Вы тут

Феліксір з яблычным пахам


Калі крытыку ў XXI стагоддзі (у якім, нагадваю, з кожнага праса апяваюць іронію і гульню з тэкстам) захочацца зрабіць яскравы, вясёлы і дужа шчыры разбор чыёйсьці творчасці, запакаванай у кардоннацэлюлозную каробку (не забываючыся на аналітыку), — гэта ягонае поўнае права.


Фелікс Баторын, аўтар, пра кнігу якога сёння ідзе гаворка («Яблычны пах цішыні»), дакладна з тых, каму так званая традыцыя не перашкаджае быць сабою. А ўсё з-за таго, што традыцыя традыцыі не роўная. Калі пад Пушкіна ці Фета ў нашыя часы адметна ўжо не напішаш, то водгукі таго ж шасцідзясятніцтва і сёння выглядаюць вельмі свежа. Напрыклад, у невялікім вершы з назвай «Задуха» такая шчыльнасць шасцідзясятніцкіх фанетычна багатых рыфмаў, што шкада будзе не працытываць яго цалкам:

Сіняватая кветачка келіхам.

Кот лінялы, як п’яніца ў споднім.

А на небе, падгледжаным Рэрыхам,

Заблудзілася поўня апоўдні.

 

І сасмягла-знямогламу хочацца

Ад спякоты ўцячы да купальні

Праз дзядоўнік, як кактус, ігольчасты

І асот, што як парасткі пальмы.

 

І ні сэрца, ні розум не радуюць

Ні крыўлянне папсовых куміраў,

Ні паэты з іх казачнай праўдаю,

Ні палітыкі з праўдай няшчырай.

 

У кожнай страфе стабільна ёсць па адной пары рыфмаў, у якіх блізкія да 100% двухскладовыя супадзенні што галосных, што зычных (споднім — апоўдні, купальні — пальмы і радуюць — праўдаю). Акрамя гэтага, ёсць унутраная гукапісная гульня — заблудзілася поўня апоўдні — але пра гэты аўтарскі прыёмчык крыху пазней. З іншых шасцідзясятніцкіх фішак — кароткія стопы, якія шчэ больш падобныя да сваіх вытокаў у спалучэнні з той жа моцнай рыфмоўкай у вершы «Палёт флюгера»:

У ваколіцах лютага

Адбываецца штось.

У бляшанага флюгера

Перацерлася вось...

Шчэ адзін характэрны да той эпохі момант — разбіўка трохскладовых вершаваных памераў трыбрахіямі — ненаціскнымі стопамі, як, напрыклад, гэта відаць у вершы пад назвай «Засталіся» (зноў не без выдатных рыфмаў):

Адышлі ў нябыт камінары

З націральшчыкамі паркету.

Адышлі ў нябыт камунары —

Летуценнікі і аскеты.

У нябыт сышлі і пачвары —

Крыважэрныя прайдзісветы.

Засталіся дурні і скнары.

Немагчыма іх звесці са свету…

Але не толькі рускі кантэкст уплывае на паэта Баторына: дзіўнавата было б для беларускамоўнага. Але на тое, каб спраўдзіцца, гэтыя дзівацтвы не маюць аніводнага шанцу. Аўтар шмат палемізуе з беларускай літаратурнай гісторыяй, гэта відаць нават па назвах вершаў: «На ўгодкі В. Быкава», «Янка Купала. Год 1930», «Уладзіслаў Галубок», «Перачытваючы У. Караткевіча» і г. д. Асобнае месца ў кнізе займае аўтарскае пераасэнсаванне купалаўскай паэмы «Магіла льва» (ці, можа, арыгінальнага фальклорнага сюжэта), якая ў Фелікса называецца наўпрост «Машэка»:

Уступ

Ільвом называлі Машэку

За сілу, за жорсткае зверства,

За тое, што мы ў чалавеку

Сурова завем «крыважэрства».

 

І ў тысячным нават калене

Мы ўспомнім у жаху і ў жалі

Ільвоў, што на рымскай арэне

Няшчасных жыўцом разрывалі.

 

А можа, мы ўпалі ў аблуду?

Мо штось недачулі, глухія?

А можа, Хрыста і не Юда

Прадаў за чырвонцы ліхія?..

 

З гэтага кавалка, дарэчы, можна прадбачыць, да якой тэмы паэт звяртаецца часта: відавочна, да біблейскай. Шмат герояў асэнсоўваецца Феліксам Баторыным: і Адам з Евай, і Каін, і Алаферн, і, зразумела, сам Творца. Таксама ёсць перазовы з Эклезіястам і Талмудам. Але гэта не проста шпурлянне імёнамі з мэтай зачапіцца за вока чытача дзякуючы кліпаваму мысленню, ды тое, што насамрэч хвалюе аўтара, і выклікае яго асабісты інтарэс. Так наступныя словы ён прамаўляе ў сваім дыптыху «Каін»:

«Пашкадуйце Каіна!»

За яго раскаянне

Папрасіце ў Бога

Усяго нямнога:

Каб навекі знікнуць мог

Каін з небакраю,

Каб яго пазбавіў Бог

Ад пекла і ад раю...

Тут аўтар замаўляе за Каіна, каб яму даравалі. І гэты матыў гэткім жа чынам прагледжваецца ў іншых калязаветных вершах: шмат якія з іх маюць канкрэтнага (усявышняга) адрасата і таму гучаць хутчэй не як вершы, а як малітвы.

Напэўна, самыя цікавыя моманты кнігі — тыя часткі вершаў, дзе паэт пускаецца ў юнацкія гульні са словамі ці ў болей глабальныя эксперыменты з формай — казаць шчыра, падобных хадоў ад чалавека такой шматгадовай загартоўкі не чакаеш. Алё ён выдае і выдае, адзін ход за іншым. Дзесьці аўтар па-майстэрску ўжывае поўную рыфму:

Гэты вяз, закаханы ў раку,

Раскідае зялёныя крылы,

Запар некалькі год — не ўраку

— Хараства набірае і сілы…

Дзесьці — падчас свайго лірычнага аповеду — захапіўшыся моўнымі здольнасцямі — гэтым неспадзявана робіць адным з герояў верша і саму мову:

Дзвярамі, дзвярыма, дзвярмі

Заляпаў абуджаны ранак.

Яшчэ адну ношу прымі,

Падэшвамі зношаны ганак…

І як найбольш красамоўны прыклад, як нейкая квінтэсэнцыя аўтарскай моцы — верш, які адначасова мае і лексічную гульню, і шасцідзясятніцкі дух, і пачуццё гумару, пра якое пойдзе крыху далей — верш «Танкі»:

Ідуць, як танкі. Ды не Танкі.

І хоць складаць умеюць танкі,

А дылетанты й дылетанткі

Яны па сутнасці сваёй.

І іх не ўзяў бы ў маркітанткі

Паэзіі сапраўднай вой...

Багаты Баторын і на формы твораў: акрамя звычайных вершаў у кнізе можна знайсці паэму, некалькі балад, трыялет і досыць вясёлая спроба напісання рамана ў пісьмах.

Аўтар быццам ведае і пра іронію, і пра самаіронію, але гэтыя веды неяк нестабільна рэалізуюцца на практыцы, здараюцца там-сям неспадзяванкі. Дзе-нідзе атрымліваецца нешта прыемнае і афарыстычнае, як тут, у вершы з назвай «Дыягназ»:

Вы — безнадзейны інвалід

(І нават болей!).

Вы зблыталі радыкуліт

З душэўным болем.

Вы разбярыцеся спярша

(Даўно не хлопчык!):

Зусім штось іншае душа,

Чым крыж ці копчык.

Баліць вам, дружа мой крывы,

Слінява-слізкі,

Таму, што кланяліся вы

Занадта нізка!

Просценькая, але добрая такая сатыра. Але ж некалі — прарэжацца, бывае, зусім дзіўны гумарок, які даросламу чалавеку нават неяк і не да твару:

Ні цяпла, ні святла, ні вясны на зямлі не бывае,

Калі лысіна ззяе, што сонцам сябе адчувае.

«Яблычны пах цішыні» — гэта не толькі назва кнігі, але і назва верша, які выглядае наступным чынам:

Яблычны пах цішыні.

Мігі маўклівых ападаў.

Яблычныя прамяні

Сцежкі спярэсцілі саду.

Птушкі збіраюцца ў шлях,

Памяць пакуюць у клункі.

Яблычны смак на губах —

З вераснем пацалункі.

І як вам? Ці падобны гэты твор на штосьці настолькі манументальнае, каб браць яго першы радок у якасці назвы кнігі? Гэта ж нават не самыя моцныя радкі з тых, што працытаваныя ў гэтай рэцэнзіі! Але ў нейкай ступені гэтая назва адсылае да зместу кнігі: нягледзячы на тое, колькі незвычайных момантаў удалося падкрэсліць, агульны тон кнігі нашмат больш шэры. І хаця кніга выйшла ў саліднай серыі «Кнігарня пісьменніка» ды з трыма сотнямі старонак, наклад яе усяго толькі 200 экзэмпляраў. Можа, не трэба было выціскаць з сябе цэлюлозных сокаў на 300 старонак, а замест гэтага абмежавацца якой-небудзь сотняй?

Пры ўсіх тых мінусах, якія можа адчуць чытач, калі азнаёміцца з «Яблычным пахам цішыні» (не па гэтай рэцэнзіі, але і па самім зборніку), Фелікс Баторын усё роўна застаецца аўтарам неблагой кнігі. Бо відавочна, што аўтар, па-першае, добра ўмее слухаць музыку слова (хоць і карыстаецца гэтым навыкам не надта часта), а па-другое, гледзячы на колькасць выкарыстаных культурных кодаў, умее чытаць — чытаць розныя тэксты ад розных людзей. Менавіта гэта чытацкая самаўпэўненасць робіць досыць упэўненай у сваіх сілах і гэтую кнігу.

Даніла ЛЫСЕНКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як сучасныя палешукі рыхтуюцца да свята Уваскрэсення Хрыстовага

Як сучасныя палешукі рыхтуюцца да свята Уваскрэсення Хрыстовага

Аўтар «Звязды» расказвае на прыкладзе сваёй сям'і.

Культура

ЗЕНА: Ад сцэны не стамляюся!

ЗЕНА: Ад сцэны не стамляюся!

Графік у артысткі вельмі насычаны.

Грамадства

Звыклыя выключнасці. Ці можна зразумець «лічбавае племя»?

Звыклыя выключнасці. Ці можна зразумець «лічбавае племя»?

Даследаванне «Пакаленне «Z» у пытаннях і адказах» было прадстаўлена падчас навуковага стэндапа, арганізаванага для навучэнцаў профільных педагагічных класаў у БДПУ.

Грамадства

Ежа ці сімвал? Самы час зацікавіцца роспісам яек

Ежа ці сімвал? Самы час зацікавіцца роспісам яек

Карэспандэнт «Звязды» схадзіла на майстар-клас па стварэнні «пісанак».