Вы тут

Зоя Белахвосцік: З нашай прафесіяй мы ўсё роўна багацейшыя


Актрыса, без якой блякне Купалаўскі і беларускі сучасны тэатр увогуле, атрымала званне народнай артысткі Беларусі, адыграла прэм'еру новенькага спектакля «Вешальнікі» і адкрыла для нашага інтэрв'ю дзверы сваёй грымёркі. Паходжанне з акцёрскай сям'і, больш за дзевяноста роляў у тэатры, выкананне Паўлінкі на працягу васямнаццаці гадоў, супрацоўніцтва з Мікалаем Пінігіным, выкладанне ў Акадэміі мастацтваў — Зоя Белахвосцік, між іншым жонка рэжысёра і мастацкага кіраўніка РТБД Аляксандра Гарцуева і маці актрысы Валянціны Гарцуевай, стала народнай і да афіцыйнага аб'яўлення.


— Вашы дзядуля, бацька, муж і дачка звязаны з Купалаўскім тэатрам, і самі вы працуеце тут з 1982 года. Можна сказаць, аддалі яму ўжо больш за жыццё. Ці шкадавалі вы калі-небудзь, што засталіся на адным месцы і не паспрабавалі нешта іншае?

— Не, ніколі. У свой час Купалаўскі тэатр быў для мяне ідэяй фікс, марай, недасяжнай Жар-птушкай, як у казцы. Ён і сапраўды быў недасяжны, сюды бралі выключных людзей, найлепшых, «адборных». Сёння за кошт гэтага ў нас цікавая і рознабаковая трупа. Калі на чацвёртым курсе мяне паклікалі ў Купалаўскі іграць Паўлінку, я нават не ведаю, як гэта вытрымала. Адказнасць была настолькі высокай, што, калі я падыходзіла да тэатра, дзе павінна была быць рэпетыцыя, мяне ўсю калаціла. Недзе праз год я крыху выдыхнула і адчула, што мяне тут паважаюць, што ў мяне ёсць сябры, а лепшага і быць не можа. Я ведаю іншыя трупы і магу сказаць, што ў нас вельмі прыстойны тэатр, перш за ўсё таму, што тут няма субардынацыі «я мэтр, а ты ніхто». Старэйшых у нас паважаюць, як бацьку, маці, дзядулю, мы ў сваю чаргу клапоцімся пра моладзь, можам і пажурыць, і пажартаваць. У Купалаўскім усё вельмі проста, без крыўляння, вычварнасці, надуманасці. Мяркую, з глядзельнай залы бачна, што на сцэне — проста добрыя выхаваныя людзі. Колькі б ні было ў мяне розных прапаноў, і за мяжу звалі, я не магла адсюль сысці, напэўна, з-за каранёў. Некаму гэта можа падацца дрэнным, але ж калі карані добрыя, то і дрэва нармальна трымаецца. Я лічу, у мяне цудоўныя карані і сям'я — скарбніца талентаў і творчасці. Мая бабуля таксама была актрысай, маці — піяністкай. Я толькі не ўпэўнена, што хачу, каб мае ўнукі ў нашай краіне сталі артыстамі...

Магчыма, у якой-небудзь іншай артыстаў больш паважаюць... Але ж з нашай прафесіяй мы ўсё роўна багацейшыя. Ніхто не можа купіць тое, што нам даецца бясплатна, — тое шчасце, калі ты знаходзішся на сцэне і адчуваеш яднанне з залай. У Купалаўскім да таго ж асаблівая атмасфера. Мой муж (рэжысёр і мастацкі кіраўнік РТБД Аляксандр Гарцуеў. — Аўт.) на днях прыйшоў на здачу спектакля і сказаў, што ў Купалаўскім адчувае сябе як дома. І правільна, бо, адпрацаваўшы тут трыццаць два гады, ты наўрад ці знойдзеш іншы дом. Тут мы адзін аднаго падтрымліваем, бо ў нас агульная справа, а адзін ты — ніхто. Хутка нам будзе сто гадоў. Да гэтага моманту хочацца, каб краіна зразумела, наколькі Купалаўскі важны аб'ект для нашай культуры. Я б нават у яго гонар год абвясціла.

— Вы з'яўляецеся сведкам таго, як развіваўся і мяняўся Купалаўскі. Што тэатр 1980—1990-х у параўнанні з сённяшнім?

— Быў перыяд, калі на сцэне было бог ведае што. Побач з грунтоўнымі, цудоўнымі, эпічнымі пастаноўкамі Валерыя Раеўскага ішлі слабыя і безгустоўныя камедыі. Валерый Мікалаевіч, як мог, трымаў планку тэатра, а потым прыйшоў Мікалай Пінігін, і мы паступова вырулілі на тое, што называецца «і нашым, і вашым». І капейчыну зарабіць, і каб нешта высокамастацкае з'явілася. Адкуль у нас кабарэ і буржуазныя камедыі? — бо мы павінны самі сябе карміць, але і яны культурныя знешне, па сцэнаграфіі, па рэжысуры, па акцёрскім выкананні. Бо могуць быць і некультурнымі.

— А як 90-я прайшлі для тэатра і вас асабіста?

— Мы працавалі і працавалі, а для ўсіх было адно і тое ж — галота і бедната. Былі пустыя залы на цудоўных, тонкіх, інтэлігентных спектаклях. У выніку іх здымалі, бо глядач не хадзіў. Памятаю, як Андрэй Андросік паставіў вельмі прыгожую «Блакітную ружу» па п'есе «Шкляны звярынец» Тэнесі Уільямса. Заслона адкрывалася, і мы бачылі на трэць запоўнены партэр. А для акцёра, калі там пуста, працаваць немагчыма і балюча. Спектакль так і сышоў, а я яго любіла. А на нейкую бяздарную камедыю валам валіў народ. Сёння над намі няма гэтых нажніц, цяпер, дзякуй богу, усё прыстойна. Залы запаўняюцца, але, канешне, не самі сабой: добра працуе рэкламная служба. Неяк хадзіла глядзець свайго студэнта ў адным з тэатраў і была там адной з трыццаці ці сарака гледачоў — гэта жах.

— Ведаю, што пэўны час у Купалаўскага была практыка ездзіць на гастролі па вёсках і мястэчках краіны. Як гэта адбывалася?

— Цудоўна. Напрыклад, з «Паўлінкай» ехалі ў Салігорск — там у нас была база. Мы спыняліся ў гасцініцы і з гэтай базы кожны вечар выязджалі ў якую-небудзь вёску. Дамы культуры былі розныя, па памерах бывалі быццам грымёркі з маленькімі сцэнкамі. Памятаю, у адным з такіх будынкаў у нас была вечарына, дык масоўка ўсоўвалася ў вокны, бо не было куды нават сесці, не тое што танцы танцаваць. Глядач сядзеў на табурэціках, і вось так магло быць 25 спектакляў запар. У верасні бывала, яшчэ да пачатку сезона, ехалі ў якія-небудзь Ушачы, а ўжо было холадна, таму на сцэне дыхалі парай. Гэта была цудоўная культура. Мы прыязджаем а шостай ці сёмай вечара, а нам кажуць: «Ой, не, мы не можам, кароў яшчэ не падаілі». І мы чакаем сканчэння вячэрняй дойкі, ідзём да бабулек па дамашнія яйкі і малако, хто салка якое, хто цыбулю бярэ, а тыя кажуць: «Ой, не трэба мне вашых грошай». Калі жанчыны падояць кароў, мы іграем спектакль і позна-позна вяртаемся на базу. Чаму мы гэта робім, не абмяркоўвалася. Публіка прыходзіла з вяргінямі, дзеці бегалі, бабулькі радаваліся — гэта ж цуд. У пэўны момант гэта стала непатрэбна.

— Тэатр жа шмат вандруе. Якая ў вас была самая экзатычная краіна для гастроляў?

— Напэўна, самай экзатычнай быў Кітай, летась мы з «Чайкай» праехалі з яго поўдня на поўнач. Мы і сёння настальгуем аб той паездцы. Гэта было цікава, зусім іншая планета, мы так і не зразумелі, што гэта за яна. Звычайна мы працавалі ў агромістых оперных тэатрах: у Гуанчжоў, напрыклад, два разы ігралі ў зале на 1800 месцаў, і яны ўсе былі занятыя. Я не ведала, як мы вернемся ў наш маленечкі Купалаўскі і будзем тут іграць. Я ўвогуле артыст стадыёна. Калі я першы раз на стадыёне чытала Купалу, падумала: «Божа-Божа, чаму я не нарадзілася дзе-небудзь у Грэцыі, каб іграць у амфітэатры». Калі яны апладзіравалі і нешта крычалі на кітайскай, гэта вельмі ўзрушвала, тыя гастролі запомніліся на ўсё жыццё. Больш скажу, часам яны рэагавалі і ўспрымалі «Чайку» лепш за беларускіх гледачоў.

— Са сваім мужам вы зараз працуеце ў розных тэатрах. Вы неяк дапамагаеце адно аднаму ў рабоце?

— Безумоўна, толькі не агрэсіўна, спецыяльна ніхто не ўмешваецца ў працэс. Мы заўсёды побач, я звяртаюся да яго з пытаннямі, мы абмяркоўваем, што здарылася за дзень. Калі мы праводзім адпачынак на хутары, праца ідзе агульная: у яго шмат літаратурных спраў, бо ён з нічога ці з нечага стварае п'есы, я таксама нешта чытаю, рыхтуюся да студэнтаў. І, безумоўна, мы ўплываем адзін на аднаго. На сённяшні дзень мы ўжо адно цэлае, хоць ён зусім адрозны. Як і дачка — «асобная асоба».

— А ў дачкі вы нечаму вучыцеся?

— Так, і ўвогуле ў моладзі, я ж не з-за грошай працую ў Акадэміі мастацтваў. У студэнтаў я пераймаю смеласць, якой мне часам не хапае, яны дапамагаюць мне не зашорваць вочы і быць на хвалі, не згубіць смак сучаснасці і не стаць акадэмічнай спарахнелай цёткай. Студэнты прыходзяць і заўсёды нейкія іншыя, яны маладыя, цікаўныя, адкрытыя, праўда, бывае занадта. Часам ім здаецца, што яны адкрываюць «амерыкі», а я ім расказваю, што гэтыя «амерыкі» ўжо былі адкрыты, напрыклад, Усеваладам Меерхольдам, Аляксандрам Таіравым ці ўвогуле ў часы Старажытнай Грэцыі.

— А як вы ўспрымаеце змены, якія сёння адбываюцца з тэатрам, рэжысёрскія канцэптуальныя, пластычныя пошукі?

— Я лічу, напрыклад, «Чайку» Мікалая Пінігіна канцэптуальнай гісторыяй. Я за тое, каб усё, што можа быць, — усё было, калі яно не ўтрымлівае абразу ці агрэсіўна спрачаецца з сутнасцю тэатра.

— Тады трэба растлумачыць, што такое сутнасць тэатра.

— Я думаю, што сутнасць тэатра не ў падключэнні галавы — гэта толькі пачуцці і перажыванні. Калі я сяджу ў зале, павінен здарыцца катарсіс — ці ад светлай, яскравай камедыі (а камедыя наогул складанейшы за іншыя жанр), ці ад драматычнага разбурэння чалавечай істоты. Ты пачынаеш іграць ролю адным, а канчаеш зусім іншым — тое ж павінна здарыцца і ў глядзельнай зале. А галава падключаецца ўжо пазней. У тэатры не трэба паказваць карцінку і нешта разжоўваць — я хачу ўбачыць намёк, які, як разумны чалавек, канешне, зразумею. Некаторыя сучасныя пастаноўкі, пра якія кажуць як пра адкрыццё Амерыкі, насамрэч трацічныя ці нават чацвярцічныя і пяцярычныя. Мы аб'ездзілі ўвесь свет з «Крывавай Мэры» — вось гэта быў унікальны спектакль, у пэўным сэнсе тое самае адкрыццё Амерыкі.

— Важным для акцёра з'яўляецца момант, калі яго некуды «выбіраюць», то-бок запрашаюць на ролю. Ці захавалася ў вас трапятанне перад гэтым момантам?

— Колькі б артысту ні было гадоў і як бы ён сябе ні адчуваў у прафесіі, ён балюча ўспрымае, калі не бачыць сябе ў раскладзе. Такая дзіўная ў нас прафесія — нельга зайсці на гару і на ёй застацца. Каб быць на вяршыні, нават каб проста не адкаціцца назад, трэба ўвесь час бегчы з усяе сілы. Я стараюся падрыхтаваць студэнтаў, каб яны ўсё правільна ўспрымалі і ў выпадках, калі іх не выбіраюць на ролю, думалі аб тым, чаму яны не падыходзяць і ці ёсць ім у спектаклі ўвогуле што рабіць.

— Беларускія акцёры, і вы ў прыватнасці, даволі многа ўдзельнічаюць у расійскіх тэлевізійных праектах. Ці не шкада вам высілкаў на такога кшталту працу?

— Не, на жаль, не шкада, бо я за гэта атрымліваю грошы. Пры іншым раскладзе я ніколі б у іх не здымалася, і многія з нас палічылі б за лепшае пачакаць нечага іншага. Для мяне роля без адзінага слова ў Сяргея Талыбава (у беларускім фільме 2018 года «Унутры сябе». — Аўт.) пераважвае ўсе мае папярэднія ролі ў кіно. А што нам рабіць, як жыць, дзяцей карміць, апранацца, лячыць зубы, плаціць за кватэру? Удзел у расійскіх серыялах — гэта неабходнасць. Сярод іх ёсць і прыстойныя, я, напрыклад, не шкадую, што знялася ў «Чорнай крыві», прыемна хоць бы, калі рэжысёр ведае, як з табой працаваць на здымачнай пляцоўцы. Ну а дзе ж нашы беларускія фільмы?

— Значыць, жыццё акцёра не такое прыгожае, як падаецца?

— Не, не такое прыгожае. Але я ведала, што мяне чакае. Проста хацелася б, каб ставіліся да нас крыху з большай павагай. Бо калі знікне гэтая дробная інтэлігенцыя, не ведаю, што з намі будзе. «Ураджай» (новая пастаноўка Купалаўскага тэатра па п'есе Паўла Пражко. — Аўт.) уласна і паказвае, што нас чакае. Да таго дойдзе, што мы будзем гугліць, як прышыць гузік. Я бачу шмат цудоўных, прыгожых, разумных дзяўчат, якія не могуць знайсці хлопца, які б ім адпавядаў... гэта ж праблема.

— У нас недахоп мужчын?

— Не, недахоп тых самых мужчын.

— І пад канец, Зоя, я ўспамінаю, як павольна вы адчуваеце сябе ў  кароткай сукенцы ў «Рэвізоры»... раскажыце ваш сакрэт прыгажосці.

— На сцэне я ва ўсім адчуваю сябе павольна, хоць комплексаў больш, чым у каго. У жыцці, мне здаецца, кароткую сукенку я не насіла ўжо гадоў сто пяцьдзясят. Я лічу так: назваўся груздом, лезь у кош. У артыстаў ёсць як правы, так і абавязкі. Ты абавязаны прыстойна выглядаць і не маеш права не працаваць над сабой. Усё жыццё я гэтым і займаюся. Калі няма здароўя пабегаць ці зрабіць планку, стараюся больш хадзіць. Хоць праца ў нас такая, што не заседзішся, і са студэнтамі я таксама бегаю, больш нават, чым яны. Нарэшце, не рабіць дрэннага іншым і думаць пра найлепшае — гэта таксама дзейнічае.

Гутарыла Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Фота Ганны Занкавіч

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як у Беларусі трансплантуюць органы

Як у Беларусі трансплантуюць органы

І чаму да нас на аперацыі едуць замежнікі.

Грамадства

Карэспандэнты «Звязды» наведалі «Воўчыя норы»

Карэспандэнты «Звязды» наведалі «Воўчыя норы»

Там адбываюць пакаранне мужчыны, упершыню асуджаныя за незаконны абарот наркотыкаў.

Спорт

Аляксандра Герасіменя: У кожнага свой рэцэпт поспеху

Аляксандра Герасіменя: У кожнага свой рэцэпт поспеху

Аляксандра Герасіменя — сапраўдны баец, а яшчэ — клапатлівая маці і жонка. І проста працавіты чалавек, які не ведае перашкод.