Вы тут

«Жыццё саткана з мёду і крыві»


Вядомае выказванне Марыны Цвятаевай: “Паэт – гэта лад душы”.  Лірычная гераіня Раісы Баравіковай лад душы мае ўзнёслы,  рамантычны і, як на савецкі час, выклікальна пачуццёвы (чаго вартае было ў 70-я гады параўнанне сябе з гетэрай). Раіса Андрэеўна працавала загадчыцай аддзела культуры “Алесі”, а з 2000 па 2002 гады ўзначальвала часопіс.


– На працягу дзесяцігоддзяў – а друкавацца вы пачалі ў юнацтве – ваш паэтычны голас гучыць з аднолькавай чысцінёй. Я сказала б, што ў вашай паэзіі пазнае сябе жанчына традыцыйнага светапогляду, але з вельмі тонкай, прыгожай душой. Як прыйшлі ў паэзію? З чаго пачынаўся ваш творчы шлях?

– Мой першы верш – пра савецкіх матросаў, якія згубіліся ў акіяне і два тыдні трымаліся сам-насам са стыхіяй, – надрукавалі ў Бярозаўскай раённай газеце, калі мне было 12 гадоў. Гэта мяне настолькі ўразіла, што працягвала ў вольны час пісаць. Што натхняла? Прырода, родная старонка, сябры. Далей быў школьны гурток паэзіі, пазней – літаб’яднанне пры раённай газеце. Яго наведвалі разам са мной Алесь Разанаў, Ніна Мацяш, Анатоль Казловіч. Пасля школы не паступіла на філалагічны факультэт БДУ, пачала працаваць у Быхаўскай раёнцы. Перад тым, як прыняць мяне, дзяўчыну, карэспандэнтам, галоўны рэдактар Георгій Барысаў зладзіў сапраўдны конкурс...

– Менавіта таму, што – дзяўчына?

– Разам са мной на вакансію ў рэдакцыі прэтэндавалі два хлопцы. Рэдактар накіраваў нас у Грудзінаўку, у школу-інтэрнат, каб кожны напісаў па рэпартажы. Мой тэкст спадабаўся яму найбольш, бо атрымаўся жывы, лірычны: акрамя статыстыкі, пра якую распавёў дырэктар школы, я напісала пра дзіцячыя малюнкі. “Я адабраў да друку ваш рэпартаж, – сказаў мне Георгій Ерамеевіч з адчаем у голасе, – але ж вы дзяўчына! А мне трэба хлопец, каб ездзіў па раёне, мог напісаць тэкст за агранома, заатэхніка. А што вы ў гэтым разумееце?!” І даў яшчэ адно заданне ўсім траім: напісаць пра элеватар. З раніцы я адправілася туды. Пагутарыла з кіроўцамі машын, што прывезлі зерне, дадала ў тэкст трапных дэталяў. І зноў мой рэпартаж перамог. Рэдактар вымушаны быў узяць мяне на працу.

Адпрацавала ў раёнцы год, планавала паступаць на журфак, але сустрэча з паэтам Аляксеем Пысіным, які прыехаў да нас у райцэнтр, змяніла мой лёс. “Рая, табе трэба ісці ў паэзію!” – сказаў ён і параіў Літаратурны інстытут у Маскве. У 1966 годзе я стала студэнткай аддзялення мастацкага перакладу.

– Вам пашанцавала вучыцца ў час хрушчоўскай адлігі, кніжнага буму, росквіту цікавасці да паэзіі...

Тады якраз выдавалі кнігі паэтаў, якія раней былі забароненыя: Ганны Ахматавай, Марыны Цвятаевай, Сяргея Ясеніна. У розных рэспубліках СССР у літаратуру прыйшло зоркавае, дзёрзкае пакаленне паэтаў. У нас – Рыгор Барадулін, Генадзь Бураўкін, Ніл Гілевіч, Анатоль Вярцінскі, Васіль Зуёнак, Янка Сіпакоў, Уладзімір Караткевіч, у Расіі – Андрэй Вазнясенскі, Яўген Еўтушэнка, Булат Акуджава, Бэла Ахмадуліна, у Казахстане – Алжас Сулейменаў. Паэты ў той час збіралі цэлыя стадыёны слухачоў, усё навокал дыхала літаратурай. Мне была блізкая лірыка Ганны Ахматавай. Творчы семінар у нас вёў Леў Озераў, якому асабліва падабаўся адзін з маіх вершаў. Пачынаўся ён так: “Я – дзяўчынка на шары/ Што плыве ў блакіце!/ І палаюць Стажары/ Нада мною ў зеніце”. Ён запрашаў мяне на літаратурныя імпрэзы і прасіў прачытаць менавіта “Дзяўчынку на шары”. На адной з такіх вечарын са мной здарыўся канфуз з-за сукенкі…

Апрануліся не так?

– Гэта было ў лістападзе 1967 года, у знакамітым Політэхнічным музеі. Сярод прысутных былі вядомыя паэты Роберт Раждзественскі, Сільва Капуцікян. Для выступу я апранула сваю найлепшую, як лічыла, сукенку, у якой хадзіла ў Быхаве ўлетку на танцы, – колеру марской хвалі, з нейлонавым жабо і без рукавоў. І калі пабачыла, як апрануты паэты, а былі яны ў пінжаках і швэдарах – сціпла і па сезоне, заплакала і адмовілася выступаць. Але Леў Адольфавіч усё цудоўна зразумеў. Пад пінжаком у яго быў, акрамя кашулі, пуловер цёмна-пясчанага колеру. Ён яго зняў і прапанаваў мне. У шырокім доўгім пуловеры і лёгкай блакітнай сукенцы выгляд у мяне атрымаўся даволі хіповы.

Скончыўшы вучобу, прыехала ў Мінск. Пасля літінстытуцкай вольніцы мяне ўразілі тутэйшая заціснутасць, заідэалагізаванасць. У мяне тады нараджалася шмат вершаў, пераважна пра каханне.

Сёння культ кахання навязваецца жанчыне маскультурай, акурат масіраваная бамбардзіроўка. У СССР жа, наадварот, тэма кахання не надта ўхвалялася, крытыкі паблажліва называлі гэта камернай лірыкай, і сваё права пісаць не пра гідратурбіны і пад’ёмныя краны трэба было адстойваць. Вядомая гісторыя пра вашу літаратурную містыфікацыю – такая сабе Чэрубіна дэ Габрыяк. Вы спадзяваліся даказаць сваё права пісаць без ідэалагічных клішэ?

– Калі загадчык аддзела паэзіі “Маладосці” Мікола Аўрамчык у чарговы раз сказаў: “Рая, ну што ты ўсё пра каханне ды пра каханне, нам трэба грамадзянскае” – а ў рэдакцыі ўжо ляжалі мёртвым грузам дзве маіх падборкі! – я запанікавала. Бо ніколі не ўмела пісаць вершы на замову. А потым раззлавалася. Я ў “ЛіМе” тады працавала, у мяне ўжо і кніжка “Рамонкавы бераг” выйшла. Адаслала ў “Маладосць” нізку вершаў пад псеўданімам “Зося Гоман”. Думаю: надрукуюць – тады і адкрыюся. Дык з рэдакцыі сам Мікола Якаўлевіч прыехаў да мяне дамоў, бо яны з Генадзем Бураўкіным, галоўным рэдактарам “Маладосці”, прыйшлі да высновы: пачатковец не можа так напісаць. Маімі вершамі адкрылі часопіс, а я зацвердзіла сваё права на “жаночую лірыку”.

– Ёсць нямала прыкладаў у сусветнай літаратуры, калі таленавітыя паэткі, што пісалі пра каханне “ўласным жыццём, цаной яго” (Крыста Вольф), зазналі трагічны фінал. У вашай паэзіі адметна тое, што яна, нягледзячы на тэмы самоты і расчаравання, жыццесцвярджальная, светлая. Праз гэта, акрамя асаблівасцяў стылю, вас параўноўваюць з Ганнай Ахматавай, а не, прыкладам, з Марынай Цвятаевай, якую Бродскі назваў паэткай “апрыёрнай немагчымасці жыцця”. У чым сакрэт вашай гарманічнасці, творчай і жыццёвай?

– Складанае пытанне. Думаю, гэта ад прыроды, ад светаўспрымання. Я нарадзілася ў някепскую часіну – у нядзелю, 11 мая 1947 года, раніцой, калі вярталіся каровы з пашы, а ў царкве заканчвалася ранішняя літургія. У народзе лічыцца, што 11 мая – адзіны дзень у годзе, калі дзьмуць лекавыя вятры. І трэба выйсці ў гэты дзень на скрыжаванне і пастаяць хвілін дзесяць, каб вятры здзьмулі ўсе хваробы. У мяне ад нараджэння светлы характар. Жыццё складвалася па-рознаму, але паэзія заўжды ратавала. Паэзія – не з гэтага свету, яна – палёт, невытлумачальнае... Адкуль прыходзіць натхненне, невядома. З часам паэта ў свой палон бярэ майстэрства. У памяці пэўны набор рыфмаў, ты можаш прыдумаць галавакружную метафару. Я гэтага заўсёды баялася. Магчыма, таму не хацела пісаць вершы на замову. Часам прыйдзеш дадому, упадзеш на ложак, паўгадзіны ледзь не наўзрыд паплачаш, потым напішаш верш – жывы, трапяткі. І дзякуючы гэтаму ўвойдзеш у сваю звыклую каляіну, каб выйсці на вуліцу той Баравіковай, якую ўсе ведаюць: лёгкай, з усмешкай на вуснах.

Сучаснай жанчыне хочацца кахаць і быць каханай, але пры тым не страчваць уласнае “я” і не ператварацца ў цень мужчыны. А вось мужчына ў нас не заўсёды вітае актыўную прафесійную самарэалізацыю жонкі. Вядомая пісьменніца, кіраўніца часопіса – спачатку “Алесі”, потым “Маладосці” – вы заўсёды былі заўважнай фігурай у грамадстве... Муж вас да вершаў не раўнаваў?

– Не раўнаваў, бо ўсё тое, што вы пералічылі, у мяне было па-за сям’ёй. Дома я найперш – жонка, маці, бабуля. Я вельмі люблю сваіх дзяцей, у мяне пяцёра ўнукаў. Літаратура і сям’я – гэта як два акіяны, якія не зліваюцца.

– Чым запомніўся вам часопіс “Алеся”? Якімі клопатамі жыла рэдакцыя?

– Я прыйшла ў часопіс, калі ён называўся “Работніца і сялянка”. Галоўным рэдактарам была Марыя Карпенка, шчырая прыхільніца беларускай літаратуры. У “Алесі” працавалі многія нашы пісьменніцы: Алена Васілевіч, Галіна Васілеўская, пазней – Ала Канапелька. Быў адзін момант, які зрабіў мяне шчырай прыхільніцай часопіса. Калі я вучылася ў Маскве, мела шчасце ведаць нашу знакамітую паэтку Канстанцыю Буйло. Яна займела да мяне прыхільнасць, запрашала да сябе ў госці. Калі адзначалася 80-годдзе Канстанцыі Антонаўны, мне пазванілі з рэдакцыі “Работніцы і сялянкі”: Марыя Іосіфаўна Карпенка прапанавала з’ездзіць у Маскву ў камандзіроўку, зрабіць інтэрв’ю з Буйло. Такія адносіны да паэзіі мяне вельмі кранулі. Літаратурныя выданні не звярталіся да мяне з падобнай просьбай, а “Работніца і сялянка” – звярнулася. Часопіс тады не абыходзіўся без апавядання, без нізкі вершаў. І калі мяне запрасілі туды на працу, з задавальненнем пагадзілася.

Калектыў у нас быў пераважна жаночы і вельмі дружны. Усе прафесіяналы, усе вельмі любілі сваю справу.

На працягу двух гадоў я ўзначальвала “Алесю”. Тады з’явілася шмат новых выданняў, трэба было думаць, як выжыць і не згубіць падпісчыкаў. Часопіс быў не падобны да сённяшняй “Алесі”: выходзіў на газетнай паперы ў чорна-белым выкананні, і я вырашыла хаця б укладку з гаспадарчымі парадамі зрабіць каляровай. Калі тыраж упершыню друкаваўся з каляровымі старонкамі, хвалявалася, не спала ўночы, а раніцой пабегла ў Дом друку. Але ўсё атрымалася няблага.

Працавалася ў “Алесі” добра, але я адчувала, што аддаляюся ад літаратурнага берага, і калі мне прапанавалі ўзначаліць “Маладосць”, пагадзілася. Якраз тады ў тэатры Беларускай драматургіі ішоў соты паказ спектакля, пастаўленага Валерыем Мазынскім па маёй п’есе, гістарычнай драме “Барбара Радзівіл”, – гэты юбілейны паказ мы наведалі ўсім калектывам “Алесі”.

– Вы ў любым узросце выглядаеце элегантна, маеце свой адмысловы стыль у адзенні і аксесуарах...

– Адзенне падбіраю ў адпаведнасці з густам. Вельмі люблю біжутэрыю. У 70-я і першай палове 80-х, калі ў крамах было пуставата, у мяне была швачка. Я купляла тканіну, і мы разам прыдумлялі фасоны. Аднойчы замовіла ў атэлье да летняй сукенкі вельмі экстравагантны капялюш з шырокімі палямі, ён прыкрываў палову твару. Глядзелася я ў ім блокаўскай Незнаёмкай яшчэ і таму, што мяне не ўсе пазнавалі нават у кабінетах Саюза пісьменнікаў, дзе засядалі ў асноўным мужчыны. Ці не гэты капялюш натхніў мяне на назву кніжкі вершаў “Сад на капялюшыку каханай”? Бо “з якога сору” растуць вершы, ведае насамрэч толькі самое натхненне. 

Алена Брава

Фота з архіва Раісы Баравіковай.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Карэспандэнт «Звязды» высвятляла, чаму так цёмна на асветленых вуліцах Магілёва

Карэспандэнт «Звязды» высвятляла, чаму так цёмна на асветленых вуліцах Магілёва

Вечарам прайсціся ўздоўж цэнтральнай вуліцы Першамайскай у Магілёве адно задавальненне.

Спорт

Баскетбаліст Бенджамін-Павел Дуду: У Гане мяне называлі белым

Баскетбаліст Бенджамін-Павел Дуду: У Гане мяне называлі белым

Мама Бена — беларуска, тата — ураджэнец Ганы.

Эканоміка

Куды звяртацца, калі грамадзяніну затрымліваюць зарплату?

Куды звяртацца, калі грамадзяніну затрымліваюць зарплату?

Адказ на гэта і іншыя пытанні — у гутарцы з Дзмітрыем Шаўчуком.