Вы тут

Адкуль у беларускай мове з'явілася слова «дзіцёнак»?


«Мой любімы тэлеканал — «Беларусь 3», але і там у час прагляду перадач вуха рэжуць пэўныя словы. Адкуль, напрыклад, у нашай мове з'явіўся «дзіцёнак»?» — пытае спадарыня Лявончык. «Як перакласці на нашу мову слова «понарошку» і ці правільна казаць «фільм сканчаецца» — пытанні ад Юліі Воўк.

На іх, як заўжды, адказваюць стыльрэдактары «Звязды» Алесь Саламевіч і Леў Глушыцкі.


1. У народнай мове можна сустрэць слова дзіцёнак, а вось у літаратурнай назвы маладых істот на -онак, -ёнак не ўжываюцца. Тут адзіна правільным варыянтам з'яўляецца слова дзіця (памяншальна-ласкальная форма — дзіця́тка). Досыць часта, дарэчы, узнікаюць праблемы з яго скланеннем. Таму —

Н. Хто? — Дзіця.

Р. Няма каго? — Дзіцяці.

Д. Падарыць каму? — Дзіцяці.

В. Любіць каго? — Дзіця.

Т. Ганарыцца кім? — Дзі́цем.

М. Сумаваць па кім? — Па дзіцяці.


2. Слова «понарошку» перакладныя слоўнікі сапраўды не падаюць. Таму, сутыкнуўшыся з ім, многія і не ведаюць, як гэта будзе па-беларуску. Каб адказаць, пачнём спачатку. Паводле «Толкового словаря русского языка» С. І. Ожагава і Н. Ю. Шведавай, «понарошку, нареч. В детской речи: не по-настоящему, нарочно (во 2 знач.). Значыць, па-беларуску можна сказаць не папраўдзе, назнарок. У пэўных выпадках можа прыдацца і слова жартам:

Он обижался на сестру как будто несерьезно, понарошку — Ён крыўдзіўся на сястру быццам бы несур'ёзна, жартам.


3. А зараз — пра кіно. Калі мы задаём пытанні «Што робіць?», «Што рабіць?», то выкарыстоўваем словы канчаецца (заканчваецца), канчацца (заканчвацца), і г. д. Таму гаворым і пішам: «Пачакай, фільм ужо хутка канчаецца (заканчваецца)», «Любое цярпенне мае ўласцівасць канчацца (заканчвацца)». Калі ж можна задаць пытанні «Што зробіць?», «Што зрабіць?» і падобныя, то ў дзеяслова з'яўляецца прыстаўка с-: «Калі ўжо гэты фільм скончыцца?», «Павінен жа некалі скончыцца гэты абсурд!».

У абарону слоў

Сёння папулярнасць у пэўных колах набірае слова сочыва, а вось варэнне — зазнае пэўны ўціск; на яго падае цень небеларускасці.

Перасцеражом ад такога падыходу. Нашым дарагім варэннем (маем на ўвазе слова) карысталіся класікі беларускай літаратуры (І. Мележ, І. Шамякін, В. Быкаў, У. Караткевіч і іншыя), было яно і ў 20-я гады. Вось, напрыклад, артыкул з «Расійска-беларускага слоўніка» 1928 года:

варенье — варэньне, канфітуры; (густое) павідла.

Такім чынам, ешце варэнне і завіце яго прывычным і «смачным» словам!

Загаловак у газеце: Час піць чай... З варэннем!

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Так цёпла, як у першым паўгоддзі, бывае адзін раз у 30 год

Так цёпла, як у першым паўгоддзі, бывае адзін раз у 30 год

За апошнія 30 гадоў у нас у краіне ў параўнанні з нормай 1961—1990 гадоў, якая ўжываецца як апорная пры ацэнцы значэнняў змены клімату, пацяплела на 1,3 градуса.

Грамадства

Ці прапаноўвае прыдарожны сэрвіс беларускую кухню?

Ці прапаноўвае прыдарожны сэрвіс беларускую кухню?

Міністэрства транспарту і камунікацый цяпер распрацоўвае генеральную схему развіцця прыдарожнага сэрвісу да 2025 года.

Грамадства

Гісторыя пра тое, як партызаны пайшлі па соль, а выратавалі дзевяць чалавек

Гісторыя пра тое, як партызаны пайшлі па соль, а выратавалі дзевяць чалавек

Гэты аповед даслаў нам у рэдакцыю наш даўні чытач з Вялікай Бераставіцы Міхаіл Маскальчук.

Грамадства

Што паглядзець у Хоцімску?

Што паглядзець у Хоцімску?

У Хоцімску нават ёсць кола агляду.