Вы тут

Марына Весялуха. Утульнасць воўны


Дзе шапавал стаў — там і яго стан.


Так сцвярджае беларуская прымаўка. І, натуральна, не памыляецца. Шапавалаў — майстроў, што здаўна выраблялі з авечай воўны валёнкі, рукавіцы, шапкі-магеркі, брылі і нават цёплыя коўдры, можна параўнаць з вандроўнымі музыкамі ці мастакамі. Кожную зіму, завяршыўшы працу ў полі і спарадкаваўшы ўраджай, яны збіралі ў торбу інструменты і выпраўляліся ў вялікую вандроўку. Працавалі ў дамах заказчыкаў, дзе за грошы і ежу ператваралі воўну ў цёплыя зімовыя рэчы. Вандравалі ў розных мясцінах Расіі, Беларусі, Літвы, часам дабіраліся да аўстрыйскай мяжы на захадзе, да Масквы, да Кіева. Вядомы выпадак, што майстар Шарлоўскі трапіў нават у Амерыку, дзе і застаўся жыць і працаваць, штогод высылаючы сям’і больш за 300 рублёў.

Шапавалы валодалі багатым жыццёвым досведам, мелі ў запасе мноства жыццёвых гісторый, таму ў вёсках лічыліся вельмі паважанымі і адукаванымі людзьмі. Яшчэ больш таямнічасці гэтым майстрам надавала і іх адметная ўмоўная мова, так званы «катрушніцкі лемязень». Яна налічвала 915 слоў, значэнне якіх захоўвалася ў строгім сакрэце. Так рамеснікі імкнуліся перашкодзіць распаўсюджанню сакрэтаў такой прыбытковай справы, а таксама спрабавалі крыху падмануць гаспадара, у якога працавалі.

Сёння шапавальскае майстэрства — адна з візітовак Дрыбінскага раёна, у 1930-я гады тут працаваў шапавальны завод, а каля дзесяцігоддзя таму гэтае рамяство было ўключана ў Дзяржаўны спіс нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі.

Існуе меркаванне, што шапавальства пачало развівацца на тэрыторыі Беларусі яшчэ ў XVI стагоддзі, але яго грунтоўным вывучэннем этнографы заняліся толькі ў канцы ХІХ — пачатку ХХ стагоддзяў. Так, вядомы даследчык Еўдакім Раманаў, які вывучаў гісторыю і культуру Магілёўскага краю, нават выдаў асобную работу «Дрыбінскія шапавалы».

Як жа вырабляюць валёнкі? Воўну, атрыманую пры стрыжцы авечкі, рыхляць брындай, ці «струной», перабіваюць з дапамогай байку. Пасля валокны намотваюць на драўляныя калодкі, ці «балванкі», той формы, якую патрэбна атрымаць у выніку, і валяюць. Для надання правільнай формы халявам валёнак выкарыстоўваліся «правідлы».

Але чаму менавіта Дрыбіншчына стала своеасаблівай сталіцай шапавальства? Існуе некалькі версій. Паводле адной з іх, месца, дзе цяпер размешчаны Дрыбін, калісьці было пустэльным, тут знаходзіліся толькі фальварак Дрыбін і вёска Стары Дрыбін. Уладальнік фальварка, каб павялічыць колькасць насельніцтва ў маёнтку і ўтварыць мястэчка, стаў запрашаць усіх ахвотных сяліцца на незанятых месцах. На запрашэнне адгукнуліся людзі рознага грамадскага становішча, розных саслоўяў і прафесій. У іх ліку былі і перасяленцы адтуль, дзе ўжо было развітое валяльнае рамяство. Асталяваўшыся на новым месцы, яны працягвалі тут традыцыі сваёй мясцовасці, бралі і новых вучняў, памочнікаў.

Другая ж версія сцвярджае, што былы ўладальнік маёнтка Атон Цэханавецкі адмыслова накіраваў некалькі сваіх маладых сялян у Ніжагародскую губерню для навучання валяльнаму рамяству. Набыўшы неабходныя тэхнічныя навыкі і веды, пасля вяртання на радзіму майстры перадавалі іх сваім дзецям.

Дарэчы, традыцыя выбіраць шапавальства ў якасці сямейнай справы жыве на Дрыбіншчыне і сёння. Сям’я Зюлікавых з вёскі Пакуццё — яскравы гэтаму прыклад. Вось ужо пяць пакаленняў мужчын сям’і Зюлікавых займаюцца гэтым рамяством. Ёсць на іх сядзібе і сапраўдны рарытэт — старажытная часалка, машына, на якой чэшуць воўну для вырабу валёнак. Для Беларусі і сёння такія прыстасаванні — рэдкасць. Калі гаспадары набылі гэтую незвычайную машыну (прывезлі аж з-пад Брэста), яна была ў вельмі кепскім стане, бо шмат гадоў не выкарыстоўвалася. Давялося разабраць механізмы да самых дробных дэталяў, два тыдні мылі-рамантавалі, але ўсё ж запусцілі.

Аўтарка гэтых радкоў колькі гадоў таму мела магчымасць асабіста пазнаёміцца з майстрамі і завітаць на іх радавую сядзібу ў Пакуцці. Тады ж майстар Уладзімір Зюлікаў, самы старэйшы ў сям’і, распавёў:

— З даўніх часоў Пакуцце лічылася краем рамеснікаў. Тут жылі бондары, кавалі, шапавалы. А ўсё з-за таго, што зямля ў наваколлі не вельмі ўрадлівая: намаганняў прыкладалі шмат, але багатых ураджаяў ніколі не было. Нават прымаўка такая з’явілася: «Хто жыве на гліне — той век не загіне, а хто жыве на пяску — той есць па маленькім куску». Нам выпала жыць «на пяску».

Таму жыхары Пакуцця, каб пракарміць сям’ю, і шукалі прыбытковыя справы, рабілі, што ўмелі, а потым ездзілі па суседніх і больш далёкіх вёсках, нават у Заходнюю Беларусь, абменьвалі зробленыя рэчы на грошы ці прадукты.

Кажуць, што, каб авалодаць майстэрствам вырабу валёнак, мала адно вялікага жадання. Гэты занятак ужо ў крыві мясцовых жыхароў. Уладзімір Майсеевіч нават адзначаў, што, колькі да яго ні прыязджалі вучыцца з іншых вёсак, ніхто так і не авалодаў майстэрствам дасканала.

Марына ВЕСЯЛУХА

Выбар рэдакцыі

Культура

Як  мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Як мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Наватар, «шасцідзясятнік», ваяўнічы аптыміст — гэта ўсё пра яго.

Грамадства

Як ператварыць звычайны ўрок беларускай літаратуры у творчую майстэрню?

Як ператварыць звычайны ўрок беларускай літаратуры у творчую майстэрню?

Настаўнікі ўпэўнены: ці будуць вучні чытаць, у многім залежыць ад іх саміх. 

Эканоміка

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Однако наша страна надеется, что это временные трудности.

Грамадства

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Дзяржаўным органам і іншым арганізацыям даручана кіравацца палажэннямі канцэпцыі ў практычнай дзейнасці.