Вы тут

Як выратаваць унікальную сельву?


Да маштабных пажараў, якія ўжо больш за месяц палаюць у трапічных лясах басейна Амазонкі, без перабольшвання прыкаваная ўвага ўсяго свету. Глабальнае бедства «cтала дадатковым стрэсам для клімату і прыроднага асяроддзя Зямлі пасля чэрвеньскіх і ліпеньскіх пажараў у Арктыцы», адзначыла днямі Сусветная метэаралагічная арганізацыя (СМА). Як падлічылі эксперты, за першыя 25 дзён жніўня ў атмасферу трапіла 255 мільёнаў тон двухвокісу вугляроду. СМА спасылаецца на звесткі службы Еўрасаюза па назіранні за атмасферай «Капернік» (CAMS). За гэты час у Амазоніі было зарэгістравана амаль чатыры тысячы пажараў, якія таксама прывялі да выкіду ў атмасферу такіх таксічных газаў, як вокіс азоту і неметанавыя арганічныя злучэнні. Метэаролагі звяртаюць увагу на прамую пагрозу, якую агонь і падобныя выкіды ўяўляюць для карэннага насельніцтва рэгіёна. «Пажары ў Амазоніі сталі працягам за беспрэцэдэнтных чэрвеньскіх і ліпеньскіх пажараў у Сібіры і ў раёнах Арктыкі, Грэнландыі і Аляскі», — нагадала СМА. Што ж адбываецца ва ўнікальнай паўднёваамерыканскай сельве?


Попельныя дажджы

Амазонская сельва — самы буйны ў свеце трапічны лес. Яна размешчана на шырокай, амаль плоскай раўніне, якая ахоплівае амаль увесь басейн ракі. Межы сельвы выразна акрэслены ўсходнім падножжам Андаў, а таксама схіламі Бразільскага і Гвіянскага нагор'яў. Грандыёзная «зялёнка» займае 5,5 мільёна квадратных кіламетраў — палову агульнай плошчы такіх лясоў на планеце. Яна знаходзіцца на тэрыторыі дзевяці дзяржаў — Бразіліі (найвялікшы кавалак), Перу, Калумбіі, Венесуэлы, Эквадора, Балівіі, Гаяны, Сурынама, Французскай Гвіяны.

Амазонская сельва вылучаецца найбольшай біялагічнай разнастайнасцю на планеце. Гэта прыблізна 40 тысяч відаў раслін, у тым ліку 16 тысяч відаў дрэў, 3 тысячы відаў рыб, амаль 2 тысячы відаў птушак, больш за тысячу відаў млекакормячых, земнаводных і паўзуноў і амаль 130 тысяч відаў розных беспазваночных. Пры гэтым трапічныя лясы басейна Амазонкі з'яўляюцца найбуйнейшай у свеце экасістэмай падобнага тыпу. Тут сканцэнтравана пятая частка запасаў прэснай вады на Зямлі. Лес служыць важным паглынальнікам вугляроду, бо забірае вуглякіслы газ і дапамагае ўтрымліваць рост глабальнай тэмпературы.

Лясы Амазонкі насяляюць каля пяцідзесяці розных плямёнаў. Цяжка ўявіць, але многія з іх жывуць практычна ў поўнай ізаляцыі ад сучаснай цывілізацыі. У іх няма пісьменства, яны захавалі самабытны жыццёвы ўклад продкаў і здабываюць ежу за кошт рыбалкі і палявання. Гэтыя дзікія індзейскія плямёны ў джунглях Амазонкі адрозніваюцца адно ад аднаго не толькі вонкава, яны гавораць на розных мовах, у кожнага свая культура, абрады, адзенне і прычоскі. Згодна з бразільскай канстытуцыяй 1988 года, усе землі старажытных продкаў сучасных індзейцаў павінны былі перадаць родам на працягу пяцігодкі, але гэты працэс дасюль яшчэ не завяршыўся.

У 1980—1990-х гадах плошча лясоў Амазонкі пачала паступова скарачацца, таму што фермеры, шахцёры і лесанарыхтоўшчыкі расчышчалі ўчасткі зямлі для вырошчвання сельскагаспадарчых культур, гадоўлі жывёлы ці продажу драўніны. Гэта быў спосаб зарабіць грошы ў рэгіёне з высокім узроўнем беспрацоўя. «Якая схема? Вы прысвойваеце зямлю і прадаяце яе. Зямля даражэе ў 50, 100, 200 разоў, калі на ёй высечаны лес. Гэта выдатны бізнес. Вы прадаяце дзяржаўную зямлю, дакладна, так што гэта — чысты прыбытак», — адзначыў прафесар Федэральнага ўніверсітэта штата Пара Маурысіа Торэс.

Але паколькі ў Бразіліі ў 1980-х гадах была створана шырокая сетка нацыянальных запаведнікаў і тэрыторый карэнных народаў, стала складана прысвойваць зямлю. У 2000-х гадах, калі аб'ёмы высечак узраслі, урад прыступіў да ажыццяўлення амбіцыйнага плана па запаволенні тэмпаў знішчэння трапічных лясоў. Але гэтыя намаганні, якія ў значнай ступені абапіраліся на агрэсіўныя аперацыі праваахоўных органаў, з часам страцілі сваю папулярнасць. Праблемы ў эканоміцы павялі тысячы беспрацоўных углыб лесу.

Бразільская эканоміка традыцыйна арыентавана на экспарт прыродных рэсурсаў — нафты, руды, збожжа, гародніны, садавіны і мяса, у першую чаргу знакамітай бразільскай ялавічыны. У гэтай сувязі Жаір Балсанару, як і яго папярэднік Мішэль Тэмер, а да іх прэзідэнты-«левыя» Луіс Інасіу Лула да Сілва і Дылма Русеф, кожны ў свой час, шмат казалі пра неабходнасць «разумнага індустрыяльна-аграрнага развіцця Амазоніі». У выніку ўсё абярнулася бескантрольным знішчэннем джунгляў — дзеля палеткаў для вырошчвання маслічных культур і соі, пашы для жывёлы і бурэння свідравін.

Падчас выбарчай кампаніі і пасля ўступлення на пасаду прэзідэнта Балсанару казаў, што абарона трапічных лясоў цяжарам ляжыць на эканоміцы Бразіліі і тармозіць яе развіццё. Найбольшы працэнт галасоў, якія прынеслі яму перамогу на леташніх выбарах, ён атрымаў якраз у трох галоўных «лясных» штатах — Амазонас, Мату-Гросу і Мату-Грос-ду-Сул, дзе ідзе знішчэнне сельвы і развіццё агракультурнага бізнесу. Тут сельскагаспадарчыя фермы і прадпрыемствы наступаюць на амазонскія джунглі, а іх уладальнікі і работнікі знішчаюць унікальны раслінны і жывельны свет і асяроддзе пражывання архаічных індзейскіх абшчын, якія жылі там тысячы гадоў.

Капітан Бензапіла

Сёлета са студзеня да жніўня згарэла больш чым 1,8 мільёна гектараў амазонскай сельвы, прытым толькі ў сакавіку агонь знішчыў каля 500 тысяч гектараў лясоў, паведаміў на гэтым тыдні бразільскі Нацыянальны інстытут касмічных даследаванняў. Відэа і фота таго, што адбываецца ў Амазоніі, жудасныя. Высечка лясоў пад пашы і палеткі прывяла да татальнага «высыхання» рэгіёна. Але асноўнай прычынай катастрафічных вогненных валаў, якія бязлітасна выпальваюць вялізныя лясныя масівы на тэрыторыі Бразіліі, а таксама ўжо і Балівіі, Перу, Эквадора, Гаяны, Сурынама, Венесуэлы, сталі наўмысныя падпалы — для расчысткі тэрыторыі, якая прыносіць даход. Буйныя гарады рэгіёна зацягнутыя заслонай густога дыму, тут цёмна, як уначы. Прайшлі чорныя дажджы — вада змяшалася з попелам.

Прэзідэнт Балсанару скептычна ставіцца да пытанняў захавання навакольнага асяроддзя. У ліпені Нацыянальны інстытут касмічных даследаванняў апублікаваў справаздачу, у якой гаворыцца, што за год тэмпы знішчэння лясоў Амазонкі павялічыліся на 88 працэнтаў. Аднак прэзідэнт публічна паставіў пад сумнеў высновы, якія змяшчаюцца ў гэтай справаздачы. «Калі б лес і на самай справе высякалі з такой хуткасцю, то ад яго ўжо нічога не засталося б», — заявіў ён на мінулым тыдні групе міжнародных журналістаў. Балсанару некалькі разоў каментаваў лясныя пажары і абвінавачванні ў свой адрас. «Раней я быў Капітанам Бензапілой. Цяпер я Нерон, які спальвае лес Амазонкі», — іранізаваў ён у адказ на пытанне аб прэтэнзіях эколагаў. Маштабныя вогнішчы, растлумачыў ён, разгарэліся таму, што ў фермераў пачаўся сезон выпальвання лясоў.

На мінулым тыдні, напярэдадні саміту «Вялікай сямёркі» ў Біярыцы, французскі прэзідэнт Эмануэль Макрон заклікаў сусветных лідараў абмеркаваць «надзвычайную сітуацыю» з пажарамі ў Амазоніі. «Наш дом гарыць. Літаральна. Дажджавыя лясы Амазоніі — лёгкія, якія вырабляюць 20 працэнтаў кіслароду на нашай планеце — ахоплены агнём. Гэта міжнародны крызіс», — напісаў Макрон. Адказ Жаіра Балсанару быў імгненны. На яго думку, прапанова Макрона — пачаць абмяркоўваць тое, што адбываецца ў Амазоніі, на сустрэчы лідараў сямі вядучых дзяржаў заходняга свету — з'яўляецца прыкладам «каланіяльнага ладу мыслення». Балсанару таксама адказаў, як цяпер стала модна, у сваім «Твітары»: «Мне шкада, што Макрон спрабуе атрымаць палітычную выгаду за кошт унутраных спраў Бразіліі і іншых краін Амазоніі».

Францыя і Германія заявілі, што не ратыфікуюць гандлёвае пагадненне паміж Еўрасаюзам і краінамі Паўднёвай Амерыкі, пакуль Бразілія не распачне актыўных намаганняў для барацьбы з ляснымі пажарамі ў басейне Амазонкі. Як вядома, у канцы чэрвеня ЕС і краіны Меркасур (аб'яднаны рынак Аргенціны, Бразіліі, Уругвая і Парагвая) пасля перамоў, якія доўжыліся больш за 20 гадоў, заключылі пагадненне аб свабодным гандлі. Для ЕС гэта найбуйнейшае ў яго гісторыі гандлёвае пагадненне, якое адкрывае еўрапейскаму бізнесу дзверы на рынак чатырох краін Паўднёвай Амерыкі з сумарным насельніцтвам 260 мільёнаў чалавек. Для таго каб дагавор набыў сілу, яго павінны ратыфікаваць парламенты кожнай краіны-ўдзельніцы.

У чаканні залевы

У сацсетках актыўна заклікаюць патушыць пажары ў сельве. Хэштэг #PrayforAmazonіa (#МалісяЗаАмазонію) надзвычай папулярны. У той жа дзень, што і Макрон, падобны твіт напісаў амерыканскі астранаўт Скот Кэлі: «Я заўважыў розніцу ў Амазоніі паміж сваім першым палётам у 1999 годзе і апошнім, у 2016». Менш лесу, больш падпаленых палеткаў. Дажджавыя лясы Амазоніі вырабляюць больш за 20 працэнтаў сусветнага кіслароду. Нам патрэбны кісларод, каб выжыць!»

У адказ на гэтыя і іншыя падобныя заявы прафесар Універсітэта Каларада Скот Дэнінг апублікаваў артыкул на сайце The Conversatіon, які так і называецца: «Пажары ў Амазоніі пагібельныя, але яны не спусташаюць запасы кіслароду на Зямлі», перадае Бі-бі-сі. «Часта паўтараюцца сцвярджэнні пра тое, што дажджавыя лясы Амазоніі вырабляюць 20 працэнтаў кіслароду нашай планеты. Яны заснаваныя на непаразуменні, — падкрэслівае прафесар. — Насамрэч, практычна ўвесь кісларод, якім мы дыхаем, вырабляюць акіяны — і яго хопіць на мільёны гадоў».

«Ёсць шмат прычын прыйсці ў жах ад сёлетніх пажараў у Амазоніі, але магчымае змяншэнне запасаў кіслароду на Зямлі — дакладна не адна з іх», — запэўнівае ён. Далей прафесар Дэнінг даволі падрабязна тлумачыць, як менавіта адбываецца кругазварот кіслароду ў прыродзе. Сутнасць яго тлумачэнняў зводзіцца да таго, што дрэвы і іншыя наземныя расліны сапраўды выпрацоўваюць даволі шмат гэтага газу за кошт фотасінтэзу — і прыкладна траціна яго ўтвараецца ў трапічных лясах, найбуйнейшая колькасць якіх сапраўды знаходзіцца ў басейне Амазонкі. Аднак практычна ўвесь сінтэзаваны раслінамі кісларод паглынаюць арганізмы (пераважна бактэрыі), якія жывуць у тых жа лясах і ў пэўнай ступені пажары, так што «чыстая вытворчасць кіслароду за кошт лясоў, і нават усіх наземных раслін у цэлым, вельмі блізкая да нуля». Той газ, якім мы дыхаем, вырабляе ў асноўным багавінне на паверхні Сусветнага акіяна, а яго рэшткі спажываюць ужо акіянскія бактэрыі і іншыя арганізмы.

У цэлым розніца «штогадовага балансу» паміж вытворчасцю і паглынаннем кіслароду на Зямлі складае тысячныя, калі не мільённыя долі працэнта, тлумачыць вучоны. Аднак гэтага дастаткова, каб за мільёны гадоў існавання жыцця на планеце назапасілася велізарная колькасць свабоднага кіслароду (яго ў атмасферы больш за 20 %), ад якога залежыць усё жывое. «Нават калі ўся арганічная матэрыя на Зямлі згарыць, на гэта пойдзе менш за 1 % сусветных запасаў кіслароду», — запэўнівае Денінг і заклікае чытачоў дыхаць на поўныя грудзі. «Нават рэзкі рост колькасці лясных пажараў зменіць кіслародны баланс гэтак нязначна, што гэтыя змены будзе цяжка вымераць. У паветры дастаткова кіслароду, каб яго хапіла на мільёны гадоў, і гэтая колькасць вызначаецца хутчэй геалогіяй, чым тым, як выкарыстоўваюцца зямельныя рэсурсы», — заключае ён.

Безумоўна, усе гэтыя кампетэнтныя выкладкі не змяншаюць апасенняў наконт лёсу ўнікальнага лесу Амазонкі. А перспектывы, мякка кажучы, зусім не радасныя. «Калі тэмпы знішчэння лясоў ва ўсёй Амазоніі, якія мы бачым сёння, захаваюцца, пераломны момант для ператварэння іх у савану можа надысці ўжо на працягу 20-30 гадоў», — заявіў РІА «Навіны» бразільскі навуковец Карлас Нобрэ. Што да сёлетняй сітуацыі, то, як сцвярджаюць эксперты, вялікія пажары патушыць толькі працяглая залева. Канчаткова перамагчы агонь змогуць інтэнсіўныя ападкі, у той час як кароткатэрміновыя проста выпарацца. Сезон дажджоў у Амазоніі звычайна пачынаецца ў канцы верасня, і неабходна некалькі тыдняў, каб «вадзяны перыяд» перайшоў да актыўнай фазы. Па прагнозах, залевы не накрыюць усе падпаленыя раёны — некаторыя з іх, у прыватнасці на ўсходзе, застануцца сухія. Як перакананы эксперты, ападкі закрануць усе праблемныя ўчасткі лесу толькі ў кастрычніку. Такі вось расклад.

Захар БУРАК

Загаловак у газеце: Амазонія ў агні

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Хворым на фенілкетанурыю могуць палепшыць забяспячэнне прадуктамі харчавання

Хворым на фенілкетанурыю могуць палепшыць забяспячэнне прадуктамі харчавання

Міністэрства аховы здароўя адказала на публікацыю «Звязды».

Палітыка

На пасяджэнні ЦВК зарэгістраваны 56 членаў Савета Рэспублікі сёмага склікання

На пасяджэнні ЦВК зарэгістраваны 56 членаў Савета Рэспублікі сёмага склікання

Выбары прайшлі ў прыўзнятай атмасферы, дастойна і з яркімі выступленнямі.

Культура

У Беларусі будзе стварацца археалагічная карта

У Беларусі будзе стварацца археалагічная карта

Калі Скарына прыехаў у Кракаў, і як выглядаў малы Рагвалодавіч.