Вы тут

Як слуцкія паясы трапілі на рызы святароў?


Аказваецца, іх падаравалі багатыя прыхаджане. Яшчэ яны заказвалі мастакам абразы святых, і таксама перадавалі іх храмам. Частка гэтых ахвяраванняў дэманструецца цяпер на выстаўцы старажытнага сакральнага жывапісу ў Гродне.


Экскурсавод Сяргей Казуля.

Творы, якія прадстаўлены на выстаўцы ў Гродзенскім дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі, адлюстроўваюць новы від сакральнага мастацтва, які ўзнік ад уплыву дзвюх канфесій — каталіцызму і праваслаўя. Так здарылася, што гэтыя дзве плыні перакрыжаваліся якраз на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Узнікла новае мастацтва з прыкметамі абодвух бакоў. На адной іконе маглі быць рысы і каталіцкага жывапісу, і візантыйска-рускага.

— У нас гэта ўсё перамяшалася, — расказвае старшы навуковы супрацоўнік музея Сяргей Казуля. — Такія рэчы маглі знаходзіцца і ў каталіцкай, і ў праваслаўнай царкве. Святары па-рознаму ставіліся да гэтага некананічнага жывапісу. Некаторыя адмаўляліся ад такога «народнага» адлюстравання святых абразоў.

У 80-я гады мінулага стагоддзя многія храмы былі закрыты, і культавыя прадметы знаходзіліся ў клубах альбо іншых установах. Калі ў 90-я пачалося адраджэнне рэлігійнага жыцця, прыходам вярталі іх рэчы, многае засталося ў музеі. Усяго ў фондах захоўваецца больш за 70 тысяч прадметаў культавага мастацтва.

Большая частка экспазіцыі выстаўкі, якую назвалі «Паміж Усходам і Захадам», трапіла ў музей з сельскіх храмаў Гродзенскай і Брэсцкай абласцей. Гэта абразы, скульптуры, кнігі, літургічнае адзенне ад ХVІІ да пачатку ХХ стагоддзя.

Сяргей Казуля звяртае ўвагу на канкрэтныя рысы мясцовага сакральнага жывапісу. Напрыклад, фрагмент з іканастаса ХVІІІ стагоддзя з уніяцкай царквы ў Лідскім раёне. На ім надпіс на стараславянскай мове, а вобраз Хрыста Збавіцеля з сімвалам дзяржавы ў руках характэрны для каталіцызму. З таго ж іканастаса і вобраз святога Лукі, які піша Евангелле. Ён прадстаўлены ў профіль, што не характэрна для праваслаўя. Тут адыход ад канонаў, тут жывы чалавек. Рэалістычнасць — прыкмета заходнееўрапейскага жывапісу, заўважае супрацоўнік музея. Вельмі часта абразы пісалі непрафесійныя мастакі, мясцовыя, таму і творы былі адпаведныя.

— У іх маглі быць парушаны прапорцыі цела, але ім не адмовіш у шчырасці, — кажа Сяргей Казуля. — На ўніяцкім абразе 1776 года Багародзіца выглядае, нібы простая сялянка, у яе заклапочаны твар і вялікія рукі. Быццам пісалі яе з вясковай жанчыны.

Па-народнаму выглядае і сюжэт Святога сямейства на абразе ХVІІІ стагоддзя, які трапіў з уніяцкай царквы. Што цікава — у Іосіфа ў руках акуляры, а тады іх не было, у маленькага Хрыста ў руках анучка з насеннем мака. Яго давалі дзецям жанчыны, калі ішлі на поле жаць. Тады малыя смокчуць мак і не крычаць. Тут ёсць яшчэ такая звычайная рэч — вялізны кошык, на які накінуты ручнік.

— Мастак наблізіў евангельскіх персанажаў да простых людзей, сярод якіх ён жыў. Гэта зроблена каб паказаць, што ў кожнай жанчыне есць часцінка Дзевы Марыі, а ў дзіцяці — Ісус. Гэта тэма вечная, — разважае навуковец.

Немагчыма не звярнуць увагу на старажытныя фаліянты. І сапраўды, гэта ўнікальныя рэчы. Напрыклад, Евангелле, якое было выдадзена яшчэ ў 1644 годзе ў мястэчку каля Вільні. Гэта адзін з самых прыгожых старадрукаў за ўсю гісторыю беларускага брацкага кнігавыдання. Тут выкарыстаны гравюрныя дошкі Івана Фёдарава і Пятра Мсціслаўца. Кожны аркуш упрыгожаны ўзорамі і гравюрамі. Вельмі рэдкая рэч.

Цяжка ўявіць, але і адзенне святароў таксама налічвае больш за тры стагоддзі. Звяртае на сябе ўвагу багатая рыза з незвычайным узорам. Аказваецца, гэта знакамітыя слуцкія паясы, шытыя залатымі і срэбранымі ніткамі.

— Гэтыя паясы, як вядома, былі вельмі-вельмі дарагія, бо нітка натуральная залатая. Шляхта рабіла такія ахвяраванні ў касцёлы альбо цэрквы. Потым іх расшывалі і ўшывалі ў літургічнае адзенне, — тлумачыць Сяргей Казуля.

Ахвяравалі і іншыя рэчы. Напрыклад, мецэнат Васіль Статкевіч з-пад Астраўца заказаў прафесійнаму мастаку абраз «Пацалунак Іуды», які падараваў у 1881 годзе мясцовай царкве. Гэта ікона выстаўляецца ў музеі ўпершыню.

З былога каталіцкага манастыра ордэна картузаў трапілі ў музей партрэты манахаў. Сяргей Казуля расказаў такую гісторыю. Манастыр гэтага ордэна быў адзіны на тэрыторыі ВКЛ і месціўся ў горадзе Бяроза цяперашняй Брэсцкай вобласці. Заснавальнікам яго стаў Казімір Леў Сапега ў ХVІІ стагоддзі. Тут была вялікая партрэтная галерэя — ажно 77 партрэтаў манахаў ордэна. У 1831 годзе ён быў закрыты, а ўся маёмасць перавезена ў Гродна. Да нашага часу дайшло шэсць партрэтаў, некалькі з іх трапіла ў музей.

Кожны манах — гэта канкрэтны чалавек са сваім незвычайным лёсам. Самы знакаміты — Джон Х'ютан, настаяцель манастыра ў Лондане ў ХVІ стагоддзі. Ён быў жорстка замучаны і кінуты ў ваду, з цягам часу кананізаваны. Цяпер лічыцца ахоўнікам тых, каму пагражае водная стыхія. Вельмі часта каплічкі ў гонар святога будаваліся каля вадасховішчаў. Дарэчы, партрэт быў адрэстаўраваны і адзначаны прэміяй падчас першага нацыянальнага форуму «Музеі Беларусі» ў 2012 годзе.

Маргарыта УШКЕВІЧ

Фота Яраслава ВАНЮКЕВІЧА

Загаловак у газеце: Паміж Усходам і Захадам

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна. 

Культура

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Балканскія краіны паўсталі перад гледачом з іх надзённым.