Вы тут

Гучныя заявы ў фільмах Андрэя Куцілы


Мінулы год стаў надзвычай прадукцыйны для беларускага кінематографа: вылучэнне на «Оскар» фільма Дар’і Жук, шэраг новых стужак на «Беларусьфільме», перамога фільма Андрэя Куцілы «Summa» на адным з самых галоўных фестываляў дакументальнага кіно ў свеце IDFA у Амстэрдаме. Беларускія стужкі ўжо не раз бралі ўдзел у праграмах гэтага фестывалю, але тое, што першую ўзнагароду атрымаў менавіта фільм «Summa», уражвае, бо гэта камернае і ціхае кіно пазбаўлена сацыяльнай праблематыкі, непадобна да апошніх стужак рэжысёра, знятых на досыць няпростыя тэмы. Андрэй распавёў «ЛіМу», якіх фільмаў чакаць ад яго цяпер і як змянілася беларуская дакументалістыка за апошнія 10 гадоў.


— Андрэй, з чаго пачалася ваша любоў да дакументальнага кіно ды як прыйшло разуменне, што вы хочаце сур’ёзна ім займацца?

— Я пачаў захапляцца відэаздымкамі яшчэ ў школе. Мы з сябрамі прасілі ў дарослых камеру VHS, здымалі аматарскія дэтэктывы, баевікі ды фільмы жахаў. Зразумела, у такім узросце я пра аўтарскае кіно паняцця не меў, мне стала гэта цікавым падчас вучобы на журфаку. Спачатку было толькі ўяўленне: дакументалістыка — гэта гістарычныя ці біяграфічныя тэлефільмы, але нават такое захапляла — любіў глядзець перадачу «Геніі і злодзеі» Льва Нікалаева. Гэта былі кароткія дакументальныя праграмы з досыць сціплымі мастацкімі пастаноўкамі для відэашэрагу пад драматургічна выдатна пабудаваны аповед. Так пачалося маё ўласнае захапленне глыбокімі чалавечымі гісторыямі. Пасля на журфаку трэба было здымаць вучэбныя сюжэты, тады я з задавальненнем дапамог аднагрупнікам у якасці аператара і раптам адчуў: працаваць з візуальным, апісваць, акцэнтаваць пэўныя рэчы з дапамогай камеры для мяне больш цікава, чым пісаць непасрэдна тэкст. Я пачаў глядзець класіку кінематографа ў студэнцкім інтэрнаце, трапіў у відэастудыю Студэнцкага гарадка, дзе з сябрам Аляксандрам Налівайкам зняў стужку «Паэма веры». Гэта стала першай сур’ёзнай пробай у тэлевізійным жанры, бо, па сутнасці, нас ніхто не вучыў прафесійна здымаць, праходзіць вытворчы цыкл цалкам. Інтэрнэт быў развіты слаба, я замаўляў у Маскве кнігі па аператарскім майстэрстве, мантажы, драматургіі, хадзіў на рэдкія паказы беларускіх дакументалістаў у мінскія кінатэатры. Так паступова неігравое кіно для мяне адкрывалася менавіта як мастацтва, а не тэлевізійны прадукт. І ўжо ў 2008 годзе адбылася сусветная прэм’ера нашага фільма «Фокусная адлегласць» на Кракаўскім кінафестывалі, мы з маім сурэжысёрам Раманам Рамашкам былі шчаслівыя, пачалі вандраваць са стужкай па Еўропе.

— Вы вучыліся ў Маскве ў Сяргея Дварцавога, пасля — у БДАМ у Карпава-малодшага. Што даў вам гэты досвед?

— У Маскве я вучыўся вельмі кароткі тэрмін (цяпер такія курсы модныя і досыць эфектыўныя). Да Дварцавога я трапіў ужо з гатовым фільмам, на курсах мы яго разбіралі, аналізавалі, я быў ужо крыху падрыхтаваны. Але базавай кінаадукацыі ў мяне не было, я атрымаў яе ўжо ў БДАМ. Не магу сказаць, што ў мяне цяпер ёсць прафесійная адукацыя, хутчэй — падмурак, бо навучанне дало мне атмасферу, магчымасць дыялогу з майстрам, падмацавала жаданне рухацца ў напрамку дакументалістыкі.

— IDFA называюць «Канамі» неігравога кіно, дзе ваша стужка «Summa» сёлета стала лепшай у катэгорыі фільмаў сярэдняй працягласці. Меркаванне журы фестывалю для вас тоеснае з рэакцыяй звычайнага гледача?

— Узнагарода такога высокага ўзроўню для мяне і для маёй суаўтаркі Таццяны Бембель вельмі каштоўная. Я нават марыць сабе пра гэта не дазваляў! Але і меркаванне прафесійнага журы, і глядацкай аўдыторыі ідуць поруч — абодва важныя. Журы — тыя ж гледачы, проста больш дасведчаныя. Але як і чым мераць глядацкую рэакцыю? Водгукамі ці колькасцю прададзеных квіткоў? Калі квіткамі, то гэта не рэакцыя на фільм, а рэакцыя часам на рэкламу, на апісанне фільма, тэматыку, трэйлер. Аўтарскае кіно наогул нельга ацэньваць дыстрыб’ютарскімі меркамі. Па ўласным досведзе ведаю: калі фільм падабаецца мне самому, то хутчэй за ўсё будзе задаволены і мой глядач. Усім густам, зразумела, не дагодзіш…

— У вас ёсць досвед удзелу ў беларускім і замежных фестывалях. У чым іх адрозненні?

— Гледзячы якія фестывалі з якімі параўноўваць. Вось «Лістапад» яшчэ мае акрэдытацыю FIAPF, пра яго ведаюць прафесіяналы за мяжой. Яму не трэба змагацца з тымі ж Канамі, бо ён мае ўласную канцэпцыю і свае рэгіянальныя задачы. І сярод дакументалістаў фестываль папулярны — трапіць у міжнародную праграму не так проста і даволі прэстыжна, хоць тут і няма грашовых прэмій. Апошняе, дарэчы, істотнае адрозненне, пра якое вы пыталіся. Відавочна, яшчэ хацелася, каб «Лістапад» ствараў і асаблівую атмасферу на афіцыйных і неафіцыйных мерапрыемствах. Гэта цяжка ў сувязі з пастаянным скарачэннем фінансавання.

— Для каго ствараўся фільм «Summa»? Для гледача, крытыкаў, для сябе?

— Такой задачы ўвогуле перад сабой не стаўлю. Хвалюе — здымаю, не хвалюе, не баліць, не захоплівае — не здымаю. Вядома, калі фільму патрэбен бюджэт, гэта значыць, што абавязаны думаць і пра тое, хто кіно будзе фінансаваць і хто потым паглядзіць, куды яно пойдзе. Звычайна канчаткова гэта тэлебачанне. Таму амаль заўсёды важна зрабіць так, каб стужка адначасова мела вольны мастацкі аўтарскі пасыл і пры гэтым была ўцямная, зразумелая для звычайнага гледача. Пэўны выклік. Гэтага балансу не заўсёды лёгка дасягнуць.

— Вы адзначаеце, што задаволены тым, што ў стужцы «Summa» няма кан’юнктуры і гэта кіно па-за кантэкстам. Ці значыць гэта, што вы цяпер хочаце ствараць менавіта такія фільмы?

— Я не адыходзіў ад кантэксту штучна, гэта атрымалася натуральным чынам. Зараз я працую над фільмам аб праблемах нашай культуры, архітэктуры, пра тое, што мы губляем і як ставімся да таго хараства, якое ствараецца нашымі рукамі, як мы яго захоўваем ці знішчаем. Фільм будзе заснаваны на лакальнай гісторыі адной сям’і, без гучных заяў — пра сямейную памяць і культурныя каштоўнасці. Я не замыкаю сябе ў адмысловае тэматычнае кола. Хачу ў гэтым мець свабоду. А з фільмам «Summa» проста супала, што гэта кіно, якое існуе ў бясчасавай прасторы. Я быў бы задаволены, калі б такую прэстыжную ўзнагароду далі якой-небудзь з маіх мінулых прац на «некамфортную» тэму, але гэта было б вельмі зручна для нядобразычліўцаў незалежнага кінематографа — яны маглі б сказаць, маўляў, экспартнае кіно ўзнагародзілі за кан’юнктуру. А так няма да чаго прычапіцца, і гэта мне падабаецца. Але і ў іншым лагеры неспакойна: стужку некаторыя філосафы і даследчыкі не бачылі, тым не менш ужо крытыкуюць за адваротнае — адсутнасць вострасацыяльнай праблематыкі. Смех!

— Былі часы, калі фільмы, у тым ліку дакументальныя, «клалі на паліцу». У мінулым годзе вашу стужку «Стрыптыз і вайна» не ўключылі ў праграму «Лістапада».

— Калі б мы зараз жылі ў Савецкім Саюзе за жалезнай заслонай, для мяне гэта была б драма, што кіно не пусцілі на экран. Сёння гэта не драма, а недарэчны выпадак, невядома, з якіх прычын некаторыя фільмы пасля адбору заблакавалі. Вядома, было шкада, што маё кіно (і не толькі маё) не паказалі на «Лістападзе», але заўсёды ёсць магчымасць дэманстрацыі яго ў прыватным кінатэатры. Да таго ж я ведаю, што тэлевізійная версія стужкі выйдзе на замежным тэлебачанні прыкладна на 6 каналах, да гледача яна дойдзе ў тым ліку і ў Беларусі. Магчыма, калі б гэта быў мой дэбют у кіно, я б моцна засмуціўся, але радавацца таксама няма чаму, бо нацыянальны конкурс такім чынам губляе канкурэнтаздольнасць і дэвальвуецца, перамога ў ім ужо не чыстая перамога. Падобны выпадак быў у 2016 годзе, які не меў шырокага розгаласу, і ніхто з удзельнікаў фестывалю, у тым ліку і я, не адрэагаваў. Спадзяюся, з кожным годам аўтары будуць расці індывідуальна, а кінематаграфічная супольнасць — кансалідавацца.

— У адным з інтэрв’ю вы сказалі, што часам у нас здымаюць вельмі наіўныя рэчы. Што змянілася ў беларускай дакументалістыцы за гэты час?

— Тады ў мяне было адчуванне (яно і цяпер калінікалі з’яўляецца), што ў кіно рухаюцца па адных і тых жа рэйках. Бярэцца біяграфія чалавека і з яе робіцца банальнае кіно. Сёння штосьці змянілася: з’явіліся больш даступныя новыя тэхналогіі, можна зняць эфектную панараму-пралёт з дрона над якой-небудзь малой радзімай нейкага мастака, музыкі, пісьменніка, з дапамогай стэдзікама абабегчы дзесяць разоў свайго героя, пакуль ён натхнёна гуляе па лесе і пафасна прытуляецца да дрэва свайго дзяцінства. Але што гэта дае, акрамя пустой кліпавай прыгажосці? Трэба быць асцярожным: гэта сапраўды варта, калі апраўдана сітуацыяй, зместам і формай, а ў астатнім — чарговыя мыліцы ў руках рэжысёра для падпоркі кволай гісторыі. Калі сур’ёзна, то сапраўды з’явіліся маладыя амбітныя рэжысёры, якім атрымаць мясцовую фінансавую падтрымку надзвычай цяжка, таму яны скарыстоўваюць магчымасць удзелу ў замежных пітчынгах, воркшопах для развівацця ўласных тэм. Назіраецца працэс «намацвання» гэтых варыянтаў, нашых аўтараў запрашаюць на курсы і творчыя лабараторыі пры фестывалях, дапамагаюць развіваць і прасоўваць іх праекты. І ў гэтых умовах з’яўляецца маладая беларуская заўважная дакументалістыка, зробленая за ўласны кошт аўтараў ці з дапамогай мясцовых і замежных прадзюсараў, — фільмы рэжысёраў Руслана Фядотава, Насты Мірашнічэнкі, Дар’і Юркевіч, Кацярыны Махавай, Аляксандра Міхалковіча, чакаецца яшчэ шэраг цікавых дэбютаў ад новых аўтараў.

— Некаторыя свае стужкі вы здымалі па 4—5 гадоў, усталёўвалі кантакт з героямі. Як знаходзіце падыход да людзей?

— Да кожнага падыход індывідуальны. Звычайна я за некалькі дзён размовы вызначаю, ці атрымаецца кіно з гэтым чалавекам. Час — адна з галоўных умоў для якаснай дакументалістыкі, ён патрэбен не толькі на здымкі, каб прайсці з героямі пэўны жыццёвы шлях, але і рэжысёру на асэнсаванне, разуменне, куды і як ісці ў стварэнні фільма. Ды час не заўсёды вызначальны — у мяне ёсць паспяховыя стужкі, знятыя за рэкордна кароткі тэрмін, іншая справа, што пасля мантаж цягнецца месяцамі…

— Як рэагуюць вашы героі на фільмы пра сябе?

— Рэагуюць нармальна. Разумею, што звычайна людзі бачаць сябе не так, як іншыя. Тым больш калі гэта фільм, і ў рэжысёра тут ёсць задача па-аўтарску пераасэнсаваць рэчаіснасць. Памылковае меркаванне, што дакументальнае кіно — гэта адлюстраванне рэальнасці. Размова не пра тэлепубліцыстыку, дзе работа, падобна да журналістыкі, ідзе з дакладнымі фактамі. Неігравое кіно як мастацтва не можа прэтэндаваць на аб’ектыўнасць — усе даўно зразумелі, што гэта фільмы, створаныя на дакументальным матэрыяле з жывымі людзьмі, але з пэўнай ступенню свабоды аўтарскай інтэрпрэтацыі. Звычайна рэжысёр рознымі мастацкімі сродкамі хоча раскрыць глыбіні душы свайго героя, ён не робіць з яго іншага чалавека, а проста акцэнтуе неабходныя рэчы. У маім выпадку гэта было толькі на карысць людзям. Я шчыра сябрую са сваімі героямі, стараюся, каб і яны атрымалі досвед, пасля ўдзелу ў здымках лепш зразумелі самі сябе і сваё жыццё.

— Дакументалістыка ў нашай краіне дагэтуль застаецца «кіно не для ўсіх». Як зрабіць яе запатрабаванай у гледача?

— Трэба рабіць усё! Любоў да ўсіх відаў мастацтва варта прывіваць. І цікавасць ужо значна большая, чым гадоў 10 таму. Часам прыходзіш на дакументальную праграму «Лістапада», ці «Watch Docs», ці «Паўночнае ззянне», а там зала запоўненая цалкам. Не магу сказаць, што ў Еўропе дакументалістыку глядзяць масава — проста там больш пляцовак для паказаў, больш фестываляў. Лічу, што большы ўплыў тут аказвае ўзровень культуры аўдыторыі, зацікаўленасці ў мастацтве наогул. Гэта заўважна і па тым, што ў час пік у метро ў той жа Варшаве амаль усе чытаюць папяровыя кнігі, у кніжных крамах — чэргі па сур’ёзную літаратуру. Зразумела, гэта робяць не ўсе, але агульны ўзровень культуры вышэйшы. Мяркую, гэта звязана і з эканамічным пытаннем: калі ў нас будзе насычанасць матэрыяльная, будзе большая цікавасць і да культуры. Ніякай драмы тут няма — проста варта выхоўваць аўдыторыю ды пазбаўляць яе стэрэатыпаў, што дакументалістыка падобна да праграм па тэлебачанні.

Маргарыта ДЗЯХЦЯР

Выбар рэдакцыі

Культура

Як у Чавускім раёне праводзіліся святыя вечары

Як у Чавускім раёне праводзіліся святыя вечары

Традыцыя варажыць на нарачонага прыйшла з язычніцкіх часоў.

Грамадства

Мастацкі кіраўнік «Песняроў» пра радасці і складанасці сямейнага жыцця

Мастацкі кіраўнік «Песняроў» пра радасці і складанасці сямейнага жыцця

«Я лічу, што мужчына можа заводзіць сям'ю, калі ў яго ўжо ёсць сваё жыллё або выразная перспектыва, калі яно з'явіцца».

Грамадства

Небяспечныя гульні. На што трэба звярнуць увагу бацькам падлеткаў

Небяспечныя гульні. На што трэба звярнуць увагу бацькам падлеткаў

Днямі суд Першамайскага раёна Мінска абвясціў прысуд удзельнікам вечарынкі, падчас якой 19-гадовая дзяўчына загінула ад ужывання псіхатропу

Эканоміка

Падрыхтаваны праект новага ўказа аб аднаўляльных крыніцах энергіі

Падрыхтаваны праект новага ўказа аб аднаўляльных крыніцах энергіі

Так званая «зялёная» энергетыка ў апошнія гады развіваецца ў нашай краіне хуткімі тэмпамі.