Вы тут

«З радзімак тых складаецца Радзіма, але радзімка ў кожнага — свая...»


Здавалася б, што можа кропелька вады расказаць пра мора? Прыкладна тое ж, што адзін чалавек (прычым не Колас, не Караткевіч...) пра сваю малую радзіму.

Але ж часам кроплі зліваюцца. Асобныя расказы — таксама. І з'яўляецца новая карціна.


Вёска Табулкі, рачулка Ясельда... Там засталіся нашы першыя слядкі і сляды, — піша спадарыня Ніна Бакун з вёскі Балічы Шчучынскага раёна (гэты і іншыя лісты друкуюцца ў скарачэнні. — Аўт.), — там першыя радасці і турботы, там самыя добрыя, самыя светлыя ўспаміны — успаміны пра родную хату, ружовыя заранкі, водар сена і сырадою, якім паілі матулі, каб мы хутчэй раслі. Хіба ж такое забудзецца? Не, малая радзіма — гэта наша душа. Магічнай сілай яна прыцягвае да сябе, не дае спакою і будзіць думкі. Голас малой радзімы — гэта яшчэ і магілы бацькоў, якіх ужо няма, але яны заўсёды ёсць і будуць, пакуль ёсць мы і нашы дзеці.

Што праўда тое праўда. І па доказы нікуды хадзіць не трэба. «У 1966 годзе наша сям'я з дзесяці чалавек (васьмёра дзяцей) пераехала ў вёску Карніца Глускага раёна. І тады ж насупраць новай хаты, праз вуліцу, мама пасадзіла грушу, — піша спадар Валерый Васілеўскі з г. п. Глуск. — З часам пад ёй з'явіліся лаўка, столік. Дрэўца расло, а разам з ім і мы, дзеці, а потым ужо і ўнукі...

Сёння бацькоўская хата, на жаль, пустуе, але кожны год — не толькі на Радаўніцу — пад мамінай ігрушай (на здымку) збіраюцца і будуць збірацца іх шматлікія нашчадкі...

Кажуць, кожны кулік, — працягвае аўтар, — хваліць сваё балота. Хваліў бы і я ў меру ўласных сіл, аднак зараз, у мінулым часе трэба гаварыць і пра добрых, працавітых людзей, і пра некалі грыбныя ды ягадныя лясы, і пра багатыя ўраджаі. А для чалавека няма, відаць, большай жуды, чым бачыць вось гэты заняпад сваіх родных мясцін і ведаць, што ты нічога не можаш паправіць. Нашы бацькі, якія жылі і працавалі тут, гадавалі дзяцей, на вялікі жаль, адправілі іх у вялікі свет, не пакінуўшы сабе замены, і таму вёска памірае. А некалі ж...

Варта заплюшчыць вочы і на балаціне паміж вёсак Карніца і Турыно адразу ўбачыш рознакаляровы дыван з важнымі бусламі, пачуеш салаўіныя спевы, якія несліся, здаецца, з кожнага куста!

Пасля меліярацыі тут назаўсёды зніклі крыніцы, а следам і ўсё, што жыло-красавала. На калгасныя палі сталі вывозіць верхні пласт торфу, разам з ім «рассейваць» пустазелле, потым знішчаць яго рознымі ядахімікатамі, і тым самым атручваць зямлю. Вось і думай, навошта нам быў гэты «стэп», перарэзаны пустымі канавамі? І ці варта было за нейкія дадатковыя цэнтнеры збожжа губіць так званыя лёгкія планеты, губіць прыгажосць.

Толькі праз паўстагоддзя тая спустошаная балаціна стала пакрысе ажываць, — працягвае спадар Васілеўскі. — Вось толькі ці ёсць каму гэтым цешыцца? Калгасныя палеткі месцамі зарастаюць хмызняком і травой — дарогі. Не стала нават той, па якой у апошні шлях везлі землякоў на іх могілкі ў вёску Вольніца, нябожчыкаў цяпер вязуць па кругавой, праз Глуск... А тым часам апошнія жыхары Карніц тройчы на тыдзень сустракаюць рэйсавы аўтобус з надзеяй убачыць на прыпынку кагосьці са сваіх.

Невясёлае відовішча, якое дапаўняе спадар Іван Астроўскі з Мінска:

Пабываў на радзіме

я трохі,

Паглядзеў

на павалены плот.

Зараслі там травою

дарогі,

Скрозь — баршчэўнік,

хмызняк ды асот.

Ну а хаткі?..

А хаткі згарэлі.

Галавешкі ў крапіве

гніюць,

Пагнілі, паржавелі

арэлі...

Хто народзіць тут?..

Тут не жывуць!

...Можа, некалі й з'явіцца

хтосьці,

Ды, падобна,

не наш беларус.

На зямлі сваёй

мы ўжо як госці,

Бо свайго адракліся

чамусь...

Дзякаваць Богу не ўсе. Але ж аб гэтым трошкі пазней, пакуль вельмі коратка — аб прычынах. І зноў жа — радком вершаваным ад спадара Міколы Грабянька з аграгарадка Радзюкі, што на Шаркаўшчыне:

Калі бываю

ў нейчай хаце

І там жаночы голас чую,

Я ўспамінаю

сваю маці —

Прыгожую і маладую.

На золку печ яна паліла:

Сям'я, карова,

«свінства», хата...

Работы шмат

перарабіла,

Як на адну,

дык мнагавата...

Не дзіва, што дочкам-сынкам хацелася іншай долі, іншага жыцця — лягчэйшага гарадскога. І яны сапраўды з'язджалі туды, каб нарэшце...

Не ведаю, як хто, а я нарадзіўшыся і амаль усё жыццё пражыўшы ў вёсцы, — піша спадарыня Ніна Бурко з Бярэзіншчыны, — ніколі не стамлюся слухаць трэлі высокіх жаўрукоў, посвісты салаўёў у прыбярэжных кустах і нават сумнае «ку-ку». Люблю гудзенне трактароў, цвіценне лёну, водар хлеба, які ідзе ад спелай збажыны, люблю вёску, вуліцы якой нібы абдымаюць раку. Некалі яна была шырокай і паўнаводнай, па ёй на прыстань у Беразіно сплаўлялі лес, працаваў млын. І жыхароў было шмат, сем'і, у асноўным, шматдзетныя. Але ж гэта, як спяваецца ў песні, было нядаўна і было — даўно. Паступова стала пусцець наша вёска, страшна было глядзець на забітыя дошкамі вокны і дзверы...

Праўда, апошнім часам сітуацыя змянілася. У вёсцы няма больш пустуючых хат. Нейкія з іх гараджане скупілі пад дачы, а ў многія, пасталеўшы ды паразумнеўшы, з гарадоў вярнуліся дзеці. Прыкладам таму мой сусед Віктар Фёдаравіч Фясун. Яго жонка Марыя Дзмітрыеўна ўсё жыццё працавала ў сталічнай краме «Рыга», а як толькі выйшла на заслужаны адпачынак, пераехала ў пустуючы бацькоўскі дом. Муж падаўся следам, хоць яму да пенсіі заставалася гадоў сем ці восем... Але ж майстар-сантэхнік і ў вёсцы не застаўся без працы. Яго клікалі ажно ў тры месцы. Гэта я кажу тым, хто баіцца, што прападзе — не знойдзе работы...

Цяпер Віктар ужо на пенсіі, але па-ранейшаму працуе, і яго дом, на якім красуецца «шыльда» ўзорнага, служыць любімым прыстанкам для пяцярых дзяцей і пяцярых унукаў. Летам усе Фесуны шчыруюць на прысядзібным участку, яны ж першыя ў зборы грыбоў і ягад.

Незразумелым для многіх з'явілася вяртанне з Мінска і двух братоў Архіпцоў, — піша спадарыня Бурко. — Абодва яны — сямейныя, абодва прадпрымальнікі і людзі не бедныя. Маглі б, здавалася, адпачываць недзе ў цёплых краінах, але яны выбралі свой родны кут, свае Капланцы. Адзін з братоў усім на зайздрасць зрабіў бацькоўскую сялібу, другі — дзядулеву.

Ажывілі роднае гняздо, упрыгожылі яго сваёй прысутнасцю Людміла і Уладзімір Калолы. Дом абшылі модным цяпер сайдынгам, падворак ператварылі ў царства кветак і птушак...

І гэта яшчэ не ўсё. Першае, за што прыйшлося ўзяцца на радзіме Мікалаю Андрэевічу Шалаю, дык гэта высекчы алешнік, які заглушаў пад'езд да дома. Дроў у выніку назапасіў на тры зімы! Усе пабудовы — лазню, летнюю кухню, дах дома — пафарбаваў, усё, што трэба было — абшаляваў. Зрабіў прыгожай не толькі сваю сялібу, але і месца навокал.

А вось Віталій Уладзіміравіч Папруга аграсядзібу на радзіме адкрыў — з невялікім рыбным вадаёмам, пляжам, саўнай. Едуць людзі!

І ўсё ж найболей, — піша шаноўная Ніна Мацвееўна, — мяне здзіўляе наш Генадзь Уладзіміравіч Анцыпаў. Ён — кандыдат навук, у Мінску хадзіў у немаленькіх начальніках, а цяпер... Не перастаю здзіўляцца яго шматлікім талентам. Ён і пчаляр, і будаўнік, і агароднік, і рыбак... На ўсё гэта не хапала часу ў маладыя гады, затое зараз...

Вось таму я і думаю, што не зарастуць бацькоўскія сцежкі травою бяспамяцтва, будзе жыць вёска, хоць, можа, і не тым жыццём, што раней».

Пра яго, новае, яшчэ адзін ліст — ад спадара Уладзіміра Рудзінскага з Гомеля. Кожны раз, — піша ён, — я з вялікім задавальненнем наведваю вёску Пасека Жыткавіцкага раёна, вёску, дзе нарадзіўся і рос, дзе прайшлі мае дзіцячыя і юнацкія гады. Аднак расказаць хачу не пра яе, а пра Кольна, што знаходзіцца за два кіламетры. Не пазнаць яго ў апошнія гады: асфальт, дыхтоўныя дамы... І жывуць у іх добрыя, працавітыя людзі. Летась іх сельгаспрадпрыемства занесена на раённую Дошку гонару, летась да жыхароў «прыйшоў» прыродны газ. Ёсць тут і ўсе ўмовы для адпачынку: бібліятэка, Дом культуры, некалькі крам.

Трэба адзначыць, што не кожная вёска можа пахваліцца і тым, што яе наведваў Прэзідэнт. А вось у Кольна ён прыязджаў двойчы, — піша спадар Рудзінскі. І дадае, што мясцовыя жыхары вельмі ўдзячныя кіраўніку дзяржавы за тое, што пры яго падтрымцы і ўвазе была пабудавана сучасная сярэдняя школа-дзіцячы сад, дзе створаны ўсе ўмовы для навучання і выхавання.

У свой час я таксама заканчваў Коленскую сярэднюю. Мы вучыліся ў старым непрыстасаваным будынку з пячным ацяпленнем пры газніцы... У нас нават электрычнасці не было, яна з'явілася пазней, калі я ўжо вучыўся ў старшых класах, — піша Уладзімір Рудзінскі. — А вось жаданне вучыцца ў большасці вучняў было — ды яшчэ і якое! Школа можа ганарыцца сваімі выпускнікамі, бо з яе сцен выйшлі добрыя людзі. Дарэчы, у Коленскай сярэдняй вучыўся Віктар Адамавіч Атліванаў, які цяпер працуе старшынёй нашага Жыткавіцкага райвыканкама. Карацей, скажу адно: у вёсцы Кольна жывецца вольна».

І для выратавання «неперспектыўных» паселішчаў можна нешта зрабіць. Прыклад? Ды калі ласка.

«У вёсцы Вялікія Дворцы Пінскага раёна з'явіўся свой гісторыка-краязнаўчы музей. Стварылі яго мы, вяскоўцы: Андрэй Палюховіч (ён жа — аўтар ліста), Марыя Вячорка, Уладзімір Федаровіч. Экспанаты збіралі ўсе ахвотныя. Адкрыццё музея адбылося тры гады таму, і тады ў трох выставачных залах было 97 экспанатаў. Першым з іх стаў самавар 1876 года, пасля яго ў музеі сталі з'яўляцца прылады працы, адзенне, ткацкі станок, газета «Іскра» за снежань 1900 года, відэлец з гравіроўкай «1937 год», каваная дэталь з таўром «С. Висоцкі 1911 г.», электралічыльнік 1928 года, куфар 1900-га... І гэта — малая частка з трох тысяч экспанатаў, што размяшчаюцца ўжо ў дзевяці залах музея, у якіх за тры гады праведзена больш за 100 экскурсій».

Пра сваю малую радзіму расказаў і спадар Анатоль Пярхальскі з Глыбокага. расказаў, што яго вёсачкі Багатырова ўжо няма — на карце толькі аднайменнае ўрочышча, але ж памяць захоўвае ўсе імёны і прозвішчы вяскоўцаў, усе іх сцежкі-дарожкі. У пацвярджэнне гэтага шаноўны чытач даслаў свой малюнак: раптам некаму з нашчадкаў спатрэбіцца, бо...

Васіль Шукшын некалі пісаў, што людзі спачатку збяруцца ў вялікіх гарадах, а потым разбягуцца ў чыстае поле.

Так гэта ці не, але ў многіх нашых людзей ёсць пакуль шанц пачынаць не з нуля: многіх чакае Бацькаўшчына. Можна сумаваць па ёй, можна перажываць, што нічога не можаш зрабіць (калі сапраўды не можаш), а можна, як сведчыць пошта, вярнуцца і сапраўды «ўпрыгожыць яе сваёй прысутнасцю», можна адкрыць аграсядзібу альбо музей, напісаць верш, намаляваць для нашчадкаў свайго роду карту з пазнакай, хто дзе жыў...

Што яшчэ можна зрабіць?

Пішыце, будзем думаць і рабіць разам, бо яно ж і сапраўды (паводле Паэта) «Хто раней, / хто пазней, / Толькі ўсе / Зноў і зноў / Мы прыходзім / Да простых, / як хлеб і паветра, / Высноў: / Што жыццё чалавеку — / Любому — / Даецца адно, / І што, / як ні надточвай, / Кароткае вельмі яно, / І што праўда на свеце / Адна — / Без крупінкі маны, / І што шчасця на свеце / Няма / Без сваёй стараны...

Валянціна Доўнар

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна. 

Культура

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Балканскія краіны паўсталі перад гледачом з іх надзённым.