Вы тут

Аб што ў нас разбіваюцца любоўныя лодкі


Сям'я — сярод галоўных каштоўнасцяў беларусаў. Разам з тым, у краіне штогод распадаецца кожны другі шлюб. Чаму мы не можам зберагчы самае дарагое і якія наступствы маюць кожныя няўдалыя адносіны?


Фота носіць ілюстрацыйны характар.

У пошуках вінаватых

Кандыдат юрыдычных навук, дацэнт кафедры сацыялогіі факультэта філасофіі і сацыяльных навук БДУ Святлана БУРАВА пачала вывучаць тэму распаду беларускіх сем'яў яшчэ напрыканцы 70-х.

— Тады жанчыны адважваліся на развод з-за таго, што «муж п'е і б'е». Здрада і ўмяшальніцтва ў сямейныя справы трэціх асоб таксмама былі распаўсюджанай прычынай, каб сысці. На другім месцы — прэтэнзіі матэрыяльнага характару: нізкія даходы, дрэннае жыллё, беспрацоўе аднаго з сужэнцаў. Трэцяя група прычын уключала сексуальную дысгармонію, бясплоднасць, фізічныя захворванні.

У 2008-м сацыёлаг працавала над вялікім нацыянальным даследаваннем — «Прычыны сямейнага няшчасця ў Беларусі».

— Галоўная прычына разладу цяпер — грошы і матэрыяльныя каштоўнасці. Незадаволенасць узнікае, таму што адзін з партнёраў, на думку іншага, не ўмее зарабляць ці траціць, не імкнецца да большага і г. д. Далей ідуць праблемы, якія датычацца ўзаемаразумення ў сям'і. Людзі паводзяць сябе эгаістычна, не слухаюць партнёра, не дапамагаюць яму. Прэтэнзіі наконт дзяцей у асноўным выказваюць жанчыны: бацька часам увогуле не прымае ніякага ўдзелу ў выхаванні. Акрамя таго, у сувязі з разбурэннем гендарных стэрэатыпаў, падзел хатніх абавязкаў таксама можа стаць прычынай пастаянных сварак. Жанчына больш не хоча ў адзіночку цягнуць на сабе работу, дом, дзяцей і мужа. П'янства, наркаманія і іншыя дрэнныя звычкі па-ранейшаму застаюцца ў спісе, — кажа Святлана. — А «несумяшчальнасць характараў», якая так часта называецца прычынай разводаў, не бывае ў прынцыпе. Кажуць, калі выпадковых мужчыну і жанчыну пасяліць на бязлюдным востраве, яны ў любым выпадку паміж сабой дамовяцца і будуць жыць у згодзе.

Значыць, у нашых умовах гэта таксама магчыма. Іншая справа, чым большы выбар, тым складаней выбраць. Менавіта ў мегаполісах самы вялікі працэнт людзей-адзіночак.

Разам з тым навукоўцы акцэнтуюць увагу на размежаванні ўнутраных прычын і знешніх фактараў, якія прыводзяць да разводаў.

— Сацыяльныя ўмовы таксама не ідэальныя для трываласці шлюбаў. Напрыклад, інтэнсіўнае зацягванне жанчын у прафесійную і вытворчую дзейнасць выгадна дзяржаве і сям'і ў эканамічным плане, але не спрыяе дэмаграфічнай сітуацыі. Работа — асноўны «канкурэнт» сям'і. Менавіта эканамічна незалежныя жанчыны, калі яны не задаволеныя стасункамі, часцей патрабуюць скасавання шлюбу, — кажа Святлана. — Сама працэдура разводу ў наш час максімальна спрошчаная. Да таго ж цяпер у грамадстве ліберальнае стаўленне да тых, хто развёўся. Помню 60-я гады, калі распад сям'і ўспрымаўся як трагедыя, як ганьба. Ніхто гэтым не ганарыўся — наадварот. А сёння з гэтага робяць сенсацыю, на якой можна зарабіць паболей грошай. Менавіта падрабязнасці разводаў артыстаў, палітыкаў і спартсменаў у прэсе і на тэлебачанні робяць рэйтынгі і «збіраюць касу». Такая абстаноўка толькі падштурхоўвае да неабдуманых дзеянняў. Калі ты кожны дзень бачыш такое, бясконцую чараду шлюбаў і разводаў, то і сам мімаволі пачнеш думаць: «Ім можна, а мне нельга? І я развядуся, знайду кагосьці лепей». Дзе добрыя прыклады? Іх сапраўды не хапае.

Даследаванні жыццёвых каштоўнасцяў беларусаў паказваюць: сям'я ў нас на першым месцы. Так было заўсёды. Але цяпер у гэтае паняцце ўкладваецца зусім іншы сэнс, чым 50 гадоў таму. Само паняцце сям'і стала размытым. Раней з сям'ёй звязвалі пачуццё любові і павагі, падтрымку, сумеснае вядзенне побыту, нараджэнне дзяцей. Цяпер гэта проста кола блізкіх людзей, нават не абавязкова кроўных сваякоў.

— Праблем падкідвае і віртуальная рэальнасць, якая зацягвае людзей усё больш, асабліва моладзь. Раней «у грамадства» мы выходзілі ўсёй сям'ёй. Муж, жонка і дзеці ўспрымаліся неадрыўна. Зараз мы ператвараемся ў індывідуалістаў: не хочам быць добрымі для мужа і дзяцей, нам важна, колькі «лайкаў» паставяць незнаёмцы пад фота ў «Фэйсбуку» ці «Інстаграме».

Па статыстыцы часцей за ўсё сем'і распадаюцца ў першыя пяць гадоў. Сутыкнуўшыся з першымі цяжкасцямі, людзі адступаюць. Мяркуюць: калі ў самым пачатку праблемы, то і далей яны будуць працягвацца. Але гэта не так.

— Любыя адносіны можна ўявіць як графік з крывой. Даследаванні паказваюць: у самым пачатку, калі паміж людзьмі адбываецца фізічнае прыцягненне і росквіт эмоцый, лінія знаходзіцца ўверсе. З цягам часу, калі ўзнікаюць так званая «бытавуха» і шэрыя будні, яна апускаецца ўніз. Ёсць дно, якога можна дасягнуць у момант крызісных сітуацый — нараджэнне дзіцяці, смерць блізкіх, хвароба. Калі людзі разам перажываюць гэтыя падзеі, то становяцца па-сапраўднаму роднымі. Пасля гэтага, як правіла, назіраецца ўздым. Задавальненне ад адносін на новым узроўні яшчэ большае, чым напачатку, паколькі цяпер партнёры дасягнулі глыбейшага паразумення з розных бакоў. У доўгія адносіны трэба ўкладвацца для таго, каб быць шчаслівым не толькі зараз, але і праз 20, 30, 50 гадоў.

Навука стварэння

— Калі мы хочам выхаваць пакаленне з трывалымі поглядамі на сям'ю, то працаваць над гэтым трэба сістэмна, пачынаючы са школы, — упэўнена сацыёлаг. — Цяперашняе маладое пакаленне, якое падыходзіць да ўзросту ўступлення ў шлюб, звычайна не ведае толкам, як трэба будаваць адносіны. Пік разводаў у нас якраз прыйшоўся на канец 90-х — пачатак 2000-х. Сённяшнія хлопцы і дзяўчаты ўспрымаюць развод як норму. Натуральна, што яны не бачаць сэнсу ўкладвацца ў доўгатэрміновыя адносіны — у многіх перад вачыма прыклад бацькоўскіх няўдач.

Кожны год Святлана Бурава прапаноўвае сваім студэнтам напісаць эсэ на тэму «Гісторыя кахання, якая мяне ўразіла». Умова — расказаць пра рэальна існуючую пару. «Прыкладаў з жыцця ўсё менш. У лепшым выпадку, пішуць пра сваіх бабуль і дзядуль, а менш пра бацькоў», — сумна канстатуе жанчына.

Аднак, на яе думку, выхад з сітуацыі ёсць. Напрыканцы 80-х у беларускіх школах пачалі ўводзіць прадмет «Этыка і псіхалогія сямейнага жыцця».

— Нам неабходна вярнуцца да гэтай ідэі. Цяпер, калі інфармацыйнае поле такое шырокае, мы ведаем «усё пра ўсіх». А як будаваць адносіны з тымі, хто побач, не ведаем. Пазітыўную ўстаноўку на сям'ю трэба закладваць да таго, як чалавек паспее нарабіць памылак, — у школе. Каб, уступаючы ў дарослае жыццё, кожны ведаў, навошта ўкладвацца ў трывалыя адносіны, якія спакусы яго падсцерагаюць на шляху да шчаслівай сям'і і як іх пазбегнуць. Гэта не менш важна, чым зрабіць удалую кар'еру.

Перад судом — да псіхолага

Калі зазірнуць на адзін з самых папулярных беларускіх форумаў, то ў раздзеле пра разводы можна ўбачыць толькі тры тэмы — «як прымусіць былога мужа плаціць аліменты», «як пазбегнуць выплаты аліментаў» і «як адсудзіць маёмасць/што рабіць з ільготным крэдытам, калі разводзішся/дайце кантакты юрыста па шлюбаразводных працэсах». Пра тое, як захаваць сям'ю, дзе знайсці ў сабе сілы, каб жыць далей, і як не адбіць у дзяцей жаданне жаніцца, гаворка не ідзе. А між іншым у сталіцы працуе Мінскі гарадскі цэнтр сацыяльнага абслугоўвання сям'і і дзяцей. Па бясплатную псіхалагічную кансультацыю сюды могуць звярнуцца ў тым ліку і пары, у якіх наспеў крызіс сямейных адносінаў.

— Стасункі зводзяцца выключна да назапашвання крыўд, крыку, нежадання ісці на ўступкі. Людзі не могуць выйсці з канфлікту цывілізаванымі метадамі. Пэўны час яны церпяць, а пасля або звяртаюцца да псіхолага, або адразу падаюць заяву на развод, — кажа загадчык аддзялення псіхалагічнай дапамогі сем'ям і дзецям Наталля ПАЧЭПКА. — Адкуль такая непрымальнасць да іншых? Мы ўсе неўсвядомлена пераносім бацькоўскую мадэль пабудовы адносін на сябе. Калі маці пастаянна крычала на бацьку, то вялікая верагоднасць, што і дачка будзе «піліць» свайго мужа. Аднак, калі ў сям'і партнёра былі зусім іншыя парадкі, мірыцца з такімі паводзінамі ён не стане.

Па словах псіхолага, канфлікт — гэта  норма жыцця.

— Медыятары лічаць, што спрэчак не бывае толькі на могілках, і гэта сапраўды так. Увесь свет — гэта сутыкненне супрацьлеглых поглядаў, мэт, інтарэсаў. Таму нагод для канфліктаў шмат, асабліва ў сям'і. Праўда, да з'яўлення дзяцей яны лёгкія, пасля папаўнення — абстаноўка абвастраецца. Сем'і, дзе партнёры гатовыя да работы над сабой і ідуць на кампрамісы, спраўляюцца з усім самастойна. Такіх у наш час мала. Адсюль і вынікае такі вялікі працэнт разводаў.

Прыходзяць на кансультацыі парамі, разам з дзецьмі. Бывае, жанчыны спрабуюць разабрацца ў сямейных праблемах без прысутнасці мужа. Хоць мужчыны таксама не рэдкія госці ў цэнтры. І ўсё ж часцей незадаволеныя адносінамі менавіта прадстаўніцы слабога полу.

Вечная жаночая прэтэнзія «пакахала аднаго чалавека, а пасля вяселля яго быццам падмянілі» разбіраецца псіхолагамі цэнтра пастаянна:

— Калі мы выбіраем партнёра, то прымяняем у дачыненні да яго адны крытэрыі. Ці правільней сказаць, што па першым часе мы даём волю эмоцыям і фізічнаму прыцягненню, не прыслухоўваемся да розуму і на многае заплюшчваем вочы. Першыя некалькі гадоў сумеснага жыцця ў сям'і адбываюцца натуральныя прыціркі. Ідэальны вобраз з нашай галавы дапаўняюць рысы рэальнага чалавека, якім з'яўляецца наш партнёр. Калі ў гэты перыяд пара знойдзе ў сабе сілы пагаварыць і прыйсці да кансэнсусу, то шлюб выйдзе на новы ўзровень. Не — яны разбягуцца ў пошуках новых «ідэалаў», — тлумачыць Наталля. — Наступнае выпрабаванне — нараджэнне дзяцей. Жанчыне цяпер мала таго, што мужчына прыгожы і моцны, ёй трэба, каб ён быў і добрым бацькам. А гэтых якасцяў у яго можа проста не аказацца. Аднымі крыкамі «чаму ты мне не дапамагаеш?» праблему не вырашыць, зноў патрэбны канструктыўны дыялог.

Яшчэ адна тыповая сітуацыя, якую даводзіцца разбіраць: людзі доўга жывуць у канфліктах і «пужаюць» адно аднаго разводам.

— Для іх гэтае слова — магчымасць дасягнуць сваёй мэты. «Калі не знойдзеш новую работу, я з табой развядуся» ці «Калі не перастанеш сябраваць з Пецем, сыду да мамы». Замест таго, каб сесці і спакойна абмеркаваць праблему, сужэнцам прасцей кідацца фразамі пра развод.

Асобна можна разглядаць канфлікты, якія ўзнікаюць у маладых з бацькамі сужэнца. Вядома, усе мамы і таты жадаюць сваім дзецям толькі лепшага, але часта ў гэтым імкненні дапамагчы яны заходзяць занадта далёка.

— Важна з самага пачатку ставіць кропкі над «і», выбудоўваючы сямейныя межы. Шматлікія канфлікты ўзнікаюць, калі ў пары нараджаецца дзіця і наваспечаныя бабулі і дзядулі пачынаюць занадта апякаць немаўля. Але па законе адказнасць за жыццё і здароўе дзіцяці нясуць бацькі. Калі яны звернуцца да старэйшых па параду, тыя павінны падказаць. Не — няма чаго ўмешвацца. Бабулі і дзядулі патрэбны, каб песціць унукаў, а для выхавання ёсць мама і тата.

Увогуле, многія не могуць справіцца з сумесным выхаваннем дзяцей. Аднойчы ў цэнтр прыйшла шматдзетная пара. Траіх выгадавалі без праблем, а вось чацвёртае дзіця стала камнем спатыкнення. Здавалася б, дарослыя людзі з вялікім вопытам, якія разам праз многае прайшлі. Але здалі нервы, яны стаміліся і перасталі «чуць» адно аднаго.

Таксама дзеці часта бываюць не толькі прычынай, але і ахвярай бацькоўскіх канфліктаў.

— Калі сужэнцы «ваююць» між сабой, яны або не звяртаюць увагі на дзетак зусім, або выкарыстоўваюць іх як зброю: «Я забяру» і «Я адсуджу». Гэтым самым нярэдка даводзяць маленькіх да неўрозаў ці нават больш сур'ёзных псіхічных захворванняў.

Як бачна, праблемы ў сем'ях бываюць розныя. Чым можа дапамагчы псіхолаг, па сутнасці чужы чалавек?

— Спецыялісты не даюць гатовых формул шчаслівых адносін, не раяць дзейнічаць тым ці іншым чынам. Сакрэт у тым, што кожны можа сам знайсці рашэнне. Задача кваліфікаваных псіхолагаў — задаць правільныя пытанні, — тлумачыць Наталля. — Калі сварацца двое, ніхто не хоча ставіць сябе на месца іншага. Яны даказваюць сваю «праўду» да хрыпаты і кажуць, што «так рабіць нельга», але вынік гэтых «высвятленняў» адносін нулявы. Куды эфектыўней стварыць сітуацыю, у якой людзі ўбачаць сябе збоку і самі зробяць пэўныя высновы.

Ганна КУРАК

Загаловак у газеце: Двое — гэта занадта?

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Аповед жанчыны, якая здолела вярнуць дачку з сацыяльнага прытулку

Аповед жанчыны, якая здолела вярнуць дачку з сацыяльнага прытулку

Жанчыну, якая здолела не толькі вярнуць дзіця з прытулку, але і далей выхоўвае яго, знайсці аказалася не проста. 

Грамадства

Чаму зараз варта далей трымацца ад вадаёмаў?

Чаму зараз варта далей трымацца ад вадаёмаў?

Люты больш нагадвае пазачарговы вясновы месяц.

Грамадства

Капыльскі раён. Мінулы год можна назваць стабільным

Капыльскі раён. Мінулы год можна назваць стабільным

Чым Капыльскі раён жыве сёння і якія планы на перспектыву?

Грамадства

Якую літаратуру здаюць у букіністычныя крамы?

Якую літаратуру здаюць у букіністычныя крамы?

Калі звычайныя кнігарні працуюць па формуле «кніга — чалавек», то букіністычныя трымаюцца на прынцыпе «людзі — кнігі — людзі».