Вы тут

Як ажываюць палотны Міколы Рыжага


«Мы будзем размаўляць галасамі сваіх дзяцей» — такімі словамі скончылася інтэрв'ю з барысаўчанінам Міколам Рыжым, сынам вядомага мясцовага мастака, таксама Міколы Рыжага. Міколу старэйшага ўсе вельмі любілі ў горадзе і дагэтуль моцна цэняць. Цікава, што на работах бацькі так шмат выяў малога сына — ён разам з маці ў вёсцы на сенажаці, ён у атачэнні малюнкаў гістарычных асоб, ён дома ў майстэрні бацькі, дзе, аказваецца, трэба зрабіць выбар... Для сына бацька — узор паводзінаў і таго, да чаго варта імкнуцца ў жыцці. А для бацькі сын — не толькі крыніца любові, ён і вобраз мастацтва, які цяпер будзе прамаўляць да нас бясконца.

Глядзіш на карціны Рыжага... Дакладна прапісаныя, насычаныя партрэты. Але яшчэ больш уражваюць нацюрморты, зробленыя ў жанры гіперрэалізму, — слівы, яблыкі, грыбы, намаляваныя на іх, «як жывыя». Так і хочацца прыдбаць такое палатно, каб пасяліць гэтае садова-лясное царства ў сябе дома. Найбольш уражваюць дзве няскончаныя работы Рыжага — «Без назвы». Зробленыя ў даволі спакойнай, пясочнай каларыстыцы, яны аднак вабяць сваім фантастычным спалучэннем. На іх мы бачым сялян, якія зграбаюць сена, а ў цэнтры, замест стагоў — збаночкі з кветкамі — і ўсё глядзіцца вельмі арганічна. Цікава, што з работ, выкананых у такім брэйгелеўскім стылі, Рыжы пачынаў у свае маладыя гады. Праўда, у сілу розных абставін, пераходзіў на крыху іншую мастакоўскую сцяжыну. Аднак сапраўдным мастаком не пераставаў быць ні на хвіліну свайго жыцця, пра што мы пагутарылі з яго сынам:


— Мікола, нядаўна ў барысаўскай бібліятэцы экспанавалася выстаўка работ вашага бацькі. Вы з сям'ёй адчулі патрэбу сабраць разам некаторыя яго работы і прадставіць публіцы?

— Арганізаваць выстаўку было ідэяй майго бацькі — планаваў зрабіць яе да свайго 65-годдзя. Падрыхтоўка адбывалася ў апошні год жыцця, ён не сумаваў... Аднак пазней усё арганізавала маці. Большасць выстаўленых карцін — з іх з бацькам дома. Шмат работ на выстаўку прадставілі арганізацыі або людзі, партрэты якіх ён пісаў, — літаральна знялі са сцен сваіх кватэр. А ў мяне асабіста дома вісіць вялікая гравюра з выявай Скарыны, — гэта быў бацькаў любімы дзеяч, якім ён вельмі захапляўся. У яго шмат работ, прысвечаных Скарыну.

— Як думаеце, чаму Мікола Рыжы настолькі захапляўся гістарычнай тэмай?

— Бо ён беларус — гэта нармальная практыка для чалавека, які жыве ў сваёй краіне. Цікавіцца сваімі каранямі, ведаць, хто ты і што, хто тыя людзі, якіх варта ставіць у прыклад іншым. Трэба разумець, што мой бацька агулам не проста захапляўся культурай, ён любіў месца, у якім жыў. І вельмі шмат часу і энергіі накіроўваў на тое, каб у нашым двары было ўсё добра. З дзяцінства, як мы пераехалі ў новы дом, які стаяў на пустцы, мы з бацькам кожны год увесну і ўвосень аддавалі шмат сіл, каб гэты невялічкі кавалак зямлі стаў зялёны, — сеялі траву, гарадзілі невялічкія плоцікі, каб яе не вытапталі, садзілі кусцікі і дрэвы. Дрэвы часта гінулі — то ламаў хтосьці, то акурат там трэба было камунікацыю правесці, таму іх выкарчоўвалі — аднак мы саджалі зноў і зноў, урэшце многія прыжыліся, і застаўся такі добры ўспамін для жыхароў горада.

— А вы самі любіце Барысаў гэтаксама моцна, як бацька?

— Так, я люблю гэты горад. Я амаль дзесяць гадоў жыў у іншых мясцінах, аднак потым вярнуўся сюды, адкрыў рэстарацыю — у першую чаргу для мясцовых жыхароў. І людзі сапраўды пачалі аб'ядноўвацца. Ёсць прыклады, калі месцічы пазнаёміліся тут і потым пажаніліся. Мы робім мерапрыемствы, якія павінны з'ядноўваць жыхароў у пэўныя сацыяльныя групы. Штотыдзень па серадах ладзяцца курсы «Мова нанова», канцэрты арганізоўваюцца, праводзіцца гульня «Мазгабойня».

— Давайце вернемся да мастацтва вашага таты. Ён пісаў і гістарычныя сюжэты, і нацюрморты, і партрэты, і пейзажы. Ці не было гэта пэўным раз'яднаннем яго душы, унутранай канкурэнцыяй кірункаў дзейнасці?

— Каб напісаць краявід, патрэбна было натхненне, як і для нацюрморта. А партрэты бацька маляваў усё жыццё, гэта было работай. Жывапісныя партрэты — толькі іх частка. Ён намаляваў больш за 100 графічных партрэтаў гістарычных асоб, — яны зроблены і ўвасоблены ў розных стылях, ад штэмпеляў і марак да паштовак. Ён шчыльна супрацоўнічаў з Белпоштай, там захоўваюцца яго архівы. Шмат працаваў у жанры станковай графікі, афармляў мноства кніг, падручнікаў, дзе таксама трэба было маляваць партрэты, у тым ліку гістарычных асоб. У яго шмат экслібрысаў — і на іх таксама выяўлены ў асноўным людзі, у шаржавым ці звычайным партрэтным стылі. Калі браць жывапіс, то ён ад пачатку імкнуўся спрабаваць новае. І найперш гэта нацюрморты. Яны былі арыгінальныя, ён складаў адметную кампазіцыю. Заўсёды сэрца імкнулася да роднай зямлі, таму можна пабачыць на іх сухія галінкі раслін, грыбы, яблыкі. З нацюрмортамі яму хацелася эксперыментаваць, вынаходзіць новае, дадаваць пэўныя футурыстычныя рэчы, напрыклад, змяшаць краявід і нацюрморт.

— Ёсць дзве работы, якія падпісаны «Без назвы», дзе акурат змяшаныя краявід і нацюрморт. Раскажыце штосьці пра серыю.

— Гэта няскончаныя работы, яны рабіліся ў апошні год перад смерцю. Насамрэч калісьці ён пачынаў менавіта з такіх работ. Першыя шэсць яго карцін, перададзеныя калісьці ў Галандыю, былі зроблены ў такім стылі. Потым ён шкадаваў, што развітаўся з імі, болей не хацеў ставіць такіх эксперыментаў. Але напрыканцы жыцця яшчэ некалькі разоў паспрабаваў зрабіць гэта. Мой бацька быў вельмі даверлівым, таму тыя першыя работы, якія трапілі ў Галандыю, можна сказаць, былі скрадзены. Ён не атрымаў за іх грошы. А цяпер пра лёс тых работ нічога не вядома. На іх былі намаляваны краявіды, у якіх — шмат насякомых, матылькоў, конікаў, выпісаных дасканала. Бацька іх лавіў, а потым засушваў і з натуры маляваў вельмі скрупулёзна, карпатліва. На яго карцінах хтосьці лятае, хтосьці сядзіць, хтосьці яшчэ нешта робіць. Бацька стараўся напісаць іх у натуральную велічыню, каб яны выглядалі так, нібы мы іх сапраўды бачым. Работы былі дастаткова вялікія, таму часам здавалася, што матылёк проста сеў на карціну, а не намаляваны, — бацька рабіў так спецыяльна. Ён быў графікам, таму перадаць натуралізм было для яго надзвычай важна, асабліва ў першых работах. Патрэбна было, каб усё выглядала як жывое — так і здавалася.

— Тое, што ён перастаў эсперыментаваць, звязана з сумнай гісторыяй з выкраданнем карцін?

— Гэта была вельмі карпатлівая праца, такія карціны вымагалі шмат часу. Каб напісаць адну, у яго сыходзіла больш за месяц, два. А есці ж хацелася, грошы былі патрэбныя. Таму ён на пэўны час выбраў больш просты стыль, каб стварэнне карціны займала не так шмат часу і каб яна менш грошай каштавала, каб прадавалася прасцей. Ён быў не знакамітым жывапісцам, бо пачаў займацца жывапісам пазней за сваіх аднакашнікаў. Таму калі адчуў сябе ўпэўнена ў гэтым стылі, яго сябры ўжо былі знакамітыя, маглі прадаваць свае работы за немалыя грошы. А калі ён прадаваў свае карціны, усе пыталіся: «Хто гэта такі? Шкарубу мы ведаем. Ксяндзова мы ведаем. А хто такі Мікола Рыжы, мы не ведаем». Таму тата не мог ставіць вялікія цэны на свае работы. Таму і выбіраў маляванне больш простых карцін — краявіда, нацюрморта, — каб яны хутчэй прадаліся. Часам ён пісаў дублікаты — калі маці вельмі падабалася пэўная карціна, яна забірала яе дадому, каб павесіць на сцяну, а тата пісаў другі варыянт.

Маці вельмі падтрымлівала бацьку. А ён сам выбраў шлях мастака з дзяцінства — і ні кроку ўбок. Толькі наперад, толькі ствараць карціны. Мастацтва праходзіла праз усё, што ён рабіў у жыцці. У нашай хаце, якую я жартам называю музеем, уся мэбля выраблена ім з дрэва. Былі чатыры браты Рыжыя, усе з залатымі рукамі — двое добра малявалі і двое выдатна працавалі з дрэвам. Мабыць, апошняе перадалося ад дзеда. Скампанаваць, выразаць, выпіліць лобзікам — і каб усё было прыгожа. Ва ўсіх іх дома шмат такой драўлянай прыгажосці.

— На карціне «Міколка» намаляваны вы ў дзяцінстве на фоне розных гістарычных асоб і прадметаў. Бацька мэтанакіравана выхоўваў у вас любоў да Радзімы?

— Не, асаблівым чынам ён мяне не выхоўваў. Але калі ўлічыць, што чалавек заўсёды бярэ прыклады з жыцця, з соцыуму, у якім ён знаходзіцца, то ў маім соцыуме заўсёды быў толькі адзін чалавек, якім я захапляўся і ганарыўся, — гэта мой бацька, — таму я браў прыклад з яго. Але не было такога, каб ён садзіўся і нешта наўмысна мне расказваў. У нас дома гіганцкая бібліятэка, — часам я чытаў тое ж, што і ён. І мяне заўсёды цікавілі яго заняткі і захапленні, я заўсёды ім ганарыўся і хацеў быць да яго падобным. З ім я размаўляў на беларускай мове. Можа, адзіны выхаваўчы момант — тое, што ён аддаў мяне ў беларускамоўную гімназію. На час стварэння партрэта «Міколка» бацька ўжо доўга і карпатліва працаваў над афармленнем кнігі Уладзіміра Бутрамеева «Вялікія і славутыя людзі беларускай зямлі», за якую пазней атрымаў Гран-пры на конкурсе беларускай кнігі за ілюстрацыі. А на партрэце на фоне акурат змешчаны схематычныя малюнкі з гэтай кнігі.

— Ёсць яшчэ адна карціна, дзе вы намаляваны, і побач у даволі ўльтыматыўнай форме напісана «Зрабі свой выбар»...

— Партрэт быў зроблены для нашага дома, ён сведчыць, што бацьку не падабалася, што я вырашыў не быць мастаком. А бацька вельмі гэтага хацеў, таму мы сварыліся. У мяне быў свой стыль, я па-свойму ўсё ўспрымаў, а бацька казаў глядзець, як робіць ён, і рабіць тое ж самае. Я ж не хацеў паўтарацца — калі і быць мастаком, то іншым. Калі мне споўнілася 16—17, я вырашыў, што мастаком не буду. Бо ўсё жыццё пражыць, спрачаючыся з бацькам, не хацеў.

— Дзе бацька браў інфармацыю для сваіх гістарычных работ?

— У нас дома вельмі вялікая бібліятэка, у ёй шмат гістарычнага матэрыялу. Бацька шмат ездзіў па архівах, шукаў фотаздымкі, каб людзі на партрэтах атрымаліся падобнымі. Калі маляваў выявы Купалы і Коласа для Белпошты, вырашыў, што на заднім фоне намалюе хацінкі, у якіх яны жылі, — для гэтага спецыяльна ездзіў туды, рабіў фотаздымкі, з якіх маляваў, а таксама звяраў са старымі фотаздымкамі. Калі казаць пра гісторыю, то ён вельмі шкадаваў, калі ў нас у Барысаве разбураліся культурныя помнікі. З яго майстэрні, у старым гістарычным будынку, хацелі зрэзаць балконы — ён настаяў, каб яны захаваліся. Цяпер ім больш за 100 гадоў, іх гістарычная каштоўнасць відавочная.

— Ці адчуваеце вы сябе прадаўжальнікам бацькавых традыцый?

— Так, натуральна. Як кажуць, мы будзем размаўляць галасамі сваіх дзяцей. Я чалавек, які вельмі шмат узяў ад свайго бацькі. Гэта мой найлепшы настаўнік у жыцці. Я заўсёды паважаў і браў з яго прыклад. Паводзіны, прынцыповыя адносіны да сацыяльных рэчаў і да гісторыі, — гэта ўсё мне перадалося.

Ніна ШЧАРБАЧЭВІЧ

Фота аўтара

г. Барысаў

Загаловак у газеце: Зялёная зямля

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Однако наша страна надеется, что это временные трудности.

Грамадства

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Дзяржаўным органам і іншым арганізацыям даручана кіравацца палажэннямі канцэпцыі ў практычнай дзейнасці.

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна.