Вы тут

Прадстаўніца савецкай эліты: Маё жыццё — гэта бег з перашкодамі


Ніка Мікалаеўна Шышкіна, удава Героя Савецкага Саюза, легендарнага ваеннага лётчыка 1-га класа Якава Шышкіна, і сама асоба легендарная: гуляла ў валейбол з маршалам Ракасоўскім, была знаёмая з Юрыем Гагарыным і сябравала з сям'ёй сына Анастаса Мікаяна. Нягледзячы на свае 90, асвоіла камп'ютар і па скайпе кантактуе з сяброўкай у Ізраілі і сваячкай у ЗША, сочыць за падзеямі ў спорце (бо чатыры дзесяцігоддзі адпрацавала ўрачом у дыспансеры спартыўнай медыцыны, і многія беларускія спартсмены дагэтуль жаданыя госці ў яе кватэры), мае выдатнае пачуццё гумару і ніколі не скардзіцца на свае балячкі.

Яе сям'я адносілася да сапраўднай савецкай эліты, але жыццёвы шлях Нікі Мікалаеўны ніколі не быў засцелены ружамі: яна рана засталася без мужа, а затым і без адзінага сына, сама змагалася з цяжкай хваробай, але не страціла цікавасць да жыцця. Справіцца з цяжкасцямі дапамагала работа — 60 гадоў жанчына адпрацавала ўрачом, і толькі ў 81 год сышла на заслужаны адпачынак.


У яе кватэры ў адной са «сталінак» у цэнтры Мінска ідэальная чысціня. Ніка Мікалаеўна любіць парадак і да нашага прыходу зрабіла ўборку пасля ўчарашніх гасцей.

— Да мяне прыходзіць сацыяльны работнік, але я стараюся яе не нагружаць. І ўсё жыццё рабіла ўсё сама. У нашай сям'і ніколі не было нянек, дзеншчыкоў. Лягчэй пералічыць тое, чаго я не ўмела, чым тое, чым прыходзілася займацца. Здаралася, сын з'язджае ў адпачынак, а я бяру памазок і падлогу ў кватэры пакрываю лакам. Я і вязала, шыла і перашывала рэчы, магла і боты падбіць дратвай. Не сядзела без справы на лаўцы нават у гарнізонах, усё жыццё працавала. У мяне 60 гадоў каляндарнага стажу, некаторыя, напэўна, скажуць: дурная бабка.

— Кім былі вашы бацькі?

— Я нарадзілася ў Заўраллі. Мама была педагогам малодшых класаў, працавала ў той час, калі ўкараняліся прынцыпы педагогікі Макаранкі. Была загадчыцай аднаго з дзіцячых дамоў пасля рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны, калі было шмат беспрытульнікаў. Мама казала, што тады дзеці былі іншыя — з пачуццём павагі, сяброўства, ніколі адзін у аднаго не кралі, а вось наступныя пакаленні былі ўжо іншыя. Мама адпрацавала 40 гадоў. Мой бацька скончыў Баўманаўскае вучылішча, як яно называлася пазней, а на той час гэта было Імператарскае маскоўскае тэхнічнае вучылішча. У мяне нават захаваўся яго студэнцкі білет, атэстат. Пасля працаваў інжынерам-землеўпарадчыкам. А ў 1938 годзе яго арыштавалі, абвінавацілі ў контррэвалюцыйнай дзейнасці і расстралялі. Праз шмат гадоў рэабілітавалі...

— Вам, дачцэ ворага народа, прыходзілася няпроста?

— Я вучылася ў школе на выдатна. Маму ўсе загадзя віншавалі з маім медалём, і на ўручэнне атэстатаў я ішла ў выдатным настроі. А назад ехала — і не было на свеце больш няшчаснай дзяўчынкі. Мне дадалі чацвёрак па геаграфіі, біялогіі і нават па рускай мове. Гэта зараз я стаўлюся з гумарам: ну не далі — нічога страшнага. А тады было так крыўдна... У камсамол я не ўступала — бо ведала, што мяне не прымуць. Таксама няпроста было з маім характарам: я ж не прапускала ніводнага адкрытага камсамольскага сходу. Дзякуй богу, не перашкаджалі паступаць у медыцынскі інстытут. Дарэчы, характар у мяне праявіўся з самага дзяцінства. Уявіце, у трэцім класе паспрачалася з настаўніцай на тэму правільнага напісання слова. Я даказвала сваё, а яна — сваё. Настолькі я пакрыўдзілася і вырашыла, што ў 4 класе ў яе вучыцца не буду. За лета экстэрнам здала экзамены — і пайшла ў пяты клас.

Калі тату арыштавалі, мы з мамай і бабуляй пераехалі ў Чэлябінск. Там жыла маміна сястра, таксама педагог. Мама яшчэ доўга ездзіла ў Свярдлоўск, ва ўпраўленне НКУС, дабівалася спаткання з бацькам, а яго, як пазней высветлілася, ужо не было ў жывых. Спачатку нам прыслалі паперку, што ў 42-м ён быццам бы памёр ад запалення лёгкіх. А потым мы даведаліся, што яго расстралялі 29 снежня 1938 года.

У 1945 годзе я скончыла школу і паступіла ў медінстытут. Заканчвала ардынатуру па неўралогіі, па спецыяльнасці я неўрапатолаг.

— Не часта сустрэнеш чалавека з працоўным стажам у 60 гадоў...

— Адразу пасля здачы дзяржэкзамену я выйшла на работу — не адпачывала і дня. Заўсёды падпрацоўвала — брала дзяжурствы, дадатковую палову стаўкі. Працавала і бясплатна — у гарнізон прыедзеш, добра, калі ёсць санчасць, а часам толькі медпункт, там вядзе прыём ваенны фельчар. Я садзілася і дапамагала. У Мінску 40 гадоў адпрацавала ў дыспансеры спартыўнай медыцыны. Маю званне ўдарніка камуністычнай працы. Былі ў мяне і цікавыя пасады, напрыклад, давераны ўрач Паўднёва-Уральскай чыгункі.

— Як пазнаёміліся з Героем Савецкага Саюза Якавам Шышкіным, які потым стаў вашым мужам?

— На рабоце мне далі пуцёўку ў санаторый у Сочы. У мяне ёсць адна асаблівасць: я лёгка знаёмлюся і «абрастаю» людзьмі імгненна. Пайшла на рынак, хаджу па радах. Бабуля прадае салёныя агуркі, мне так іх захацелася. І ў яго пытаю: будзеце агурок? Я і ведаць не ведала, хто гэта — ён жа не хадзіў у форме. Якаў здзівіўся і нават разгубіўся. Я купіла два агуркі, адным пачаставала яго. Пасля гэтага, напэўна, ён адразу і закахаўся. Мы перапісваліся, на наступны год і ён, і я зноў прыехалі ў Сочы. Такое вось у нас «агурковае» знаёмства.

— Ведаю, што вы былі знаёмы з маршалам Ракасоўскім...

— Я некалькі разоў гуляла з ім у валейбол — вось і ўсё наша знаёмства. Мы з мужам адпачывалі ў санаторыі. А мяне хлебам не кармі, дай пагуляць у валейбол. У нас там арганізавалася свая жаночая каманда. Ракасоўскі спыняецца аднойчы побач з пляцоўкай, дзе мы гулялі, заканчваецца партыя, і ён пытае: «Жанчыны, можна я з вамі пагуляю?» — «Канешне!» Ён быў разам з жонкай, яна невысокага росту, а ён мужчына відны, і ўсе мы былі крыху ў яго закаханыя. Адчувалася яго дваранскае паходжанне, інтэлігентнасць, розум, дасціпнасць — усё было пры ім.

— Не ў кожным санаторыі, напэўна, можна было так проста пазнаёміцца з маршалам...

— Гэта ж быў ваенны санаторый. Напрыклад, у ваенным санаторыі імя Фабрыцыуса ў Сочы мы перасякаліся з Юрыем Гагарыным. Часам нас вазілі ў кіно, дзе збіралася кіраўніцтва. Муж заўсёды садзіўся на канапу ў канцы залы, там яны з Гагарыным размаўлялі. А я ішла бліжэй да экрана. Калі фільм заканчваўся, я падыходзіла, мы віталіся. Ён быў надзвычай абаяльны і сціплы, да таго ж сапраўдны інтэлігент. Была я знаёмая і з касманаўтам Паўлам Паповічам. Яго жонка Марына Паповіч, лётчык-выпрабавальнік, мне вельмі падабалася. Неяк мы з мужам адпачывалі ў санаторыі імя Варашылава. Перад танцамі я на вуліцы чакала Якава. Ішоў дождж, а паколькі ў мяне быў плашч, я аддала свой парасон Паповічу. На танцпляцоўцы ён яшчэ запрасіў мяне на танец. На наступны дзень вяртаў нам парасон, і адчувалася, што ніяк не мог зразумець, чаму ў яго не просяць аўтограф. Слава робіць сваю справу, не ўсе праходзілі выпрабаванне меднымі трубамі.

— Вы сябравалі з сям'ёй сына Анастаса Мікаяна...

— Так. Аляксей з жонкай і сынам (а ён, дарэчы, пазней стаў вядомы як Стас Намін, музыкант і рэжысёр) нават гасціў у нас з мужам. Мне на работу трэба і нязручна перад гасцямі. А Аляксей кажа: ідзіце, не хвалюйцеся. Вяртаюся з работы — абед гатовы. Тыдзень яны ў нас так гасцілі. А калі ад'язджалі, кажу: як шкада, я так добра ўладкавалася.

— Як вы з мужам апынуліся ў Мінску?

— Якаў служыў у розных пунктах Саюза, чатыры гады ў Германіі. Вярнуліся адтуль і сталі выбіраць горад. Я да гэтага ў Мінску ні разу не была. А Якаў аднойчы прыязджаў забіраць самалёт, горад яму спадабаўся. Так і пераехалі сюды ў 1966-м. А праз паўгода ў яго здарыўся цяжкі інфаркт. Пасля вайны ён асвойваў звышгукавыя самалёты. А на новай тэхніцы, здаралася, гінулі лётчыкі. Я сама ўвесь час жыла ў напружанні. У гарнізоне прыслухоўваюся: лятаюць, значыць, усё ў парадку. Потым чую: спыніліся начныя палёты. Я пачынаю нервавацца: чаму? Нехта разбіўся? На камандны пункт сорамна тэлефанаваць. Праз гадзіну аднаўляюцца палёты, ну дзякуй богу. Прыходзіць Якаў дадому, пытаю: «Чаму не было палётаў з гадзіны да без пятнаццаці дзвюх?» — «Чаму ж не было, здаецца, ляталі ўсю ноч... А, самалёт выкаціўся за паласу, пакуль вярталі, быў перапынак»... І вось толькі ён скончыў лятаць, як здарыўся цяжкі інфаркт. Я нанова вучыла яго хадзіць, гаварыць, пісаць. Гэта страшна, калі ведаеш чалавека моцным, валявым, разумным, а ён раптам ператвараецца ў бездапаможнае кураня. Пасля інфаркту Якаў тры з паловай месяцы знаходзіўся ў шпіталі, я штодзень яго наведвала. У мяне на той час не было ні кватэры, ні работы, ніводнага знаёмага ў горадзе, старэнькая свякроў, 11-гадовы сын і вялікі інфаркт.

— Нават у герояў вайны былі праблемы з кватэрай?

— Мы пераехалі ў Мінск і працяглы час жылі на часовай, чакалі, пакуль вызваляць гэтую кватэру: армейскага палітработніка пераводзілі ў Маскву. А жонка палітработніка не спяшалася выязджаць. Мне трэба рабіць рамонт, бо кватэра была ў жудасным стане, забіраць мужа са шпіталя, а ранейшыя жыльцы ніяк не з'едуць... У мяне ўсё жыццё — бег з перашкодамі. Уначы ідзеш са шпіталя, і маральна, і фізічна стомленая і думаеш: няхай бы мяне збіў грузавік, але толькі каб адразу... Потым разумееш: сыну 11 гадоў, старая свякроў, хворы муж — што яны будуць без мяне рабіць? Трэба жыць, нікуды не дзенешся...

Пасля інфаркту муж пражыў яшчэ 14 гадоў, а ў 51 я стала ўдавой. І хоць вакол заўсёды было шмат мужчын, я так і не сустрэла нікога падобнага на свайго мужа. Так і засталася адна. У 2009 годзе, калі была вялікая эпідэмія грыпу, я страціла адзінага сына. Ён заўсёды вёў здаровы лад жыцця — не ўжываў алкаголь, не курыў. Займаўся спортам, у прыватнасці альпінізмам, быў нават інструктарам. З дзяцінства Мікалай быў настолькі самастойны, ніколі не дастаўляў ніякіх клопатаў. Прыбягаеш са шпіталя, ён робіць урокі. Пытаеш: «Ты гуляў на вуліцы?» — «Не, трэба дарабіць урокі». Ён скончыў школу з залатым медалём, інстытут з чырвоным дыпломам. Абараняўся ў тэхнічнай ВНУ на англійскай мове, самастойна яе вывучыў... Прысвяціў сябе навуцы, выкладаў у тэхналагічным універсітэце. Шмат працаваў — да двух-трох гадзін ночы заседжваўся, вось і ўсе яго парушэнні рэжыму. І так на фоне поўнага здароўя ён памёр ад ускладнення грыпу. Гэта здарылася 29 снежня 2009-га. А муж памёр 25 снежня 1979 года. 29 снежня 1938 года расстралялі майго бацьку. Кожны год першую палову снежня я яшчэ трымаюся, а потым мяне пачынае трэсці... Я засталася зусім адна. У сына не было сям'і: як кажуць яго сябры, ён проста не сустрэў жанчыну, падобную на мяне.

— Як вы перажылі смерць сына?

— Сама не ведаю. У мяне нікога няма — ні ўнукаў, ні дзяцей, ні сясцёр, ні братоў. Але нельга дазваляць сабе азлобіцца. Да таго ж я стараюся ніколі не скардзіцца. Я і сама перанесла пяць сеансаў хіміятэрапіі. Раней нічым асабліва не хварэла, а калі пахавала Мікалая, на нервовай глебе пачалося адно за другім. А потым увогуле паставілі дыягназ рак горла. Уставілі трубку, праз якую трэба карміцца. І я самастойна дома паўтара месяца харчавалася праз гэту трубку. Сама рабіла перавязкі. Потым пачаліся сеансы хіміятэрапіі...

— Што вам дапамагло? Жаданне справіцца з хваробай?

— Калі шчыра, я і сёння не магу зразумець, навошта мяне Бог пакінуў на гэтым свеце. Але значыць, для чагосьці я тут патрэбна. Мае сяброўкі (ім за 50, бо равесніц маіх ужо не засталося амаль) тэлефануюць: там баліць, тут баліць. А я ніколі не скарджуся, карысці з гэтага ніякай.

Неяк пасля «хіміі» ляжу ў рэанімацыі, тэлефон мой забралі. А напярэдадні мае хлопцы- гандбалісты гулялі з Польшчай. Я ж павінна была ведаць, як сыгралі. Думаю, трэба спытаць у кагосьці. Раніцай абход, прыйшла галоўны ўрач з маладымі практыкантамі. У яе пытаць не рызыкнула: думаю, вырашыць, што звар'яцела бабка, і накіруе ў «Навінкі». Потым прыйшоў малады ўрач. Кажу: можна незвычайнае пытанне? Як сыграла зборная па гандболе? Ён паглядзеў у тэлефоне, нават лік памятаю — 31:30, нашы выйгралі!

— Нягледзячы на тое, што вам давялося перажыць, за што вы ўдзячны лёсу?

— У мяне быў выдатны сын. І гэта падарунак, хоць яго ў мяне і забралі...

Зараз перыядычна адчуваю сябе не вельмі добра, але ўсім кажу, што гэта надвор'е ўплывае. Урачы зрабілі абследаванні, пытаю ў іх, ці трэба нейкія лекі прымаць? Кажуць, што не трэба. Я і сама разумею, што ў 90 гадоў нічога не зробіш — як ні круці, узрост. Але я кажу — надвор'е.

Алена КРАВЕЦ

Фо­та Анд­рэя СА­ЗО­НА­ВА

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна. 

Культура

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Балканскія краіны паўсталі перад гледачом з іх надзённым.