Зразумей,

Што мне ў цябе, паганы гіцаль,

Прылёгшы цэліцца зручней.

Пачуўся стрэл, і мёртвы фрыц

Упаў перад бабулькай ніц», — расказвае, напрыклад, у вершы «Кароткая размова» Язэп Касіла (псеўданім Пятра Глебкі).

У рамках праекта выходзілі таксама кніжкі нестандартнага фармату — велічынёй з дзіцячую далонь, якія лёгка змяшчаліся ў кішэню гімнасцёркі і раскрываліся, нібы гармонік. А вось змест іх, над якім працаваў, напрыклад, вядомы дзіцячы пісьменнік Янка Маўр, быў далёка не дзіцячы: правілы маскіроўкі на рознай мясцовасці, вядзенне штыкавога бою і г. д.

***

Янку Купалу вайна заспела ў Каўнасе. Літоўскія сябры дапамаглі па меры магчымасцяў як мага хутчэй вярнуцца ў Мінск — але паэт не знайшоў свайго дома, які згарэў разам з рукапісамі і архівамі... Неўзабаве Купала аказаўся ў сяле Печышчы пад Казанню, куды быў эвакуіраваны Саюз пісьменнікаў. Тут паэт жыў з лістапада 1941 да чэрвеня 1942 года, слухаў зводкі з фронту, перажываў, што ён так далёка ад Беларусі, а яшчэ шмат пісаў, як патрыятычныя вершы, так і публіцыстыку — артыкулы, заклікі да землякоў і ўсіх савецкіх людзей.

«Патомкі вялікіх салдат Суворава, патомкі народных палкоў Хмяльніцкага, патомкі бясстрашных паўстанцаў Каліноўскага, абараняйце сваю зямлю, змагайцеся так, як змагаліся вашы продкі, ніякай літасці ворагу!» — піша народны паэт у артыкуле «Паднялася Беларусь» («Красный флот», 22 ліпеня 1941 года). І гэта слова знаходзіла ў адрасатаў самы жывы і гарачы водгук. Нездарма невядомы слухач напісаў на радыёстанцыю «Савецкая Беларусь» аб магутным уздзеянні гэтай публіцыстыкі, якая «поплеч з самаю рознаю зброяй.... як жывы светач, як магутны асілак, які ва ўсім сваім жыцці бачыць перамогу, цвёрда верыць у яе, запальвае ўпэўненасць, веру ў яе ўсіх, хто да яе датыкаецца, хто яе адчувае поплеч, як таварыша». Акрамя вершаў і артыкулаў, Купала піша брашуру «Народ-мсцівец», якую самалётамі даставілі на акупаваную тэрыторыю Беларусі. Асобнымі ўлёткамі былі надрукаваныя артыкулы паэта «Не будзе беларус рабом нямецкіх баронаў», «Кліч да беларускага народа!», знакаміты верш-заклік «Беларускім партызанам».

Якуб Колас з жніўня 1942-га да 1 лістапада 1943-га жыў у Ташкенце, куды была пераведзена Акадэмія навук БССР, і актыўна супрацоўнічаў у гэты час з газетамі «Правда Востока», «Кзыл Узбекістан», «Фрунзевец». «Я ганаруся ўсведамленнем таго, што і я ўнёс сваю сціплую лепту на справу абароны Радзімы, супрацоўнічаючы ў «Фрунзевце». Няхай жа наша газетнае слова і слова мастака-пісьменніка б'юць, як востры меч, як трапная куля снайпера-чырвонаармейца, двуногіх фашысцкіх звяроў...» — пісаў Колас у адным з артыкулаў летам 1943 года. Усяго ж за гэты перыяд у названых газетах выйшла каля сотні вершаў, апавяданняў і артыкулаў беларускага песняра. Многія з іх даходзілі нават у дрымучыя партызанскія лясы — з дапамогай радыёстанцыі «Савецкая Беларусь», на якой прагучалі артыкулы «Злачынцы суда не мінуць», «Славяне борются», «Роднаму беларускаму народу», а таксама многія вершы і заклікі, якія таксама часта перадрукоўваліся ва ўлётках і брашурах.

***

Кузьма Чорны, які вымушаны быў пакінуць Мінск, дайшоў разам з бежанцамі да Крычава, дзе развітаўся з сям'ёй і рушыў у ваенкамат. 10 ліпеня 1941-га ён уступіў у шэрагі Чырвонай Арміі, але праз некалькі дзён быў пераведзены ў Клімавічы ў групу друку і стаў супрацоўнікам агітплаката «Раздавім фашысцкую гадзіну», з рэдакцыяй якога пераязджаў то ў Гомель, то ў Чэбаксары, то ў Казань і, нарэшце, у Маскву. Тут ён працуе ў рэдакцыі часопіса «Беларусь» і практычна штодня піша па артыкуле, у тым ліку пад псеўданімамі Ігнат Булава з-пад Турава, Сымон Чарпакевіч, Максім Альшанік і іншымі. Сатырычныя фельетоны Чорнага ў 1942 годзе выйшлі таксама асобным зборнікам «Кат у белай манішцы».

Калі на Вялікай зямлі спатрэбілася перакінуць аднаго-двух беларускіх пісьменнікаў за лінію фронту, Чорны вызваўся добраахвотнікам. Але з-за хворага сэрца рэйд яму забаранілі, а на акупаваную тэрыторыю прабраліся паэты Антон Бялевіч і Анатоль Астрэйка. Астрэйка, дарэчы, бываў у глыбокім тыле ворага двойчы: першы раз, напрыклад, пераапрануўся ў форму нямецкага афіцэра, а другі, у 1943-м, разам з калегам быў закінуты на парашутах. Тут ён пісаў патрыятычныя заклікі і суцэльны комікс у вершах «Прыгоды дзеда Дубняка Міхеда», тут, у партызанскіх лясах, нарадзілася ўнікальная з'ява ваеннага часу — зборнік пад зусім мірнай, на першы погляд, назвай «Слуцкі пояс». Ён быў выдадзены асобным накладам у друкарні падпольнай газеты «Народны мсцівец» (орган падпольнага Слуцкага райкама партыі) і дадаткова аздоблены мастакамі-партызанамі
С. Залатым і С. Бяляевым. І гэта пры тым, што газетную паперу партызаны займелі, толькі адбіўшы яе ў ворага, друкарскія клішэ рабілі з бярозавых цурак, а замест фарбы выкарыстоўвалі гуталін ды сажу!

...У 2015-м да юбілею Перамогі Нацыянальная бібліятэка Беларусі падрыхтавала вялікі віртуальны праект «Памяць палаючых гадоў», які прадстаўляў у тым ліку перыёдыку, лістоўкі і рукапісныя матэрыялы, насценгазеты, плакаты, лісты, тэксты песень, што былі створаныя ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Збор атрымаўся надзвычай маштабны, але нават ён, адзначаюць бібліятэкары, не прэтэндуе на ўсю паўнату звестак па ваеннай тэме. Не можам прэтэндаваць на яе і мы. Хоць значная колькасць інфармацыі была перададзеная ў Беларусь у першыя пасляваенныя гады, з фондаў Дзяржаўнай бібліятэкі і асабістых архіваў пісьменнікаў, аднак невядомыя раней рукапісы, асобнікі падпольных выданняў могуць быць знойдзеныя і цяпер.

Вікторыя ЦЕЛЯШУК

Загаловак у газеце: Словы, якія стралялі

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.