Вы тут

Марта Шматава: «Я і мая карціна павінны гучаць на адной хвалі...»


На яе палотнах у асноўным жаночыя вобразы. Марта Шматава закладвае ў свае мастацкія рэфлексіі шмат сэнсаў – таму творы атрымліваюцца выразна філасофскія, метафарычныя. Акрамя своеасаблівага почырку, аб’ядноўвае розныя работы (часам яны ўтвараюць серыі) надзвычай моцная гуманістычная энергетыка.


Мы пагутарылі з Мартай Шматавай пра яе гераінь, крыніцы натхнення, стаўленне да мастачак у грамадстве ды пра іншае.

У адным інтэрв'ю вы казалі, што вас цікавіць пераважна жанчына, яе пошукі. Ці ёсць гэта пошукамі ўнутранай гармоніі ці спробай усталяваць камунікацыю са знешнім светам праз унутраны духоўны рэсурс?

– Думаю, усё разам. Мае жаночыя вобразы ў высокай ступені ідэалістычныя, не ў сэнсе – адарваныя ад рэалій, а ў сэнсе – блізкія чалавеку, які мае ідэалы, імкнецца да ўзнёслага. Паколькі я жанчына, то абапіраюся на ўласныя светапогляд і светаадчуванне. Калі абагульніць – на фемінныя, на падмурку якіх, з майго пункту гледжання, трымаецца гуманізм.

Мае гераіні знаходзяцца ў пошуках сэнсу свайго ўласнага жыцця і абапіраюцца на пэўныя маральныя прынцыпы, робяць выбар. Я з'яўляюся прыхільніцай тэорыі пазітыўных сэнсаў аўстрыйскага псіхолага Віктара Франкла. Ён лічыў, што асэнсаваным наша жыццё робяць пэўныя каштоўнасці: тое, што чалавек можа зрабіць як творца; перажыванні, якія ён можа адчуваць; пазіцыя, якую займае ў адносінах да жыццёвых выпрабаванняў альбо лёсу. Я абрала сімвалізм у якасці асноўнага кірунку творчасці, і такі падыход мяне натхняе.

Што з'яўляецца глебай для ўзнікнення мастацкай задумы – рэальнасць ці ідэя, роздум? Падсвядомасць? Інтуіцыя? Гледзячы на некаторыя вашы карціны, падумала, што вы малюеце прастору сну…

– Мастак ці мастачка жыве ў рэальным свеце, і гэты свет не можа не ўплываць на творчасць. Любыя ідэі ды роздумы… яны альбо народжаныя рэальнасцю і мусяць яе ў мастацкай форме адлюстроўваць, альбо ідуць ёй насуперак і праецыруюць іншую рэальнасць – магчыма, лепшую. Мне даволі цяжка абагульніць, таму што апошнім часам мае творчыя пошукі адбываюцца ў розных кірунках. Ад таго фрагмента жыцця, які апынуўся ў полі майго зроку, залежыць і мастацкая форма, якую я абіраю. 

Мабыць, найменш абапіраюся на інтуіцыю. Існуе такі выраз «будаваць кампазіцыю», аднак мастацтва – не будоўля. Таму, калі я акрэслілася з тэмай, адказала сабе на пытанне, што я хачу данесці і навошта, то магу ўбачыць, як кажуць, «унутраным бачаннем» агульны вобраз. Гэта можа быць постаць гераіні, колеравая гама, а можа і проста пачуццё, якое я хачу выклікаць у гледача. Потым цалкам асэнсавана працую над кампазіцыяй, адкідваю лішняе і шукаю менавіта тыя дэталі, якія дапамогуць мне стварыць задуманае.

Вы працуеце з эскізамі?

– Найчасцей. Мне трэба спачатку візуалізаваць ідэю для самой сябе – у выглядзе графічных, жывапісных, часам і камп'ютарных распрацовак. Але ў час працы, тым не менш, шмат чаго можа памяняцца. Я працую да таго моманту, пакуль карціна сама не «скажа» мне, што яна скончаная... Часам сябрам ці калегам здаецца, што я даўно скончыла твор, але я сама не адчуваю задавальнення і працягваю, пакуль яно не прыйдзе. Такім чынам, спантаннасць, інтуітыўная творчасць – не самы моцны мой бок. Аднак апошнім часам я «саспела» да таго, каб яе выкарыстоўваць і, як ні дзіўна гучыць, раблю гэта асэнсавана.

Упартая праца з паступовым давядзеннем твора да дасканаласці важнейшая за натхненне?

– Як вядома, натхненне не прыходзіць па раскладзе, а мастацтва – мая прафесія. Таму імкнуся працаваць у любы час. Калі натхнення няма і дзень відавочна не задаўся, пераключаюся на тэхнічную працу. Але ўсё ж, на шчасце, найчасцей я пачынаю пісаць і паступова ўваходжу ў патрэбны стан. Не ведаю, з чым гэта можна параўнаць. Я і мая карціна павінны гучаць на адной хвалі... Толькі тады карціна нясе адбітак той энергіі, якую хацелася перадаць. Калі я хачу, каб мая карціна ўзвышала чалавека, я сама мушу быць узнёслай.

Часам жанчынам у творчых сферах даводзіцца дабівацца, каб да іх ставіліся ўсур’ёз. Вы былі натхняльніцай і куратаркай групавых выстаў, у якіх узялі ўдзел толькі мастачкі. Ці ёсць арганізацыя такіх выстаў спробай давесці, што жанчыны ў мастацтве нічым не саступаюць мужчынам? І наколькі эфектыўная такая спроба?

– Так, мы ажыццявілі два творчыя праекты, у якіх узялі ўдзел выключна жанчыны: “Клара і Роза” і “Чысціня і гігіена”. Безумоўна, найперш мы ставілі мастацкія задачы. Было вельмі камфортна працаваць разам, у атмасферы павагі адна да адной, з агульнай мэтай. Выставы праводзіліся падчас 8 сакавіка, і мы свядома абіралі тэмы, сэнсава звязаныя з Жаночым днём, але насуперак зместу “ружова-кветкавага свята”, які з цягам часу гэтая дата набыла. Мы не абіралі чыста правакацыйную стратэгію, а сумясцілі мастацкі змест з ідэяй супрацьстаяння стэрэатыпам ва ўспрыманні жанчын.

Талент не мае біялагічнага полу. Мне здаецца, сёння параўнанне мастачкі з рукадзельніцай амаль зжыло сябе. Барацьба за месца жанчыны ў мастацтве для нас, на шчасце, засталася ў мінулым. Чаго не скажаш пра многія праблемы існавання жанчыны ў патрыярхальным грамадстве. Аднак будучы студэнткай, у 90-я гады я на свае вушы чула разважанні аднаго выкладчыка: маўляў, няма сэнсу набіраць для навучання шмат дзяўчат, бо ў выніку ўсе яны апынуцца “на кухні”. Асабіста для мяне гэта стала адной з матывацый, каб больш працаваць над сабой. Таму, безумоўна, нашы мастацкія праекты былі і пэўнай справаздачай для саміх сябе, і пасылам грамадству.

Наша цывілізацыя, якая час ад часу апынаецца пад пагрозай знішчэння праз войны і агрэсію, даўно адчувае патрэбу ў тым, каб ва ўсе сферы жыцця быў прыўнесены жаночы, мацярынскі пачатак – дабрыні, міласэрнасці, любові. На мой погляд, згарманізаваны, гуманістычны свет вашых палотнаў якраз і дае ўяўленне пра жаночыя, фемінныя прынцыпы светабудовы. Некаторыя жанчыны-творцы, жадаючы прыцягнуць увагу да гендарных стэрэатыпаў, абіраюць шлях правакацыі, акцэнтавання тэмаў жаночай ідэнтычнасці і гендару. Як вы да гэтага ставіцеся?

– Вы вельмі дакладна вызначылі маё светаадчуванне. Што датычыцца радыкальных пазіцый мастачак – я за свабоду выбару. Наш сённяшні свет вельмі недасканалы, у тым ліку і ў пытаннях правоў жанчын, таму шчырае жаданне засяродзіць сваю творчасць на гэтых праблемах заслугоўвае павагі і падтрымкі. Але мне бліжэй не правакацыя, а «акцэнтаванне тэмаў жаночай ідэнтычнасці і гендару». Думаю, выбар тут залежыць ад асобы мастачкі.

Я сама перыядычна звяртаюся не столькі да жаночых праблем, колькі да сацыяльных. І ў гэтым выпадку першасным робіцца пытанне нават не творчых пошукаў, а грамадскай адказнасці. Мастацтва заўсёды было той сілай, якая здольная агаліць патаемныя хібы ў нашым жыцці. Адзінае – заўсёды хочацца, каб мастацкі і сацыяльны складнікі арганічна спалучаліся.

Вы прымаеце ўдзел у праекце «Адкрытыя арт-прасторы: майстэрні мастачак», запрашаеце да сябе гледачоў. Неяк вы сказалі, што расцэньваеце кожны акт такіх стасункаў як камень, кінуты ў ваду, ад якога разыходзяцца колы. Такія сустрэчы шмат даюць наведвальнікам, а што яны прыносяць вам як творцы? І наколькі вам неабходна адчуваць зваротную сувязь, энергетыку гледача?

– Для мяне зваротная сувязь вельмі важны кампанент. Калі адказваеш на пытанні, адчуваеш зацікаўленасць людзей, гэта дае магчымасць зірнуць на сваю творчасць з іншага боку. Я візуалізую пэўную ідэю, а глядач спрабуе яе зразумець і інтэрпрэтаваць праз прызму ўласных рэфлексій. Спадзяюся, што мае ідэі сугучныя людзям з ідэнтычным светаадчуваннем. 

Калі ж размова заходзіць пра сацыяльнае мастацтва, то яно мусіць быць зразумелым, інакш губляецца ўсялякі сэнс. Яшчэ магу адзначыць цікавы момант: распавядаючы гасцям пра сваю творчасць, часам прагаворваеш нейкія рэчы, якія маглі б так і застацца недзе ў глыбінях несвядомага. Такім чынам больш даведваешся пра сябе самую, што і ёсць развіццём.

Калі мы гаворым пра жаночае пісьмо ў літаратуры, робім акцэнт на тым, што жанчына прынесла ў мастацтва сваё светаадчуванне, бачанне свайго цела і душы, а вобраз жанчыны, створаны пісьменніцай, адрозніваецца ад жаночых вобразаў, якія ствараюць мужчыны-аўтары. Ці напіша мастачка жанчыну інакш, чым гэта зрабіў бы яе калега-мужчына?

– Па творы мастацтва вельмі часта нельга сказаць, каму ён належыць, мастаку ці мастачцы. Больш за тое, можна пераблытаць. Твор сам па сабе, калі хочаце, можа быць фемінным ці маскулінным, ці нейтральным, у залежнасці ад асобы творцы, а не яго/яе біялагічнага полу. Тое самае і з жаночымі вобразамі. Я думаю, што альбо ў мастачкі мусіць быць вельмі моцная жаночая энэргетыка, альбо яна свядома павінна звярнуцца да свайго светаадчування як жанчыны, каб стварыць вобразы, якія б моцна адрозніваліся ад вобразаў мужчыны-мастака.

Мастацтва – таталітарнае, яно патрабуе чалавека цалкам. Тое ж можна сказаць і пра мацярынства. Сумясціць іх – дылема, якая паўстае перад многімі творчымі жанчынамі. Вы вырасцілі сына і стварылі адметныя творы жывапісу. Ці складана было сумясціць творчасць і мацярынскія абавязкі?  

– Па шчырасці – вельмі складана. І мастацтва, і мацярынства патрабуюць самааддачы. Я ўжо не кажу пра эканамічны фактар. Прафесія мастачкі сама па сабе не стабільная, а ў перыяд, калі адказваеш яшчэ і за жыццё дзіцяці, утрымацца можна толькі пры дапамозе звонку і пры моцнай веры ў сваю справу. Аднак я ніколі не дазваляла сабе думкі пра тое, што магу ахвяраваць мастацтвам. За кошт гэтай веры, самадысцыпліны, мінімізацыі патрэбаў і дапамогі сям’і ўдалося ўтрымацца. Паступова выпрацаваўся лад жыцця і знайшліся магчымасці. Яшчэ мне пашчасціла з сынам, які быў у большай ступені крыніцай радасці, чым праблем. Тым не менш, факт ёсць факт: за больш значныя праекты і эксперыменты атрымалася ўзяцца толькі тады, калі сын вырас.

Летась у галерэі “Мастацтва” ў вас праходзіла персанальная выстава “Метафары святла”. Ці рыхтуецеся да новых паказаў? Вашы работы з серыі “Зона палётаў”, як мне здалося, намякаюць на далейшае развіццё аўтарскага стылю, з’яўленне новых колераў і вобразаў…     

– Планаў, арыентаваных на канкрэтныя выставачныя пляцоўкі, у мяне зараз няма, акрамя ўдзелу ў рэспубліканскіх выставах, якія ладзіць на працягу года Беларускі саюз мастакоў. Але, як вы трапна заўважылі, у мяне пачала складвацца асобная серыя “Зона палётаў”. На дадзены момант у серыю ўваходзяць шэсць карцін, і я планую давесці яе да пэўнага закончанага выказвання.

Серыю “Метафары святла” я пачала ў юнацтве. Сёлета напісала яшчэ адну работу, магчыма, не апошнюю. Аднак стала адчуваць, што моцна змяніўся свет, а разам са светам – я, мае героі і гераіні. Іх вобразы сталі яшчэ больш шматслаёвымі, існуюць у розных праекцыях адначасова. Такія развагі прывялі мяне да ідэі новай серыі “Прагулкі”, дзе я збіраюся стварыць шэраг сюррэалістычных “партрэтаў”. Яны адлюструюць тыя калажы з думак і інфармацыі, што ўзнікаюць у нашых галовах.

– Творчага плёну вам!

Гутарыла Алена БРАВА

Фота прадастаўлена Мартай ШМАТАВАЙ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Карэспандэнт «Звязды» высвятляла, чаму так цёмна на асветленых вуліцах Магілёва

Карэспандэнт «Звязды» высвятляла, чаму так цёмна на асветленых вуліцах Магілёва

Вечарам прайсціся ўздоўж цэнтральнай вуліцы Першамайскай у Магілёве адно задавальненне.

Спорт

Баскетбаліст Бенджамін-Павел Дуду: У Гане мяне называлі белым

Баскетбаліст Бенджамін-Павел Дуду: У Гане мяне называлі белым

Мама Бена — беларуска, тата — ураджэнец Ганы.

Эканоміка

Куды звяртацца, калі грамадзяніну затрымліваюць зарплату?

Куды звяртацца, калі грамадзяніну затрымліваюць зарплату?

Адказ на гэта і іншыя пытанні — у гутарцы з Дзмітрыем Шаўчуком.