Вы тут

Ад Казанска да Кітая, або Коды шчасця Анатоля Тозіка


У невялікім кабінеце дырэктара Інстытута кітаязнаўства імя Канфуцыя — антураж асабліва кітайскі. Ён падкрэслівае сувязь гаспадара кабінета з Паднябеснай. На пісьмовым стале дастаткова буйная статуэтка кітайскага генерала мінулага. Любуемся ёю. Анатолій Афанасьевіч паведамляе: «Гэта Пасол Бразіліі ў Беларусі Паула Антоніа Пірэйра Пінта падарыў, які калісьці працаваў у Кітаі. А там сабраў калекцыю карцін, ваз, скульптур, статуэтак. Ён ведаў, што я таксама працаваў у Кітаі, таму, з’язджаючы на радзіму пасля завяршэння сваёй місіі, частку калекцыі падарыў нашаму Інстытуту. Я яму вельмі ўдзячны. Вось хутка мы будзем пераязджаць у новы будынак Інстытута — на Рэвалюцыйнай, 11 — і там генерала, як і іншыя рарытэты, прадставім».


Падыходзім да сцяны, дзе вісяць фотаздымкі ў рамачках. На адным з іх гаспадар кабінета сфатаграфаваны ў часе сустрэчы з прэм’ер-міністрам Кітая Лі Кэцянам, на іншым — з намеснікам старшыні КНР Ван Цішанем. Тут жа, злева, таксама ў рамцы — вершы, напісаныя почыркам Мао Цзэдуна. Анатолій Афанасьевіч тлумачыць, што Мао быў таленавітым каліграфам. А каліграфія ў Кітаі — цэлае мастацтва. Чырвонай плямай на сцяне вылучаецца і мастацка выкананы іерогліф. Ён уражвае. Углядаемся. Пачынаем гадаць, што ж там зашыфравана. Гаворка ідзе пра мацярынства, сям’ю, пра дабрабыт… Вось, кажам, маці і дзіця, а вось пупавіна, якая злучае дзіця з маці, а за сценамі хаткі — мужчына, бацька, напэўна. Працуе нават ноччу, бо зверху і дыск Месяца прамаляваны. Тозік смяецца і пераказвае сэнс іерогліфа, як яму распавялі яго кітайскія сябры. Аказалася, што мы правільна ўбачылі і бацьку, і дзіця з маці. А вось над хаткай — не пупавіна, а дымок уецца. У хаце — цёпла. Проста-такі малая радзіма. Так, паўтарае Анатолій Афанасьевіч, вось такі ў іх іерогліф шчасця.

Пасля, рыхтуючы матэрыял да друку, сярод шматлікіх узораў беларускага арнаменту мы знайшлі падобны па сэнсе на кітайскі іерогліф шчасця. У ім, праўда, сімволіка вектарная, але трактоўка, як інтэрпрэтуюць этнографы, падобная: сям’я, род, мацярынства. Нямала для шчасця. Ці не так? Застаецца толькі працаваць. І супрацоўнічаць. Што наш суразмоўнік і робіць усё жыццё.

Анатолій Тозік — ураджэнец невялікай вёскі Казанск, што ў Палескай вобласці Даманавіцкага раёна. «Там мае карані, мая малая радзіма…» — кажа наш суразмоўца. Цяпер гэта Гомельская вобласць, Калінкавіцкі раён, дзе, як прызнаўся, бывае не часта, наведваючы магілы дарагіх людзей. Заязджае іншы раз і ў Жлобінскі раён, куды бацька з маці пераехалі, калі яму ішоў чацвёрты год. Там таксама ўжо няма той маленькай бацькоўскай хаткі, пабудаванай з старых драўляных шпалаў. Пасля вайны іх выкарыстоўвалі для пабудовы жылых памяшканняў, дзе і жылі сем’і чыгуначнікаў. У тым ліку і бацька — Афанасій Якаўлевіч Тозік, франтавік, які працаваў на чыгунцы.

Адтуль і з’ехаў у Мінск, як кажуць, у вялікае жыццё сямнаццацігадовы Анатолій, выпускнік Мормальской сярэдняй школы, уладальнік залатога медаля. І калі нястрымна радаваўся, як гэта бывае ў маладосці, свайму залічэнню на гістарычны факультэт БДУ, яшчэ не ведаў, што праз гады назаве альма-матэр, адзіны ў 60‑я мінулага стагоддзя ўніверсітэт краіны, сваёй другой малой радзімай. Тут цяпер і даручаны яму Інстытут кітаязнаўства. Таксама ў тыя маладыя гады яму было невядома, што перш чым стаць на чале Інстытута, ён скончыць з адзнакай універсітэт, абароніць дысертацыю, прысвечаную падпольнай і партызанскай барацьбе ў Беларусі супраць нямецка-фашысцкіх акупантаў у гады Вялікай Айчыннай вайны. І ў БДУ выкладаць будзе. І пройдзе ваенную службу ў органах дзяржаўнай бяспекі Савецкага Саюза і Рэспублікі Беларусь, у Дзяржаўным сакратарыяце Савета бяспекі Беларусі. І ўзначаліць Камітэт дзяржаўнага кантролю краіны. І не раз наведае Кітай. І будзе пасля бясконца ўдзячны Лёсу і Прэзідэнту Беларусі за тое, што ў яго прафесійным жыцці была гэтая вялікая краіна, дзе ён праслужыць пяць гадоў у якасці Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла сваёй дзяржавы.

І каму, як не гэтаму аксакалу ў пытаннях беларуска-кітайскага супрацоўніцтва, які займаў раней высокія дзяржаўныя пасады, у тым ліку і пасаду віцэ-прэм’ера Беларусі, сустаршыні Міжурадавай камісіі, а потым і Міжурадавага камітэта па супрацоўніцтве з Кітаем, дзяліцца сваім велізарным досведам — чалавека, грамадзяніна, палітыка. Мы гутарым і пра тое, як важна ў Беларусі стварыць нацыянальную школу кітаязнаўства: бо каб супрацоўнічаць з Кітаем, трэба ведаць і ментальнасць яго грамадзян, і культуру, і гісторыю…

Розум нашага візаві гнуткі, памяць выдатная, погляд дапытлівы: маўляў, ну, паглядзім, што вы там пра мяне напішаце… Ён з задавальненнем зазірае ў мінулае, шануе сучаснасць і працуе ў імя будучыні, у імя працвітання роднай Беларусі.

— Анатолій Афанасьевіч, перш чым ажыццявіць з вамі невялікае падарожжа ў ваша мінулае, звязанае з Кітаем, раскажыце крыху пра сваю малую радзіму. Бо і 2019 год у Беларусі, як і папярэдні, — Год малой радзімы. І нашы знакамітыя суразмоўцы, як правіла, з задавальненнем успамінаюць і бацькоўскі дом — «пачатак пачаткаў», і тыя ўрокі жыцця, якія далі ім бацька з маці, родная школа, сябры-таварышы… Ды і чытачам будзе цікава даведацца, які шлях вы прайшлі, перш чым дасягнуць высокіх дзяржаўных пасадаў і пабываць у Кітаі ў якасці Пасла.

(з лёгкай усмешкай) І вы будзеце на старонках часопіса пра гэта распавядаць? Што ў мяне быў і абавязак з пяці гадоў пасвіць карову? (Смяецца).

Сустрэча з Прэм’ерам Дзяржсавета КНР Лі Кэцянам. Верасень 2014. Фота БЕЛТА

— Чаму не? А ў Кітаі прачытаюць і скажуць: дык і мы ж такія, з дзяцінства да працы і дысцыпліны, адказнасці, сур’ёзных справаў дзетак прывучаем.

— Наколькі сябе памятаю з дзяцінства, і я, і мае браты (нас у бацькоў трое) працавалі. Вядома, з улікам нашага ўзросту. Так было заведзена ў сям’і. І я быў прывучаны ўсю вясковую працу рабіць. У нас быў вялікі агарод: сотак 20–25. Садзілі там бульбу, каб забяспечыць сям’ю. Мама мая, Марыя Аляксандраўна, у дзявоцтве Лапаціна, пасля вайны закончыла настаўніцкія курсы, дзе рыхтавалі настаўнікаў для пачатковых класаў. І некалькі гадоў працавала настаўніцай. А калі мы пераехалі пад Жлобін, яна служыла тэхнічкай у школе: печкі паліла, падлогі мыла… І мы, дзеці, ніякай працы не баяліся — былі да яе, паўтаруся, прывучаны.

— Гэты вясковы досвед у вашым жыцці ўспамінаецца часам?

— Як яго не згадваць… Асабліва, калі бываю ў родных мясцінах, дыхаю знаёмым паветрам… І калі даводзіцца сутыкацца з адкрытай лянотай людзей, якія чакаюць ад жыцця падарункаў, а самі для гэтага палец аб палец не стукнуць. На жаль, мне нярэдка даводзілася з тым сутыкацца, працуючы ў Камітэце дзяржкантролю, а потым і ва Урадзе. Асабліва ў часе прыёму грамадзян. Даходзіла часам да абсурду. Прыходзіць на прыём жанчына са скаргай, што жыве на першым паверсе, а галінка расце побач, і дрэва стукае ў вакно, не дае ёй спаць. Ну дык, кажу ёй, хай муж возьме сучкарез або нажоўку і зрэжа тую галінку. Адказвае: мы не будзем гэтага рабіць, гэта павінны зрабіць працаўнікі ЖЭСа.

Часам некаторыя бацькі прыходзілі і казалі: вось сын вучыцца ва ўніверсітэце, а ў іх яшчэ двое дзяцей — ім цяжка плаціць за вучобу сына. Такія скаргі былі б абгрунтаваныя, калі б у Беларусі не было бюджэтнай вышэйшай адукацыі. Але ж мы захавалі амаль усю колькасць бюджэтных месцаў у ВНУ, якія былі ў савецкі час. Хто перашкаджаў, пытаюся, вашаму сыну нармальна вучыцца ў школе і паступіць на бюджэтную форму атрымання адукацыі? Яшчэ б і стыпендыю атрымліваў. А калі не хацеў добра вучыцца, чаму вы не адправілі яго ў прафесійна-тэхнічнае вучылішча, дзе ён таксама за кошт дзяржаўнага бюджэту мог бы атрымаць цікавую спецыяльнасць. Якія ў гэтай сітуацыі маглі быць прэтэнзіі да дзяржавы?

Дык вось, менавіта маё вясковае дзяцінства давала мне маральнае права так размаўляць з людзьмі. Таму што я нарадзіўся не ў сям’і міністра і не ў сям’і прафесара, а ў сям’і рабочага і школьнай прыбіральшчыцы. І закончыў звычайную вясковую школу. І цяпер перакананы: калі вучыцца з жаданнем і з поўнай самааддачай, то ў любой беларускай школе — і ў Мінску, і ў самай аддаленай вёсачцы — можна атрымаць веды, дастатковыя для паступлення ў любую вышэйшую навучальную ўстанову краіны. Таксама і ў рабоце: калі ты непаспяховы — пашукай спачатку прычыну ў сабе, перш чым шукаць вінаватых.

— Ну нездарма ж кажуць: кожны сам сабе — і сябар, і галоўны вораг... Калі чалавек сам з сабой, са сваёй лянотай справіцца не можа — хто ж яму дапаможа?

— Так і ёсць! Такія ўтрыманскія настроі, на жаль, не рэдкасць у нашым жыцці. Калі будзеш жыць па прынцыпе «усё мне павінны» — ніколі ў жыцці нічога не даб’ешся.

— Некаторыя сацыяльна-арыентаваную палітыку нашай дзяржавы і цяпер разумеюць вельмі своеасабліва…

— Згодзен з вамі. Больш за тое: я публічна, калі працаваў ва Урадзе, казаў: у нас залішне ўжо сацыяльная палітыка. Дзяржава павінна ўключаць механізм сацыяльнай падтрымкі і абароны толькі тады, калі чалавек цалкам рэалізаваў свой патэнцыял, але не змог забяспечыць сваё мінімальна годнае існаванне. У мяне за спіной, як вам вядома, досыць вялікі кітайскі досвед. А ў Кітаі, калі ў цябе рукі-ногі-галава ёсць, то дзяржава табе нічога не павінна: ты павінен зарабіць на сябе, сваю сям’ю сам, забяспечыць падтрымку сваіх бацькоў і аддаць падаткі дзяржаве, каб яна забяспечыла табе бяспеку і ўсё астатняе. І сёння ў Кітаі, калі збіраюцца вакол навагодняга стала члены сям’і, то кланяюцца гаспадару сямейства, прыгаворваючы: «Я павінен». І там не пачуеш такія словы: «А вось я напішу Прэзідэнту…». Сацыяльная палітыка Кітая выключае ўтрыманства. Там ты нікому не напішаш — калі не нямоглы, не інвалід. Але калі табе сапраўды патрэбна дапамога, тады дзяржава ўключаецца.

— У Мормалі ў вас, мабыць, ніхто з працягнутай рукой не хадзіў?

— Ды нармальна ўсё жылі. Шмат працавалі. У нас былі карова, парася, куры… Калі я прачынаўся — маці ўжо мора працы усякай перарабляла. Мяне і братоў маіх бацькі вывучылі — трэба ж было нас, студэнтаў, падтрымліваць. Памятаю, у 66‑м годзе ў школах Беларусі было два выпускныя класы: 10‑ы і 11‑ы. Я рызыкнуў і паступіў, прыехаўшы з палескай вёскі, на суперпрэстыжны гістарычны факультэт БДУ. Паколькі з залатым медалём школу закончыў, адзін экзамен толькі здаваў: гісторыю. Праўда, я не адзін такі. Нас было нямала з райцэнтраў і вёсак. Быў яшчэ адзін паляшук Пётр Брыгадзін, які стаў доктарам навук, прафесарам, міністрам адукацыі. Ён цяпер таксама служыць альма-матэр. А калі кажуць пра малую радзіму, то я і БДУ таксама лічу сваёй малой радзімай. Таму што ўсім, чаго я ў жыцці дасягнуў, я абавязаны гэтаму ўніверсітэту.

— Хто былі вашыя сябры, настаўнікі, якія маюць дачыненне да вашага, скажам так, жыццёвага поспеху?

— Ведаеце, я вельмі ўдзячны вельмі многім людзям, якія былі для мяне прыкладам, на каго я імкнуўся быць падобным. Яны мяне падтрымлівалі, дзяліліся сваім жыццёвым досведам і ведамі. Усё жыццё мяне як бы духоўна суправаджала мая першая настаўніца Ларыса Пятроўна Юрчанка. Чалавек, на якога ў дзяцінстве я марыў быць падобным, і які потым да канца свайго жыцця быў маім старэйшым таварышам, — мой любімы дырэктар школы Фелікс Рыгоравіч Забродскі. Я памятаю ўсіх сваіх настаўнікаў. На жаль, нікога з іх ужо няма ў жывых…

Калі паступіў ва ўніверсітэт, жыў у інтэрнаце на Свярдлова — у гэтым будынку і цяпер інтэрнат БДУ. У пакоі 6 чалавек: камуна… Усе гады жылі разам, сталі як браты. Рэктарам БДУ спачатку быў Антон Нічыпаравіч Сеўчанка, потым Усевалад Міхайлавіч Сікорскі — ён быў і маім настаўнікам. І навуковым кіраўніком потым стаў: гісторык, прафесар, член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР. Ён мне як другі бацька. Былы партызан, і сакратар камсамольскай арганізацыі партызанскага атрада. Пётр Захаравіч Савачкін — любімы наш дэкан, які пайшоў на вайну радавым, а вярнуўся маёрам ці палкоўнікам. Так што нас вучылі былыя франтавікі і партызаны. Гэта было асаблівае пакаленне, і адмысловая аўра панавала ва ўніверсітэце ў той час. Калі яны вярнуліся з вайны ў 45‑м, то было ім у маім студэнцтве па 45–50. Гэта па цяперашніх маіх мерках — зусім не старыя людзі. Вельмі шмат добрых людзей засталося ў памяці.

— І такія асобы не маглі не сфармаваць у вас павагу да іншых народаў, у тым ліку і да кітайскага?

— Так і ёсць. Акрамя таго, у мяне было нейкае падсвядомае прыцягненне да Кітаю. У часе вучобы я і шмат чытаў з таго, што выдавалася аб Паднябеснай. Праўда, тады былі не лепшыя часы ў савецка-кітайскіх адносінах. Але, на шчасце, мае ўніверсітэцкія настаўнікі змаглі сфармаваць у мяне глыбокую павагу да кітайскага народу і цікавасць да яго пяцітысячагадовай гісторыі, культуры. Перыядычна кітайская тэма з’яўлялася і ў маёй далейшай прафесійнай дзейнасці. Прадчуванне, што буду жыць і працаваць у Кітаі, увесь час ува мне дужэла. Так яно і адбылося.

— Якія кнігі з дзяцінства, юнацтва памятаеце?

— Чытаў я шмат. Класіку ў асноўным. Думаю, як і ў многіх людзей майго пакалення ў памяці засталіся «Авадзень» Войніч, «Спартак» Джаваньолі, «Як гартавалася сталь» Астроўскага… І кітайцы, мае аднагодкі, што цікава, гэтыя кніжкі называюць, калі спытаеш, што чытаць любілі. І вядома ж, беларускіх паэтаў і пісьменнікаў чытаў. Памятаю дагэтуль паэму Янкі Купалы «Курган» Але захапляўся больш гісторыяй, сацыяльнымі навукамі. Сакратаром камітэта камсамола школы быў. А потым, калі ўжо дысертацыю абараніў, папрацаваў сакратаром камітэта камсамола БДУ: гэта таксама велізарная школа, асабліва ў арганізацыі студэнцкага будаўнічага руху, дзе камсамол быў практычна цалкам самастойным. Штогод мы ў БДУ фармавалі студэнцкія будатрады агульнай колькасцю да 3 тысяч чалавек, якія працавалі ў самых розных раёнах нашай тады велізарнай краіны і за мяжой. Па гэты час ганаруся тым, што ўсе без выключэння вярталіся дадому жывымі і здаровымі. У памяці захаваліся і даты, і лічбы: я быў сакратаром камітэта камсамола БДУ з 1975‑га па пачатак 1979‑га: 3 гады, 3 месяцы і 9 дзён… Без камсамольскага досведу я, перакананы, ніколі б не стаў кіраўніком высокага ўзроўню.

— Стаўленне да жыцця, каштоўнасныя арыенціры вашыя фармаваліся ў студэнцтве. І вы ўмацоўваліся ў думцы: напружвацца, працаваць — тады чагосьці можна і дамагчыся…

З намеснікам Старшыні КНР Ван Цішанем каля бюста Канфуцыя ў дворыку БДУ. Май 2018

— А як інакш! Гэта быў добры працяг вясковай навукі. Калі мы, малыя, пачыналі нешта цяміць, маці тут жа прыстасоўвала нас да працы. Хто што мог, тое і рабіў. А яшчэ ў нас у сям’і і культ ведаў і вучобы фармаваўся. Бацька мой сем класаў да вайны закончыў — па тым часе досыць шмат. І цягу да ведаў бацькі нам перадалі. Абодва мае браты — з вышэйшай адукацыяй, яны таксама ў Мінску жывуць: Аляксандр Афанасьевіч у Беларускім нацыянальным тэхнічным универсітетэце выкладае, дацэнт. На тры гады маладзейшы за мяне. А Віктар, на адзінаццаць гадоў маладзейшы, таксама БНТУ закончыў, працуе намеснікам генеральнага дырэктара Дзяржаўнага прадпрыемства «Мінсктранс».

— З братамі ў вас добры кантакт? Збіраецеся на святы?

— Не часта: усе мы пакуль яшчэ, слава Богу, дастаткова занятыя людзі. Больш стэлефаноўваемся. А вось на мой нядаўні юбілей збіраліся ўсе разам.

Анатолій Тозік, першы прарэктар БДУ, акадэмік Алег Івашкевіч, другі сакратар па справах адукацыі Амбасады КНР Лі Вэньхуа на Канферэнцыі аб сучасным развіцці Кітая ў БДУ. Фота БЕЛТА

— На Радаўніцу магілы бацькоў наведваеце?

— Пабыць там і падыхаць паветрам дзяцінства і школьнага юнацтва, адчуць сувязь з зямлёй, па якой бегаў басанож, успомніць дарагіх людзей на Радаўніцу — святая справа… Часам і летам выбяруся. Мы ў школе за адной партай з пятага класа сядзелі з Валодзем Ягорчанкам. Сябруем па гэты час. Ён ажаніўся з нашай аднакласніцай Ганнай. І жывуць яны ў Мормалі. Іншы раз, калі складзецца, бяру я ўнукаў сваіх, і мы на некалькі дзён да Ягорчанкаў едзем. Гэта паміж Жлобінам і Светлагорскам. А ўнукі мае ўжо вялікія: Лізавеце 18, Анатолю ў маі 16. Абодва кітайскую мову вывучаюць…

— Як вы лічыце, Анатолій Афанасевіч: у Беларусі цяпер дастаткова ўвагі надаецца кітайскай мове?

— Не зусім. Маркуйце самі. Сёння з 14 з паловай тысяч настаўнікаў замежнай мовы ў школах Беларусі павінны быць ужо як мінімум паўтары тысячы настаўнікаў кітайскай. А такіх усяго дваццаць… Пра паўтары тысячы кажу, зыходзячы з майго прафесійнага досведу і разумення важнасці максімальнай рэалізацыі каласальнага патэнцыялу беларуска-кітайскага двухбаковага супрацоўніцтва. Веданне беларусамі кітайскай мовы і Кітая — адна з неабходных умоў дасягнення гэтай мэты. А яшчэ і дадатковы фактар, каб знайсці цікавую і годна аплочваемую працу. Патрэба ў настаўніках кітайскай цяпер у нас вельмі вострая. Філфак БДУ і МДЛУ гэтую праблему не вырашаць. Яны рыхтуюць вельмі добрых спецыялістаў, але патрэба ў рэальным сектары эканомікі ў людзях, якія ведаюць кітайскую мову, гэткая вялікая, што большасць іх выпускнікоў сыходзяць туды.

— Нешта прадпрымаецца, каб выправіць сітуацыю?

— Вядома. Міністэрства адукацыі прыняло стратэгію развіцця выкладання і вывучэння кітайскай мовы ў краіне. Часткова знізіць вастрыню праблемы зможа, напрыклад, такі праект. Па ўзгадненні з Міністэрствам адукацыі мы ў нашым Інстытуце пачалі рыхтаваць настаўнікаў кітайскай мовы з выдачай дыплома БДУ — з ліку ўжо працуючых у школе настаўнікаў замежнай мовы. Бо пачынаць з нуля — гэта доўга. Мы тое зробім у фармаце вочна-дыстанцыйнага навучання за два гады. Мы даем нашым слухачам другую, вельмі запатрабаваную спецыяльнасць. Яны змогуць больш устойліва адчуваць сябе ў жыцці, асабліва ў невялікіх школах.

— Гэты праект ужо рэалізуецца?

— Так, з верасня 2018‑га набралі першую эксперыментальную групу. І ўжо бачым: усё атрымаецца. Для правядзення заняткаў прыцягнулі як лепшых выкладчыкаў-беларусаў, так і вельмі моцных кітайскіх выкладчыкаў. Прайшло 7 месяцаў, а нашы «курсанты» ўжо з кітайцамі пачынаюць размаўляць. Сістэма такая: два месяцы займаемся вочна, з глыбокім пагружэннем, па 10 гадзін у дзень. Потым настаўнікі вяртаюцца ў школы, каб ад калектываў і сем’яў не адрывацца (ім жа ў сярэднім каля 30 гадоў). І два месяцы яны вучацца дыстанцыйна. Раніцай заданне — увечары справаздача. І, уявіце сабе, вынікі добрыя. Гэтым настаўнікам не трэба выкладаць тое, што мы называем сацыяльна-гуманітарным блокам: псіхалогію, педагогіку, методыку выкладання замежных моваў. Даем ім мову, краіназнаўства, культуру, літаратуру краіны і асаблівасці выкладання кітайскай мовы. А з верасня мы атрымалі дзяржзаказ ад Мінадукацыі прыняць на навучанне 32 чалавекі. Цяпер гэта ўжо адзін з кірункаў працы нашага інстытута. Будзем яго развіваць.

— А раней чым у асноўным займаліся?

— І раней, і цяпер выкладалі і выкладаем кітайскую мову для ўсіх ахвочых. У Інстытуце адначасова займаецца каля 400 чалавек — ад 6 гадоў да 60. Каля тысячы займаецца ў нашых дзесяці кабінетах і цэнтрах, якія працуюць у школах і ўніверсітэтах Беларусі.

— Нават людзі збоку навучаюцца, не студэнты?

— Так, абсалютна ўсе, хто пажадае. Гэта камерцыйныя праекты. Мы не бярэм грошай з бюджэту — самі зарабляем, тым і жыве калектыў. А наогул наша асноўная мэта і задача — развіццё нацыянальнай школы кітаязнаўства. Гэта вельмі важна. Штогод праводзім дзве міжнародныя навукова-практычныя канферэнцыі, прысвечаныя сацыяльна-эканамічнаму развіццю Кітаю і актуальным пытанням беларуска-кітайскага супрацоўніцтва. Наш РІІК БДУ праводзіць і шмат іншых мерапрыемстваў. На пачатку красавіка сумесна з Міністэрствам адукацыі і філалагічным факультэтам БДУ правялі 2‑ю Беларускую рэспубліканскую студэнцкую алімпіяду па кітайскай мове. У ёй прынялі ўдзел каля 150 студэнтаў з усіх абласцей Беларусі. Шмат іншых крэатыўных праектаў рэалізуем. Але гэта асобная тэма.

— Сённяшняя моладзь — як бы вы пра яе сказалі? Напэўна, у вас ёсць на гэты конт назіранні?

— Як прафесар я пастаянна са студэнцкай моладдзю маю зносіны. Чытаю лекцыі на факультэце міжнародных адносінаў. Натуральна, сучасныя юнакі і дзяўчаты — не такія, як мы ў маладосці. Але ж і мы адрозніваліся ад нашых папярэднікаў. Калі ў мяне бралі інтэрв’ю журналісты з універсітэцкай газеты, я сказаў ім: мы размаўлялі адзін з адным, і былі цікавыя адзін аднаму. А цяпер маладыя людзі маюць зносіны са смартфонам альбо праз смартфон. Добра гэта ці дрэнна — пакажа час. Але, думаю, зносіны чалавека з чалавекам у чалавечым грамадстве, калі яно хоча заставацца такім, павінны быць прыярытэтнымі.

— Пры вашай загружанасці на працы, часта без выходных, як вы ўжо сказалі, — хапала часу на сям’ю?

— Мая жонка Любоў Раманаўна і дачка прывыклі да маёй занятасці, прыстасаваліся і да позніх вяртанняў пасля службы, і да майго жыцця з рэдкімі выхаднымі. Разам мы з жонкай ужо 49‑ы год. Яна таксама вучылася на гістфаку, але на тры курсы раней. Прыйшла аднойчы да мяне папрасіць падручнік — так і пазнаёміліся. Я, будучы сакратаром камітэта камсамола ўніверсітэта, прымаў яе потым у камсамол (смяецца). Цяпер усяляк імкнуся праводзіць увесь свой вольны час з ёй — і пасля працы, і ў выхадныя. Я ўдзячны лёсу за тое, што ён падарыўмне такога чалавека.

— Адкуль яна родам?

— З Сібіры: Куйтунскі раён, Іркуцкая вобласць. Але родавыя карані жонкі ў Беларусі, частка сваякоў тут жыла. А бацька ў яе там быў галоўным аграномам вялікага калгаса, маці — настаўніца… Вось яны Любоў Раманаўну да сваякоў і паслалі, каб вучылася ў Беларусі.

— Раскажыце, якія праекты вы курыравалі, працуючы старшынёй Камітэта дзяржкантролю?

— Нам тады часта Прэзідэнт даручаў куратарства розных праектаў. І я імі ганаруся. Гэта была, да прыкладу, пракладка газаправода па Палессі — праз Брэсцкую і Гомельскую вобласці. Пасля завяршэння праекта я атрымаў тады Ордэн Пашаны. Добра таксама помніцца, як давялося завяршаць будаўніцтва Рэспубліканскага цэнтра радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека ў Гомелі. Гэта ў асноўным для людзей з прычарнобыльских рэгіёнаў было важна. Цэнтр пачалі будаваць яшчэ за савецкім часам. Памятаю, у красавіку па традыцыі Прэзідэнт наведваў чарнобыльскія раёны, а я як старшыня КДК суправаджаў яго. І ён паглядзеў той аб’ект. Велізарны комплекс — і толькі сцены тады сталі: скрынка, як кажуць. Што з тым рабіць? Разбіраць — вялізныя сродкі патрэбны. Але і цэнтр такі неабходны людзям, якія пацярпелі ад Чарнобылю — як беларусам, так і расіянам і ўкраінцам, якія жывуць па суседстве. І Прэзідэнт прыняў рашэнне: завяршыць будаўніцтва. Даручыў мне адказваць за тое, і сказаў: ты павінен зэканоміць 20 мільёнаў долараў ад планаванага па праекце кошту. Гэта была каласальная праца. Мы тады прыцягнулі шматлікіх спецыялістаў і скарацілі выдаткі на завяршэнне будаўніцтва, калі мяне памяць не падводзіць, на 23 мільёнф. Ніяк не змяніўшы функцыянальнасць гэтага цэнтра. Былі таксама і многія іншыя аб’екты — я ж шэсць гадоў працаваў старшынёй КДК.

— Мы чулі, што ініцыятыва па рэканструкцыі Аўгустоўскага канала — таксама заслуга Камітэта дзяржкантролю, і ваша ў тым ліку…

— У той час мы якраз захапіліся развіццём аграэкатурызму. І я таксама ганаруся тым, што адзін з апошніх маіх дакладаў Прэзідэнту ў якасці старшыні Камітэта дзяржкантролю — праект Указа «Аб мерах па развіцці аграэкатурызму ў Рэспубліцы Беларусь». Гэта быў у нашай краіне першы бізнес па заяўніцкім прынцыпе. Гэта значыць: чалавек заяўляў, што будзе займацца гэтым у сельскі савет — і больш нічога не патрабавалася. Таму і цяпер тыя, хто займаецца аграэкатурызмам, дзякуй ім, памятаюць добрую справу. У прыватнасці, я маю на ўвазе Асацыяцыю «Адпачынак у вёсцы», якую ўзначальвае Валерыя Кліцунова. Мы тады ў КДК і з ёй, і з іншымі прадстаўнікамі гэтага бізнэсу ўсё прадумвалі. І Белаграпрамбанк падключылі — цяпер вунь як усё пайшло. Падрыхтавалі ў КДК праект указу. І ён быў адразу падтрыманы кіраўніком дзяржавы. І падпісаны 2 чэрвеня 2006 года — пасля таго, як я з’ехаў вясной у Кітай Паслом.

І Аўгустоўскі канал быў адным з праектаў па развіцці аграэкатурызму. Як гісторык я ведаў трохі аб ім: калі будаваўся, у якіх мэтах. Раней пры яго дапамозе транспартная праблема вырашалася. Сёння для мэтаў эканамічных, для народнай гаспадаркі Аўгустоўскі канал, натуральна, ніякіх функцый выконваць не можа. А як турыстычны аб’ект — цікавы. Тым больш, што на польскім баку ён актыўна ўжываўся. Там і мясціны вельмі прыгожыя. Прычым 23,5 кіламетра праходзіць па нашай тэрыторыі… Але, урэшце, гэта таксама вялікая, асобная тэма.

— Што яшчэ з цікавых праектаў на перспектыву можаце прывесці ў прыклад?

— Узяць хоць бы адкрыццё ўніверсітэта ў Баранавічах. Там было 8 ці 12 філіялаў розных ВНУ. А важна ствараць у буйных гарадах студэнцкую атмасферу, аўру. Горад Баранавічы, дзе 180 тысяч насельніцтва, быў раней і абласным цэнтрам. Мы ў КДК падумалі і прапанавалі стварыць у ім універсітэт, аб’яднаўшы філіялы разам. З прыцэлам на падрыхтоўку кадраў для рэгіёну. І Прэзідэнт прыняў рашэнне гэта зрабіць. Цяпер Баранавічы — універсітэцкі горад, ён змяняецца па сваёй атмасферы, статусе.

— Гэта як касмічныя тэхналогіі ўкараніць на вытворчасці. Новая адразу грамадская свядомасць, новы ўзровень культуры ў гарадскім асяроддзі… А што вам удалося зрабіць, працуючы ў Савеце бяспекі краіны?

— Як вы памятаеце, гэта быў няпросты час — я там працаваў з 1994 па 2000 год. Пра яго шмат можна казаць. Маім цяперашнім студэнтам па 19–20 гадоў, яны нарадзіліся ў канцы мінулага стагоддзя. Яны не ведаюць, што калі распаўся Савецкі Саюз, гэта была вельмі цяжкая пара. У адным з артыкулаў я прыводжу такую аналогію: СССР быў як шматколерны дыван, уручную доўгія гады мільёны людзей яго стваралі. Дарэчы, у Кітаі я бачыў, як жанчыны ткуць шаўковыя дываны. Некалькі месяцаў шматлікімі рукамі ён ствараецца. Гэтак жа і СССР. А потым узялі сякеру — і рассеклі «дыван» на часткі. На 15 кавалкаў. Так што ў нас фактычна ў 90‑я гады па-новаму стваралася дзяржава. Трэба было ствараць усе дзяржаўныя інстытуты, фармаваць заканадаўчую базу. Каласальная праца! І я быў адзін з вельмі шматлікіх людзей, якія прымалі ўдзел у тым будаўніцтве пад кіраўніцтвам Кіраўніка дзяржавы. Хацелася б, каб і цяперашняя моладзь ведала і разумела, наколькі гэта было складана. І не толькі ведала і разумела, але і зрабіла свой унёсак у развіццё і ўмацаванне нашай дзяржавы, нашай Беларусі.

— Падзяліцеся сваім кіраўніцкім досведам: як сумяшчаць жорсткі і мяккі стылі кіраўніцтва? Як знаходзіць гармонію, кіруючы людзьмі? Ад каго гэтаму вучыліся?

— Вучыцца, вядома, ж трэба. І я ў многіх вучыўся і прадаўжаю вучыцца. Праўда, лічу, што калі асновы ў чалавека не закладзеныя першапачаткова, — прыродай, бацькам з маці, Лёсам — навучыцца гэтаму нельга. Ні ад каго не навучышся. Нешта ў чалавеку павінна быць закладзена знутры. Кіраўніку можна дапамагчы авалодаць нейкімі кіраўнічымі прыёмамі, тэхналогіямі. Але калі ён не нарадзіўся лідарам, кіраўніком — нічога з гэтага не атрымаецца. Шмат гадоў я ўзначальваў розныя калектывы. І заўсёды лічыў: трэба быць проста самім сабой у дачыненнях з людзьмі.

З беларускімі пісьменнікамі на Дні беларускага пісьменства ў Ганцавічах. Верасень 2011.

— Пагадзіцеся: дабрыню часам людзі ўспрымаюць як слабасць…

— Гледзячы як сябе павядзеш. Баланс трэба адчуваць, каб дабрыню так не ўспрынялі. А калі маю дабрыню разглядалі як слабасць, я тут жа даваў зразумець, што гэта не слабасць, а дабрыня. У мяне і цяпер добрыя адносіны з многімі кіраўнікамі, супрацоўнікамі КДК. Хоць я быў гранічна патрабавальным. Дарэчы, ніколі не прыходзіў на працу пазней за сваіх супрацоўнікаў, і ніколі не сыходзіў раней за іх. І ўсё рабіў разам з імі. Бачу, камусьці цяжка, скажам, пісаць даведкі, аналітычныя запіскі — дапамагу. А дакументы, якія ішлі да Прэзідэнта, прапускаў праз сябе. А часам і перапісваць даводзілася. І людзі разумелі: можа быць я і строгі, нават суровы кіраўнік, але я — з імі, а не супраць іх. І раблю такім чынам таму, што так трэба краіне, калектыву. Таму і цяпер нікому не саромеюся глядзець у вочы.

— Якім быў стыль вашай работы на пасадзе Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла Беларусі ў Кітаі?

— Я не любіў сядзець у офісе. Я пабываў з 23‑х правінцый Кітая ў 18 або 19. У некаторых па шмат разоў. Ва ўсіх гарадах цэнтральнага падпарадкавання: у Пекіне, Шанхаі, Цзяньзіне, Чунціне. У трох з пяці аўтаномных раёнаў. Не быў у Тыбеце і на Тайвані. Гледзячы на карту, можна пералічваць вельмі многае. Але хачу ўдакладніць: асноўным стратэгічным напрамкам маёй працы як Пасла і ў цэлым Пасольства была эканоміка: развіццё гандлёвага і крэдытна-інвестыцыйнага супрацоўніцтва нашай краіны з Кітаем. Вырашэнню гэтых пытанняў я прысвячаў да 80 адсоткаў свайго працоўнага часу. Часам нашым кітайскім партнёрам казаў, што з’яўляюся не класічным паслом, а дзяржаўным бізнэсмэнам. Пяць гадоў маёй працы і жыцця ў Кітаі лічу самым цікавым і выніковым перыядам маёй прафесійнай дзейнасці.

З унучкай на Вялікай кітайскай сцяне. Май 2007

Беларускі павільён на «ЭКСПА-2010» у Шанхаі

— Мы памятаем Вашу прэс-канферэнцыю, прысвечаную будаўніцтву пад Мінскам Парку «Вялікі камень». Тады даводзілася адстойваць яго. Цяпер жа відавочна: гэта правільны шлях.

— Кітай імкліва развіваецца, і шмат у чым служыць для нас прыкладам. І кітайска-беларускі індустрыяльны парк для Беларусі важны ў тым ліку і як пляцоўка, праз якую досвед развіцця кітайскай эканомікі будзе прыходзіць у Беларусь. Гэты праект пачынаўся, рухаўся вельмі цяжка, але цяпер, лічу, ён прайшоў пункт незвароту і ў найбліжэйшай будучыні стане правобразам новай эканомікі Беларусі.

Важнасць для Беларусі супрацоўніцтва з Кітаем пераацаніць складана. Паднябесная паслядоўна і дынамічна рухаецца да статусу глабальнага лідара, становіцца дзяржавай, якая будзе аказваць вызначальны ўплыў на светаўладкаванне ў XXI стагоддзі. Кітай валодае найвелізарным інвестыцыйным, тэхнічным і тэхналагічным патэнцыялам, які ён гатовы выкарыстоўваць у рэалізацыі сумесных узаемавыгадных праектаў. Кітай для нас важны і як палітычны партнёр. У 2018 годзе ў Кітаі адзначылі 40‑годдзе палітыкі рэформаў і адкрытасці, фенаменальныя вынікі якой відавочныя. Гэты кітайскі досвед, у чым я глыбока перакананы, вельмі важны для Беларусі, для сістэмных пераўтварэнняў у нашай эканоміцы. З гэтага вынікае неабходнасць глыбокага вывучэння Кітая, патэнцыялу беларуска-кітайскага супрацоўніцтва. Нам трэба ствараць айчынную школу кітаязнаўства. І я як дырэктар Рэспубліканскага Інстытута кітаязнаўства буду ўсяляк садзейнічаць вырашэнню гэтай задачы.

— Так, ёсць чаму ў іх павучыцца. У прыватнасці, і стаўленню да свайго мінулага…

— Наогул месца і ролю нацыянальнай гісторыі, гістарычнай памяці ў дзяржаўным будаўніцтве і грамадска-палітычным жыцці Кітаю ўнікальныя. У мяне выклікала глыбокую павагу, а недзе і зайздрасць, глыбокае веданне кітайцамі сваёй гісторыі: не толькі гісторыкамі, але і людзьмі самых розных прафесій. Яны могуць гадзінамі расказваць пра сваіх філосафаў, паэтаў, лекараў, якія жылі і тварылі тысячу, дзве і тры тысячы гадоў таму. А выступленні кіраўнікоў краіны заўсёды маюць шмат спасылак на падзеі мінулага, на выбітных мысляроў і вучоных. Узнікае адчуванне, што цяперашнія і тыя кітайцы і сёння жывуць усе разам, па-за часам і прасторай. Іх мінулае неаддзельнае ад сённяшняга дня. У мінулым яны чэрпаюць духоўную сілу, бяруць адтуль — лепшае. Зразумела, што там таксама было ўсякае — і трагедыі, і катастрофы. Але мінулае яны ніколі не лаюць. Гэта і дапамагае ім ісці ўпэўнена ў будучыню. Дзякуй Богу, што калі Беларусь стала суверэннай і незалежнай дзяржавай, то мы не пачалі чарніць сваё мінулае. Бо калі шмат сіл сыходзіць на ачарненне мінулага, не застаецца сіл на стварэнне будучыні.

— Вось цяпер і мы пераасэнсоўваем Першую сусветную вайну…

— У той вайне, як і ў Другой сусветнай, Беларусь панесла каласальныя страты. Бо лінія фронту тады некалькі гадоў была на нашай тэрыторыі. Я быў старшынёй аргкамітэта па падрыхтоўцы і правядзенні мерапрыемстваў, прымеркаваных да 100‑й гадавіны пачатку тае вайны, з якой фактычна, а не па календары, пачалося ХХ стагоддзе. І паглыбіўся ў гэтую тэму. Першую сусветную ў савецкай гістарыяграфіі называлі імперыялістычнай, і гэты штамп вызначаў усю метадалогію яе даследавання. Паводле савецкай гістарычнай літаратуры ў той вайне не было герояў. А гэта не так. І на той вайне мільёны салдат, афіцэраў і генералаў здзяйснялі подзвігі, змагаліся і гінулі, абараняючы сваю зямлю, сваю тагачасную агульную для беларусаў, рускіх, украінцаў і многіх іншых народаў краіну. І ў аднолькавай меры героямі той вайны былі будучыя Маршалы Савецкага Саюза палкоўнік Барыс Шапашнікаў і 17‑гадовы падносчык патронаў Радзівон Маліноўскі, афіцэры Антон Дзянікін і Аляксандр Куцепаў, якія сталі пасля кастрычніка 1917‑га вядомымі генераламі і лідарамі белага руху… Так, рэвалюцыя і трагедыя грамадзянскай вайны развяла многіх па розныя бакі лініі фронту. Але хіба мае гэта дачыненне да акопаў Першай сусветнай?

Лічу, гісторыкам трэба значна больш актыўна выводзіць з забыцця і рабіць здабыткам гістарычнай памяці беларусаў нашых вялікіх продкаў і з іншых эпох, нашых князёў, асветнікаў, навукоўцаў, асабліва эпохі Вялікага Княства Літоўскага. Хіба не заслугоўваюць гэтага, скажам, Мікалай Радзівіл Чорны, Леў Іванавіч Сапега і многія іншыя будаўнікі і абаронцы нашай зямлі!

Я б вельмі хацеў, каб у Навагрудку з’явіўся помнік князю Міндоўгу. Гэта ж заснавальнік дзяржавы, ядром якога былі продкі нашага народа і ў нетрах якога фармавалася беларуская нацыя. Гісторыя як навука заўсёды павінна служыць сваёй дзяржаве. Без ведання нацыянальнай гісторыі, нацыянальнай мовы нельга выхаваць патрыёта, грамадзяніна. Зноў скажу пра кітайцаў: дзе б яны ні жылі, ні былі — перш за ўсё думаюць пра Кітаі, ганарацца сваёй краінай. Бываюць, вядома, выключэнні, але я кажу пра тыповыя сітуацыі.

— І сучасны Кітай не можа не ўражваць. Пра гэта кажуць нават тыя, хто і нядоўга там бываў. А ў вас жа ўражанняў мноства…

— Так, пра Кітай магу гаварыць гадзінамі. Бо захапляюся гэтай краінай, яе людзьмі. Як не захапляцца імі! Уявіце сабе: ужо ў 6 раніцы ў парках танчаць, займаюцца гімнастыкай. Хто бегае, хто проста ходзіць, хто спявае… Так яны напаўняюцца пазітывам, каб працоўны дзень пачаць з добрым настроем і правесці яго творча, з карысцю. Як не захапляцца тым, што кітайцы не наракаюць на Лёс і любая прафесія там — паважаная. Хто б ён ні быў: пекар, кандытар, кіроўца — трымаюць сябе з годнасцю. А што такое 29 тысяч кіламетраў хуткасных чыгуначных магістраляў, на якіх цягнікі рухаюцца з хуткасцю 380 км у гадзіну! І па аднаўляльных крыніцах энергіі Кітай — наперадзе планеты ўсёй. Велізарныя дасягненні ёсць у многіх іншых галінах эканомікі, у сацыяльнай сферы, у адукацыі. Восем універсітэтаў Паднябеснай — у першай сотні ўніверсітэтаў свету па рэйтынгу! І Кітай гатовы дзяліцца гэтымі дасягненнямі з іншымі.

— Ну не альтруізм жа гэта?

— Не, не альтруізм. У Кітаі накіраваны на тое, каб да 2049 года (да 100‑годдзя КНР) зрабіць сваю краіну адной з самых шчасных і квітнеючых ў свеце. Але там таксама добра разумеюць: Кітай не зможа стаць шчасным і квітнеючым у няшчасным і хворым свеце. Вось таму чым больш магутным будзе эканамічны, тэхналагічны, тэхнічны, інвестыцыйны патэнцыял Кітаю, тым больш рэсурсаў і намаганняў ён зможа і будзе накіроўваць на тое, каб дапамагчы таксама іншым краінам і народам станавіцца заможнымі і паспяховымі. Менавіта таму ўсё больш і больш людзей на нашай планеце, у тым ліку і ў Беларусі, звязваюць з Кітаем сваю надзею на выхад зямной цывілізацыі з глыбокага сістэмнага крызісу, у якім яна апынулася ў апошнія дзесяцігоддзі.

Гутарылі Валянціна і Іван Ждановічы.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Догляд займае не больш за хвіліну». Як правяраюць наведвальнікаў перад уваходам у фан-зону?

«Догляд займае не больш за хвіліну». Як правяраюць наведвальнікаў перад уваходам у фан-зону?

Пералік рэчаў, забароненых да праносу, змешчаны на ўваходзе ў кантрольна-прапускны пункт.

Эканоміка

Што мы купляем праз інтэрнэт, і чаму айчынны гандаль у сеціве прайграе

Што мы купляем праз інтэрнэт, і чаму айчынны гандаль у сеціве прайграе

Электронны гандаль у нашай краіне працягвае расці. 

Грамадства

Мінчанка трымае ў аднапакаёвай кватэры жывога пітона

Мінчанка трымае ў аднапакаёвай кватэры жывога пітона

У Машы Афанасій жыве каля года. Такі незвычайны падарунак ёй зрабіў сябар.