Вы тут

Навошта на Магілёўшчыне «аруць раку»?


Нашы продкі верылі, а старыя людзі, відаць, вераць і сёння, што ў сусвеце існуюць пэўныя формулы-ключы. Ведаючы іх, валодаючы адметнымі ўменнямі, чалавек можа стаць валадаром над сіламі прыроды. Напрыклад, выклікаць ці спыняць дождж, узмацняць ці суцішваць вецер, размаўляць з жывёламі і выведваць іх таямніцы. Праўда гэта ці не, навуковымі метадамі даказаць цяжка, цяжка знайсці, разгадаць тыя самыя формулы і праверыць іх доследным шляхам. Бо веды гэтыя таемныя, адкрываюцца яны не кожнаму, зберагаюцца варажбітамі і перадаюцца як вялікі сакрэт і каштоўнасць.


Але вясковыя жыхары і сёння вераць, што дзіўныя дзеянні, напрыклад, разбурэнне платоў, перанос варотаў у балота, сыпанне ў калодзеж маку, могуць выклікаць дождж. А музыкі, навукоўцы, якія ў сваёй рабоце і даследаваннях мелі магчымасць дакрануцца да каранёвай культуры беларусаў, заглыбіцца ў яе старажытныя пласты, часам згадваюць, што па неасцярожнасці ці праз няведанне, выканаўшы пэўную рытуальную песню, маглі справакаваць навальніцу ці моцны дождж.

Зрэшты, не ўсе таемныя рытуалы ўздзеяння на прыроду і надвор’е нават у нашы дні забыты ці схаваны пад пылам чалавечай памяці. Так, старадаўні абрад заклікання дажджу, што захаваўся ў вёсцы Стары Дзедзін Клімавіцкага раёна, з’яўляецца аб’ектам нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі і знаходзіцца пад аховай. Праўда, часам мясцовыя жыхары выказваюць незадаволенасць, маўляў, рытуальныя дзеянні выконваюцца на камеру, для журналістаў, без асаблівай патрэбы, таму прырода помсціць такой неабгрунтаванай гульні ў магію моцным дажджом, які цягнецца некалькі тыдняў, і просяць жанчын выканаць абрад з «адваротным» сэнсам, каб дождж спыніць.

Прычын узнікнення засухі нашы продкі знаходзілі шмат. Напрыклад, вядзьмарскае насланнё, выкананне людзьмі забароненых у пэўныя каляндарныя тэрміны дзеянняў. Так, справакаваць засуху можа ўстаноўка платоў і агароджаў да Дабравешчання, пастаўлены не ў свой час помнік на магіле, пахаваны тапелец, якому «ўсё мала вады», або самагубца, якога, супраць правіл, пахавалі на тэрыторыі могілак, а не за агароджаю. Каб не выклікаць засуху, нельга было нікому і нічога пазычаць у час пачатку ворыва, ускопвання градаў, засевак. Каб улетку не было засухі, трэба было адзначаць дзень прарока Ільі і аблівацца ў Сухі (Траецкі) чацвер вадою.

Па правілах, у абрадзе бяруць удзел толькі жанчыны, часта ініцыятаркамі выступалі ўдовы. Менавіта на іх гаспадарку, ураджай праз адсутнасць мужчынскай сілы доўгая адсутнасць дажджу ўплывае наймацней. Рытуал праводзіцца ў таямніцы ад іншых жыхароў вёскі, а яго ўдзельніцы, паводле традыцыі, павінны быць цалкам аголены. Праўда, сёння апошнія пункты з розных прычын не выконваюцца: за дзеяннямі жанчын назіраюць аднавяскоўцы, даследчыкі і журналісты, а самі жанчыны адзеты ў доўгія вышываныя кашулі.

Абрад арганізоўваўся і праводзіўся наступным чынам. Падчас спякотнага лета, калі дождж не ішоў месяц, жанчыны, ідучы з працы на абед, дамаўляліся пераараць раку Асцёр. Бралі плуг або саху і ў таямніцы ад мужчын і дзяцей, размаўляючы шэптам, кіраваліся да вады. Калі жанчыны падыходзілі да ракі, абавязкова чыталі «Ойча наш», хрысціліся, а потым да неба ўзнімалі дзве рукі, прасілі Бога, каб дапамог паліць зямлю, каб жыццё працягвалася. Казалі прыкладна такія словы: «Дай, Госпадзі, дапамажы, Госпадзі, прынясі вятры, прынясі нам хмары, арашы зямельку, напаі травы, поле, лясы, дай жыцця нашай зямельцы, каб добра ўрадзіла і ўсіх напаіла…». Пасля знімалі з сябе ўсё адзенне, заходзілі ў ваду і цягнулі па дне плуг — «аралі ваду». Дзве жанчыны цягнулі плуг, адна ішла за імі, яшчэ адна паганяла пугай або галінкай, астатнія стаялі на беразе і спявалі.

Уся дзея праходзіць пад песню:

 Ой, не стаяла б ды белая бярозачка над вадою,

Не скланяла б яна сваё голле ўніз да долу.

А там дзеўка-чарнаброўка ваду брала,

Ваду брала ды размаўляла…

Упрагаліся ў плуг звычайна пажылыя, а моладзь «паганяла». Аралі раку толькі адзін раз. Напрыканцы таксама маліліся. Кажуць, што дождж часам пачынаўся праз гадзіну пасля гэтых дзеянняў, а былі выпадкі, калі трэба было пачакаць дзень ці два.

Марына ВЕСЯЛУХА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Добраўпарадкаванне. У гарадах, на сельгаспрадпрыемствах, могілках, уздоўж трас і ў дварах

Добраўпарадкаванне. У гарадах, на сельгаспрадпрыемствах, могілках, уздоўж трас і ў дварах

Да канца года ў краіне павінны ліквідаваць усе міні-палігоны для адходаў.

Грамадства

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

З чым звязана такая восеньская зменлівасць надвор’я і калі чакаць першы снег.