Вы тут

Рэжысёр Ігар Чышчэня пра сучаснае беларускае кіно


Нацыянальная кінастудыя працягвае выводзіць сваё кіно ў масы — гэтым разам, 24 красавіка, у кінатэатры «Піянер» прайшлі паказы фільмаў маладога дакументаліста Ігара Чышчэні. Рэжысёр ужо восем гадоў працуе на «Беларусьфільме» і за гэты час стаў аўтарам моцных, далікатных, вытрыманых карцін «Страчаная песня», «Подых балот», «Першадрук» ды іншых. У 2017-м як прадстаўнік кінавідэамастацтва ён быў нават названы «Чалавекам года ў сферы культуры». Не так даўно Ігар Чышчэня завяршыў невялікую працу Gеnеrаtіоn Рlау, дзе загаварыў пра сферу ІT. Мы сустрэліся з ім, каб паглядзець на сучаснае беларускае кіно вачыма таго, хто належыць да яго маладой генерацыі, а магчыма, і яго слаўнай будучыні. Пра своеасаблівую самацэнзуру, страх аказацца не па памеры і антышколу беларускага кіно — у нашай размове.


— Апошнім часам з «Беларусьфільма» прыходзяць даволі абнадзейлівыя і аптымістычныя навіны пра новыя дакументальныя праекты і супрацу з незалежнымі рэжысёрамі. Ці сапраўды на студыі адбываецца лібералізацыя?

— Магу падпісацца пад тым, што апошнія падзеі выглядаюць аптымістычна, але мне цікава, ці будуць яны такімі ў фінале. Нешта падобнае перыядычна здараецца, я прыйшоў на кінастудыю, калі яна гэтаксама вырашыла запрасіць маладых рэжысёраў і паглядзець, што атрымаецца, можа, хто-небудзь застанецца. Паглядзім, як пойдзе гэтым разам. Максім Швед, Алесь Лапо, Ксенія Галубовіч і Вераніка Бандаровіч задзейнічаны ў дакументальным альманаху, свой фільм здымае Дзмітрый Махамет, мы з Дар'яй Юркевіч працуем над яе праектам аб сталенні і прыняцці сябе на фоне жыцця на калячарнобыльскай тэрыторыі. Для мяне было вельмі прыемна і неспадзявана, што рэжысёры, якія прыйшлі ў дакументальнае кіно не праз Акадэмію мастацтваў і працу на тэлебачанні, а сваімі, нестандартнымі шляхамі, атрымалі ад нацыянальнай кінастудыі прапанову аб супрацоўніцтве. Такая калабарацыя мае быць цікавай, адзінае, што некаторыя дастойныя значна большага, замест навелы ў альманаху ім можна смела даваць сур'ёзныя праекты. Ну сапраўды, што нам губляць, трэба рызыкаваць і не думаць, а раптам будзе сорамна за беларускае кіно. Бо куды ўжо больш сорамна? Мне здаецца, Мікіта Лаўрэцкі (беларускі незалежны рэжысёр. — Аўт.) правільна сказаў пра наша «скончанае кіно», маўляў, цяпер ужо няма чаго баяцца, давайце рабіць тое, што хочацца.

— Ці можна гэтыя маленькія крокі ўспрымаць як знак новай палітыкі «Беларусьфільма»?

— Каб зразумець, паслядоўная гэта палітыка альбо высілкі асобных людзей накшталт Аксаны Эйхарт (дырэктар студыі «Летапіс». — Аўт.), патрэбен час. Таму што кіраўніцтва перыядычна прымае нечаканыя рашэнні і заяўляе: «Мы будзем рабіць гэта і гэта», — і ты думаеш: «О, крута!» — а праходзіць час і ўсё застаецца, як было. Калі сённяшнія працэсы стануць імпульсам да нечага вартага ўвагі, будзе здорава, але вынік прадказаць даволі складана, паколькі ў кінасферы дзейнічаюць рознанакіраваныя сілы. Баюся, дзеля перастрахоўкі кінастудыя паміж маладым-таленавітым і проста вопытным рэжысёрам будзе па-ранейшаму выбіраць апошняга.

— Гэта цудоўна, што «Беларусьфільм» запрашае да супрацы незалежных аўтараў, але ці ёсць у гэтым сэнс? Я неаднаразова чула, у тым ліку ад рэжысёраў, што на студыі ў іх нічога не атрымліваецца так, як трэба.

— Зразумела, тут ёсць бюракратыя і абмежаванні ў сродках, але справа не толькі ў гэтым. З'яўляецца самацэнзура — не ў тым сэнсе, што нешта нельга паказваць, а ў тым, што ты павінен упісацца ў каноны кінастудыі і стыль беларускага дакументальнага кіно. Амаль заўсёды я цудоўна разумею, што трэба зрабіць, каб маё кіно было прымальным. Калі я здымаў свой апошні фільм Gеnеrаtіоn Рlау, я нават не меў уяўлення, куды прыйдзе гісторыя і чым скончыцца кіно, але разумеў, што тая экспазіцыя, якая ў выніку атрымалася, падыдзе пад стандарты. Таму што канцэпцыя, якую  я хацеў бы ўвасобіць, не суадносіцца з тым, што ў цябе ёсць на кінастудыі. Да таго ж умоўна 1 мая табе трэба здаць фільм, ты наўрад ці зможаш здымаць восем гадоў, як гэта робяць... не ў нас. Толькі старацца лавіраваць, як, напрыклад, лавіраваў Міхаіл Жданоўскі, калі ствараў карціну пра Аляксандра Анісімава, — ён зняў некалькі кароткіх метраў і праз некалькі гадоў зрабіў з іх поўны. Я не адмаўляю, што і ў гэтых рамках можа ўзнікаць добрае кіно, проста яно прадказальна будзе такое і такое, але не такое і не такое. (Вымалёўвае рукамі геаметрычныя фігуры.) Калі тэлебачанне параўноўваюць з канвеерам, то «Беларусьфільм» — гэта мануфактура, якая робіць прыкладна тое ж самае, толькі работа ў яе больш ручная. Гэта не дрэнна, проста данасць.

— Зыходзячы з таго, што зараз адбываецца і не адбываецца, як думаеш, пазітыўная будучыня беларускага кіно ўсё ж у афіцыйнай сферы ці неафіцыйнай?

— Мне здаецца, яны павінны адна адну прызнаць, і тады ўсё будзе добра. З абодвух бакоў ідзе ўзаемнае непрыняцце: там аматарства, а там бюракратыя, — але ж нейкая ўзаемная павага павінна быць. У маім фільме «Першадрук» пра Францыска Скарыну ксёндз цытуе Яна Паўла ІІ, які параўнаў праваслаўе і каталіцызм з дзвюма паловамі лёгкіх, якія не могуць існаваць адна без адной. Так і ў беларускім кіно ёсць свае «праваслаўе» і «каталіцызм», што альбо сябруюць, альбо ваююць, але ўсё роўна з'яўляюцца часткамі цэлага. Мы нядаўна здымалі ў Іўі, у гэтым гарадку тры канфесіі з павагай ставяцца адна да адной, напрыклад, на каталіцкі Вялікдзень у касцёл прыйшлі імам і бацюшка... Складана ўявіць Мікіту Лаўрэцкага на кінастудыі, але і добра, я не ўпэўнены, што «сістэма» ў прынцыпе патрэбна незалежным рэжысёрам, проста было б нялішнім разуменне, што незалежныя аўтары — не вар'яты, а проста іншыя, а ў кіно патрэбны як артхаус, так і блокбастары і серыялы для бабуль.

— Ты скончыў Акадэмію мастацтваў, працуеш на нацыянальнай кінастудыі і з'яўляешся прадстаўніком маладога пакалення беларускіх рэжысёраў. Ты адчуваеш, што існуеш у традыцыі, нешта працягваеш, належыш пэўнай школе?

— Нам яшчэ ў акадэміі казалі, што беларускай школы кіно няма, былі вучні Турава і Пташука, але і гэта не парадзіла нейкага цячэння, не стала фундаментам моцнага збудавання. Чуў, што на адным з паказаў беларускіх фільмаў за мяжой нехта сказаў, што з-за адсутнасці гэтай пераемнасці нашы аўтары такія розныя, крутыя і бесшабашныя. Напэўна, гэта наш плюс: не было генія, які напладзіў сабе паслядоўнікаў, што робяць тое ж самае, толькі ў два разы горш, таму ў нас такая банда, якая адышла ад мыслення школы і проста робіць тое, што хоча рабіць. Тут кожны прыходзіць у кіно сваім шляхам і са сваімі перажываннямі. Можа, гэта таксама пэўная школа — «антышкола». Я цяпер чытаю пра брытанскага рэжысёра Ліндсэя Андэрсана, ён пачынаў з безкампраміснай кінакрытыкі і, калі некага лічыў геніяльным, так і казаў: «Гэта найлепшы рэжысёр». Магчыма, у тым, каб не азірацца на меркаванне большасці, маўляў, найлепшымі з'яўляюцца Спілберг і Кэмеран, заставацца сабой, мець сваё меркаванне і быць у ім упэўненымі, і наш шлях. Зараз у беларускае кіно вяртаюцца тыя, хто вучыўся за мяжой, — Дар'я Юркевіч, што атрымала кінаадукацыю ў Францыі, Дар'я Жук са сваім амерыканскім бэкграўндам, Мітрый Сямёнаў-Алейнікаў з УДІКа. Іх таксама не аднясеш да нейкай школы, таму ў нас атрымліваецца такая латаная коўдра — антышкола.

— Ты прыгожа кажаш пра рэжысёраў, якія прыходзяць у кіно праз жаданне нешта сказаць, а я, наадварот, часта бачу аўтараў, якія хочуць прычыніцца да кіно, а сказаць ім няма чаго.

— Я згодны. Не так даўно ездзіў на пітчынг кінапраектаў у Прагу, дзе апроч мяне было шмат аўтараў з усяго свету. Я бачыў прэзентацыі праектаў з добрай гісторыяй, канфліктнай сітуацыяй, калі глядзіш на рэжысёра і не разумееш, навошта яму гэта і чаму прадстаўленая тэма яго так кранае. Побач былі дзіўныя канцэпцыі, наконт якіх незразумела, як яны будуць увасоблены на экране, але аўтары імі гарэлі. Я больш схільны да другога варыянта, бо такая страсць рухае праекты і хутчэй пераўтвараецца ў выказванне. Я не кажу, што ўсе ў нас разумеюць, для чаго яны здымаюць кіно, але добра было б, каб разумелі. Я здымаю гарадок Іўе не па сваім сцэнарыі, таму імкнуся знайсці ў ім сябе, нешта блізкае і хвалюючае, ва ўсіх гэтых лёсах — тое, што баліць.

— Ты неяк сказаў, што не лічыш правільным брацца за заведама паспяховыя тэмы. Растлумач сваю пазіцыю.

— Гэта я перабольшыў, брацца за такія тэмы нармальна, але хаця б не толькі таму, што яны стапрацэнтна прынясуць поспех. Зрабіць кіно не павінна быць першараднай задачай. Мяне крыху хвалюе, калі кожны другі рэжысёр не разумее прадмета і не спрабуе яго асэнсаваць. Напрыклад, стала модна здымаць пра дзяцей-аўтыстаў, з'явілася шмат фільмаў, і не ўсе яны добрыя, толькі для некаторых аўтараў гэта работа — частка жыцця. Узорам можа быць карціна «Антон тут побач» Любові Аркус — нават не карціна, а подзвіг.

— Ты таксама цытаваў Аляксандра Міндадзэ, які сказаў, што ў кіно ўсё роўна здымаеш сам сябе. Як гэта да цябе адносіцца і ці магчыма здымаць сябе ў дакументальным кіно?

— Я часта працую з чужымі сцэнарыямі, таму ў кожным з іх спрабую знайсці нешта, што рэзаніруе з маімі думкамі і страхамі, суаднесці сваіх герояў з сабой. Карціна пра Іўе расказвае пра гістарычную памяць і страх страціць сябе, героі тут з дапамогай рэлігіі спрабуюць захаваць свой род і гісторыю. Для мяне гэта таксама важна. Увогуле, у любой тэме можна знайсці балючыя для цябе пункты і зрабіць фільм, які не будзе проста адгаворкай.

— Гэта заўсёды ўдаецца?

— Ці правільна тут ужываць слова «ўдаецца»? Фільм — жывая субстанцыя, якая часта пачынае весці за сабой. Дыялог паміж табой, сцэнарыем і кіно ў любым выпадку ўдаецца, пытанне толькі, наколькі паспяхова. Гэты працэс пошуку агульнай мовы, кампрамісу нават цікавейшы за ўсё іншае. Я не заўсёды задаволены тым, што атрымліваецца, але прызнаю, што ёсць канчатковы вынік і ён жыве сваім жыццём.

— Ты паспрабаваў сябе ў ігравым кіно — з фільмам «Лічыльнік шчасця». Хацеў бы працягнуць?

— Так, але пакуль не ведаю як. Я не пакідаю гэтых летуценняў, але для іх увасаблення не прыйшоў ідэальны час. Я маю на ўвазе не ўмовы кінаіндустрыі, а ўнутранае самаўсведамленне: трэба прыняць сябе, зразумець, што здымаць і для чаго, — гэта можа адбыцца хутка, а можа не адбыцца ніколі. Мы вяртаемся да таго выбару: ствараць кіно, каб прычыніцца да індустрыі, альбо здымаць фільмы, якія ты не можаш не зняць. Паколькі мне бліжэйшы другі варыянт, пакуль што я займаюся рамеснай працай і спрабую ўкласці ў яе частку сваёй душы. Называць сябе мастаком і рэжысёрам бессэнсоўна, я ўжо амаль дзесяць гадоў працую і разумею, што на кінастудыі мы здымаем не творы мастацтва, а толькі добрыя рамесныя работы. Страшна выпусціць сябе за межы гэтай мануфактуры, рабіць тое, што, магчыма, нікому не будзе па памеры альбо ўвогуле рассыплецца на вачах. Пайсці на такую рызыку — таксама ў пэўнай ступені прыняць сябе. Пакуль што мне хапае працэсу, які ёсць на «Беларусьфільме», вопыту стандартнага дакументальнага кіно.

— Што, на твой погляд, самае галоўнае для рэжысёра?

— Некалі лічылася, што сфарміраваны светапогляд. Думаю, гэта ўсё яшчэ актуальна. Важныя таксама крытычнае мысленне, адэкватнае разуменне свайго месца і магчымасцяў, а яшчэ важна быць тым, хто ты ёсць. Ідэальнае ж кіно становіцца дыялогам з аўтарам, а заўсёды хочацца, каб твой суразмоўнік быў глыбокім, шчырым, чуллівым і самабытным.

Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Фота Ганны ЗАНКАВІЧ

Загаловак у газеце: «У нас такая банда, якая адышла ад мыслення школы»

Выбар рэдакцыі

Хведар Чэрня. Сябра маёй вясны

Хведар Чэрня. Сябра маёй вясны

Радок на яго помніку спыняе і змушае задумацца.

Культура

Адэльск: турыстычная Мекка на прыграніччы

Адэльск: турыстычная Мекка на прыграніччы

Адэльск — унікальнае месца. Ціхая вёска на самым ускрайку заходняй мяжы становіцца з кожным годам усё больш знакамітай.

Грамадства

Як хутка людзі змогуць стаць менш агрэсіўнымі?

Як хутка людзі змогуць стаць менш агрэсіўнымі?

 Псіхолаг Раман Кручкоў упэўнены, што на самай справе агрэсія ўласціва ўсім людзям.  

Грамадства

Археалагічны комплекс «Бярэсце» стане першай пляцоўкай святкавання тысячагоддзя

Археалагічны комплекс «Бярэсце» стане першай пляцоўкай святкавання тысячагоддзя

Археалагічны музей «Бярэсце» і навакольная тэрыторыя перажываюць вялікае абнаўленне.