Вы тут

Па кім сумуюць «Партызанскія мадонны»


Міхаіл Андрэевіч Савіцкі (1922—2010) — у беларускім мастацтве постаць, без перабольшання, легендарная. Яго імя даўно стала хрэстаматыйным, а лёс выдатнага творцы цесна пераплецены з лёсам роднай краіны.


Нарадзіўся Савіцкі 18 лютага 1922 года ў вёсцы Звянячы Талачынскага раёна Віцебскай вобласці ў сям'і селяніна. У 1940 годзе, пасля заканчэння школы, быў прызваны ў рады Чырвонай Арміі, з пачатку вайны прымаў удзел у абароне Севастопаля ў складзе 345-й стралковай дывізіі, з 4 ліпеня 1942 года да 29 красавіка 1945 года знаходзіўся ў палоне ў канцлагерах у Дзюсельдорфе, Бухенвальдзе, Мітэльбау-Доры, Дахау. Пасля вызвалення з лагера працягваў службу ў Савецкай Арміі. У 25-гадовым узросце Савіцкі выбраў прафесію мастака, скончыў Мінскае мастацкае вучылішча (курс знакамітага Валянціна Волкава), потым паехаў у Маскву — вучыцца ў Маскоўскім мастацкім інстытуце імя В. І. Сурыкава ў Дзмітрыя Мачальскага. Ён выпусціўся з чырвоным дыпломам, а дыпломны жывапісны твор «Песня» (1957) быў адразу набыты ў калекцыю Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.

Вядомасць і папулярнасць да мастака прыйшлі ў 1960-я гады і былі звязаны з новымі павевамі ў выяўленчым мастацтве. Гэта быў час «хрушчоўскай адлігі» — час, калі мастацтва шукала новы погляд на рэчаіснасць, час станаўлення прынцыпаў «суровага стылю» ў савецкім мастацтве, час фарміравання яркіх індывідуальнасцяў. Міхаіл Савіцкі ўвайшоў у мастацтва са сваім разуменнем ролі мастака і творчасці ў грамадстве, са сваёй асабістай пазіцыяй, з адметным, новым поглядам на ваенную тэму. У адрозненне ад мастакоў 1940—1950-х гадоў, якія імкнуліся стварыць гераічны летапіс ваенных гадоў, Міхаіл Савіцкі расказваў пра трагічную з'яву, пра нечалавечыя выпрабаванні, якія выпалі на долю людзей у гады ваеннага ліхалецця. Яго мастацтва заўсёды выклікала непадробную цікавасць, спрэчкі і палеміку, бо ў ім спалучаліся і трагедыя, і мужнасць, і прыгажосць адначасова.

«Партызаны» (1963) — першая работа, у якой вызначыўся драматычны і напружаны стыль мастака. Фрагментарнасць кампазіцыі і манахромнае, амаль чорна-белае, каларыстычнае рашэнне палатна нагадваюць кадр з хронікі. Тэма карціны — развітанне перад баявым заданнем — падаецца як спроба зафіксаваць вырашальны момант у жыцці чалавека. Менавіта з такіх момантаў і складаліся ваенныя будні Беларусі. Невядома, ці сустрэнуцца гэтыя людзі яшчэ раз, а можа, гэта развітанне назаўсёды?..

Партызаны. 1963. Палатно, алей. 125х135.

Неаднаразова мастак звяртаўся да партызанскай тэматыкі і кожны раз рабіў гэта неардынарна і эмацыянальна пранікнёна. Маштабнае, манументальнае палатно «Віцебскія вароты» (1967) расказвае пра трагедыю бежанцаў вайны. Віцебскія, або Суражскія, вароты — умоўная назва саракакіламетровага прахода паміж савецкай і акупаванай тэрыторыяй, які існаваў сем месяцаў (люты — верасень 1942 года) і абараняўся партызанамі Віцебшчыны, у тым ліку легендарным атрадам «Бацькі Міная». Існаванне такога адносна свабоднага прахода дазволіла вывесці ў савецкі тыл каля 200 тысяч чалавек мірнага насельніцтва, а з савецкага боку на акупаваныя тэрыторыі пераходзілі дыверсійныя групы, увозілася зброя, боепрыпасы, медыкаменты, літаратура. Гэта быў адзін з найважнейшых стратэгічных пунктаў развіцця партызанскага руху ў Беларусі. Міхаіл Савіцкі знайшоў вельмі дакладную алегорыю гэтым падзеям. Галоўныя героі яго жывапіснага палатна — плынь жанчын, дзяцей, старых, параненых воінаў, якія пакідаюць родныя мясціны пешшу; усё, што яны забралі з сабою, нясуць за плячыма ў прасцінах або ў торбах у руках. Партызаны за пагоркамі ідуць у супрацьлеглым напрамку, яны абараняюць гэты натоўп. Агульная кампазіцыя палатна — з вышыні, вельмі высокая лінія далягляду і ярка-чырвоная паласа неба — зарыва вайны. Самае выразнае на карціне — вобразы напісаных персанажаў. Мы бачым стрыманыя, адасобленыя, засяроджаныя твары. Людзі ідуць у трагічнай маўклівасці, і ўнутранае разважанне кожнага складаецца ў агульную сімфонію пра цяжкі лёс беларускага народа падчас вайны.

Віцебскія вароты. 1967. Палатно, алей. 249х300.

Вялізны рэзананс у савецкім мастацтве выклікала карціна Міхаіла Савіцкага «Партызанская мадонна» (1967), якая экспанавалася на ўсесаюзнай выстаўцы, атрымала сярэбраны медаль Акадэміі мастацтваў СССР і пасля была набыта ў калекцыю Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі. Для савецкага мастацтва гэта была сапраўдная рэвалюцыя, бо такой трактоўкі жаночага вобраза ваенных часоў да Савіцкага не было ні ў кога. У дадзенай карціне мастак спалучыў цэлы шэраг вызначальных сімвалаў. Цэнтральная выява — маці з дзіцем. Сакральны хрысціянскі вобраз падаецца як мадонна часоў Вялікай Айчыннай вайны. Юная жанчына з немаўляткам сядзіць на фоне поля з жытам і жнеямі, а побач з ёй з аднаго боку — тры вінтоўкі, якія стаяць шалашом, і партызан на кані, а з другога — сумная сталая жанчына. Постаць Мадонны прасякнута непарушным спакоем, і гэта ўпэўненасць — гімн перамогі жыцця над смерцю.

Па асабістай просьбе тагачаснага дырэктара Дзяржаўнага мастацкага музея БССР Алены Васілеўны Аладавай Міхаіл Савіцкі стварыў у 1978 годзе аўтарскі варыянт палатна, які называецца «Партызанская мадонна (Мінская)» — для яго мастак зрабіў іншую кампазіцыю. За аснову была ўзята вядомая карціна эпохі Адраджэння «Сіксцінская мадонна» Рафаэля — і гэта не выпадкова. Работа Рафаэля падчас вайны разам з іншымі творамі была схавана ў закінутай каменаломні пад Дрэздэнам. У маі 1945 года карціну знайшлі савецкія войскі, і яна трапіла ў сховішчы Пушкінскага музея, пакуль не была вернута разам з усім дрэздэнскім зборам уладам ГДР у 1955 годзе. Перад гэтым «Мадонна» Рафаэля была прадстаўлена маскоўскай публіцы. У той час Міхаіл Савіцкі вучыўся ў Маскве і бачыў гэту выстаўку.

У карціне «Партызанская Мадонна (Мінская)» (1978) мастак узнімае тэму гуманізму. Замест біблейскіх персанажаў мастак паказвае простых людзей, сведак чумы ХХ стагоддзя — фашызму. У адрозненне ад мадонны Рафаэля партызанская мадонна Савіцкага паўстае на фоне зямнога беларускага краявіду. У сваёй творчасці Савіцкі распрацаваў новую канцэпцыю гуманізму — гэта гуманізм чалавека, які перажыў вайну, які выдатна разумее цану чалавечага жыцця і ўсведамляе, якая тонкая мяжа разбурэння свету. Гэта стала асноўным маніфестам мастака: ніколі нельга забывацца пра самую страшэнную катастрофу чалавецтва — вайну, якой заўсёды супрацьпастаўляецца жыццё.

Безумоўна, Міхаіл Савіцкі звяртаўся не толькі да ваенных сюжэтаў. Распрацоўваючы іншыя тэмы і жанры, ствараючы гістарычныя, бытавыя карціны або партрэты сучаснікаў, знакамітых дзеячаў культуры і грамадства, ён заставаўся верны сваім канцэптуальным прынцыпам: галоўнае — гэта чалавек-асоба, яго маральнае аблічча.

Партызанская мадонна (Мінская). 1978. Палатно, алей. 207х142.

Бурныя спрэчкі ў грамадстве выклікала серыя твораў Міхаіла Савіцкага «Лічбы на сэрцы» (1976—1987), прысвечаная вязням канцлагераў. Шмат хто казаў, што падобныя жудасныя рэчы не павінны быць аб'ектам мастацтва. А Савіцкі адказваў: «Сама атмасфера нашага стагоддзя выклікае пякучую трывогу за лёс прыгожай планеты і яе галоўны скарб — чалавека. Кожны з нас адказвае за будучыню. З прычыны гэтай адказнасці я не маю права маўчаць. Мне давялося быць сведкам жахлівых злачынстваў». Гэтая серыя перш за ўсё была створана як пратэст супраць зла, каб ніколі не забылі мільёны тых, хто загінуў у канцлагерах, каб ніколі не паўтарыліся тыя страшныя злачынствы.

Менавіта пад Савіцкага, каб працягваць традыцыі рэалістычнага мастацтва, у 1980 годзе ў Мінску былі створаны Творчыя акадэмічныя майстэрні Акадэміі мастацтваў СССР для паслядыпломнай адукацыі мастакоў па жывапісе, скульптуры і графіцы. Сам Савіцкі казаў так: «Я прыхільнік рэалістычнай школы і лічу мастацтва носьбітам каштоўнасцяў, непадуладных часу. І ў гэтым яго сіла і моц. Такіх прынцыпаў я заўсёды прытрымліваўся і буду прытрымлівацца...» Творчыя акадэмічныя майстэрні жывапісу, скульптуры і графікі Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь працягвалі працаваць, пакуль быў жывы іх кіраўнік — да 2010 года. За трыццаць гадоў Міхаіл Савіцкі выхаваў некалькі пакаленняў мастакоў, розных па сваіх творчых метадах і напрамках. Але галоўнае, чаму вучыў маэстра, — гэта актыўная сацыяльная пазіцыя, высокія маральныя якасці мастака. Час фарміруе асобу, але і асоба фарміруе час, нельга заставацца абыякавым да грамадства і рэчаіснасці.

За сваё жыццё Міхаіл Савіцкі быў неаднаразова адзначаны ганаровымі званнямі і ўзнагародамі, ордэнамі: заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1970), народны мастак БССР (1972) і СССР (1978), першы сярод дзеячаў культуры Герой Беларусі (2006), правадзейны член Акадэміі мастацтваў СССР з 1983-га, Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1995), Міжнароднай славянскай акадэміі (1996), Міжнароднай акадэміі навук (2002), лаўрэат Дзяржаўных прэмій Беларусі (1970, 1980, 1998), СССР (1973), Міжнароднай прэміі Андрэя Першазванага ў намінацыі «За Веру і Вернасць!» (2000), спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у галіне выяўленчага мастацтва (2002), Міжнароднай прэміі імя М. А. Шолахава (2002), прэміі Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі ў галіне літаратуры і мастацтва (2004), першы кавалер ордэна Францыска Скарыны з 1997 года, ганаровы грамадзянін Мінска з 2001-га.

У 2012 годзе ў Мінску была адкрыта Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага, дзе існуе пастаянная экспазіцыя твораў мастака, зробленых за 60 гадоў плённай працы, без перапынкаў і выхадных ад мастацтва.

Вольга Архіпава, вядучы навуковы супрацоўнік аддзела сучаснага беларускага мастацтва Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Палацы, паркi, сядзiбы. На Брэстчыне вядзецца вялiкая работа па аднаўленнi гiсторыка-культурных аб'ектаў

Палацы, паркi, сядзiбы. На Брэстчыне вядзецца вялiкая работа па аднаўленнi гiсторыка-культурных аб'ектаў

Адным з першых у вобласцi пачалi рэстаўрыраваць велiчны палац Сапег у Ружанах.

Грамадства

Шопiнг з дапоўненай рэальнасцю. Тэхналогii 3D-мадэлявання адкрыюць новы фармат гандлю

Шопiнг з дапоўненай рэальнасцю. Тэхналогii 3D-мадэлявання адкрыюць новы фармат гандлю

Наша краiна займае трэцяе месца ў сваiм рэгiёне па колькасцi бескантактавых транзакцый.

Грамадства

Неспадзяваныя падарожжы. Як не згубiцца ў лесе?

Неспадзяваныя падарожжы. Як не згубiцца ў лесе?

Цёплае i вiльготнае надвор'е, якое вось ужо чацвёрты тыдзень з невялiкiмi перапынкамi пануе ў Беларусi, штурхае да таго, каб пайсцi ў лес.