Вы тут

Што сімвалізуе блін?


«Неаднаразова чула ад старых людзей выраз «Першы блін комам», але так і не ведаю, які дакладна сэнс заключаны ў гэтым выслоўі», — пытаецца наша чытачка Марына з Гомеля.


Сярод беларусаў і сёння шырока бытуе гэта прыказка, сэнс якой у другой палове ХХ стагоддзя пачалі тлумачыць наступным чынам: адсутнасць вопыту прыводзіць да таго, што задуманае не ўдаецца цалкам здзейсніць. Дапускаецца і ўласна натуралістычнае тлумачэнне: наша паспешлівасць ва ўжыванні страў прыводзіць да таго, што гарачы блін «перасядае».

Аднак шматлікія абрадавыя кантэксты дазваляюць даць зусім іншую інтэрпрэтацыю зместу прыказкі. У асяроддзі беларусаў існаваў звычай: на кожнае вялікае свята ў сям'і абавязкова пяклі бліны (ячныя, пшанічныя, бульбяныя, жытнія, грэчневыя), але першы спечаны блін (у адпаведнасці з патрабаваннем этыкетна-нарматыўнага прадпісання) клалі на сподак і ставілі на покуць пад абразы або на падаконнік, таму што ён прызначаўся душам памерлых продкаў.

З лёгкай рукі некаторых этнографаў ХХ стагоддзя ў навуковых працах знайшла пашырэнне думка аб тым, што галоўная страва Масленіцы — бліны — сімвалізавала сабой абуджэнне сонца. Гэта меркаванне правільнае, але няпоўнае. Часта ў фальклорных творах бліны асацыююцца са смерцю: «Там бліны пякуць, там табе дадуць» (параўнайце рускае: «Идет Смерть по улице, несет блин на блюдце»).

Давайце ўспомнім паралель паміж пачаткам першай каляднай куцці і памінальнай суботай перад Масленкай. Першую лыжку куцці гаспадар клаў на парог або на падаконнік — дзяліўся-задобрываў галоўную прыродную стыхію зімовага часу — Мароза. Той самы алгарытм сакральна-абрадавых дзеянняў вытрымліваўся і падчас Масленічных Дзядоў. Яшчэ раніцай, калі гаспадыня выпякала першы блін, яна клала яго на сподак і ставіла на покуць пад абразы. Вечарам, калі трэба было распачынаць трапезу з нагоды ўшанавання памяці памерлых продкаў, гаспадар адносіў раніцай прыгатаваную даніну продкам на гарышча і ставіў каля дахавага акенца. На этнічных беларускіх землях яно знаходзілася на франтоне хаты, які быў скіраваны да вуліцы.

Пасля гэтага дамачадцы ціха і пачціва садзіліся за стол, прычым рассаджваліся ў адпаведнасці з правіламі стагоддзямі выпрацаванага этыкету. Мужчынская палавіна сям'і садзілася да вокнаў, жаночая — насупраць, бліжэй да печы. Маці падавала бацьку куццю, той чэрпаў тры лыжкі і перадаваў гаршчок далей. Кожны з прысутных, уключаючы дзяцей, павольна, не спяшаючыся, з падкрэсленым адчуваннем годнасці паўтараў бацькамі распачаты рытуал. Зразумела, што ўсе чакалі галоўных прысмакаў святочнай вячэры, — бліноў, якія можна было мачаць у смятану, масла, у патэльню са скваркамі. Зразумела ж, не абыходзілася без рытуальнай чаркі і працяглых успамінаў пра тых, аб кім жывая людская памяць утрымлівала ўжо напалову сапраўдныя і напалову легендарныя падзеі. Масленічныя Дзяды, як і ўсе астатнія памінальныя вечарыны, былі паказальным урокам гонару за дачыненне да апаэтызаванай у паданнях славы далёкіх прадстаўнікоў роду. У час такіх успамінаў у дзяцей фарміравалася пачуццё гістарычнай памяці, павага да сваіх каранёў, да Бацькаўшчыны. Адначасова ў іх свядомасць закладваліся традыцыі ўшанавання продкаў, ад якіх ніколі і ні пры якой умове нельга было адступіцца.

На трэці дзень «ахвяру» памерлым родзічам — той самы блін — аддавалі птушкам, каб яны пачаставаліся самі і, паляцеўшы ў вы-Рай, перадалі продкам прывітанне ад тых, хто не забыўся свайго роду.

Акрамя таго, што бліны былі абавязковай стравай памінальных сталоў, без іх не абыходзілася не адно свята (вось тут вам і сімвал сонца). Лічылася, калі на Масленіцу напячы бліноў больш за ўсіх, то ў хаце «паселіцца» шчасце. Бліны, спечаныя на Каляды, сімвалізавалі багаты ўраджай у наступным годзе. Каб у гаспадарцы былі добрыя коні, валы, каровы, авечкі і г. д., у дзень ушанавання святога Уласа гаспадыня выпякала аладкі. Бліны, якія называлі «богавымі анучамі», пяклі на Ушэсце. На Спаса пяклі блінцы з мукі новага ўраджаю і абавязкова з макам, арэхамі і яблыкамі. Бліны, якія выпякалі на Пакровы, павінны былі «запякчы» ўсе куты ад зімовай сцюжы і вятроў. Цешча частавала блінамі зяця, калі ён прыязджаў да родных жонкі на «пярэзвы» пасля вяселля.

Дбайная гаспадыня ведала: апошні спечаны блін таксама патрабаваў увагі. Лічылася, «каб заўжды хата была багата», яго трэба пакінуць на патэльні.

Аксана КАТОВІЧ, Янка КРУК

Дасылайце свае пытанні аб каранях і прыстасаванасці да сучаснага жыцця каляндарных і сямейна-побытавых народных традыцый і абрадаў на паштовы або электронны адрас рэдакцыі з пазнакай «Пра радзіннае».

Выбар рэдакцыі

Грамадства

У Полацку ўпершыню знойдзена пахаванне князя

У Полацку ўпершыню знойдзена пахаванне князя

Сярод знаходак — нямала сенсацый.

Грамадства

З баршчэўнікам змагаюцца нават з дапамогай квадракоптара

З баршчэўнікам змагаюцца нават з дапамогай квадракоптара

Вопыт Віцебшчыны ў знішчэнні баршчэўніку цікавы таму, што тут больш за 80 працэнтаў зараснікаў ад агульнага па краіне.

Грамадства

Прэтэндэнты на студэнцкі білет здалі тэст па матэматыцы

Прэтэндэнты на студэнцкі білет здалі тэст па матэматыцы

Пазнаць у гарадскім натоўпе абітурыентаў можна без праблем.