Вы тут

Першы рывок Казіміра Малевіча


Хутка ў свеце будуць адзначаць 100-годдзе стварэння “УНОВИСа” — своеасаблівы юбілей супрэматызму. Якраз у Віцебску гэты кірунак авангарднага мастацтва праходзіў станаўленне, і варта прыгледзецца да такой з’явы з вышыні гадоў.


Пад Віцебскай мастацкай школай, якая была першай на Беларусі, разумеюць менавіта школу Казіміра Малевіча, яго вядомы многім у свеце “УНОВИС”, які мае прамое дачыненне да сучаснага мастацтва. Пра тое было навуковае паведамленне Таццяны Катовіч на нядаўняй X Міжнароднай навуковай канферэнцыі “Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў”у Мінску. Таццяна Віктараўна падрыхтавала газетны варыянт сваіх даследаванняў і развагаў — прапануем яго нашым чытачам.

Даследчыца вядомая ў Беларусі як аўтар праекта “Малевіч. Класічны авангард. Віцебск” і кнігі “Энциклопедия русского авангарда”.

Творчае аб’яднанне “УНОВИС” (“Утвердители нового искусства”) было створана ў Віцебску ў лютым 1920 года і стала ядром Віцебскага народнага мастацкага вучылішча. Казімір Малевіч (родавыя карані якога — беларускія, з Капыля. — Рэд.) прыехаў у горад 25 кастрычніка 1919 года і пасяліўся ў самім “ВНХУ” (абрэвіятура са слоў “Витебское Народное художественное училище”), дзе яму з яго сям’ёй далі асобны цёплы пакой.

У снежні 1919‑га ў Віцебску, што быў паблізу фронту, Казімір Малевіч не толькі ўзяў удзел у дыспуце пра новы жывапіс, але й зрабіў “рэзкі рух”, так званы “чырвоны геаметрычны штурм”, што ўкліньваўся свежым павевам у стылую і нярвовую паўсядзённасць. Вось што мастак пісаў 21 снежня ў Маскву: “Жыццё кіпіць, учора Віцебскі пралетарыят ішоў са сцягамі Супрэматызму. Зала тэатра была дэкаравана Супрэматызмам, дзе засядалі Саветы рабочых”. (Супрэматызм (ад лац. supremus — найвышэйшы) — кірунак у авангардысцкім мастацтве, заснаваны Казімірам Малевічам. Гэта разнавіднасць абстракцыянізму. Супрэматызм выяўляецца ў камбінацыях рознакаляровых плоскасцяў найпростых геаметрычных абрысаў (у формах прамой лініі, квадрата, кола і прамавугольніка. — Рэд.)

Праз чатыры месяцы менавіта гэты “першы рывок” Малевіч прадставіць як першую вялікую паказальную працу “УНОВИСа” (якога яшчэ не было, але які ўжо існаваў): “Камітэт па барацьбе з беспрацоўем звярнуўся да членаў “УНОВИСа” з прапановай дэкараваць усе майстэрні, склады магазіна да свайго юбілею. Усе дэкарацыі й роспісы былі зроблены ў супрэматычных формах. Вялікую цікаўнасць выклікалі супрэматычныя сцягі”.

Напрыканцы снежня 1919‑га ў лісце да расійскага мастака й тэарэтыка мастацтва Пятра Мітурыча мастачка Ніна Коган пісала: “Супрэматызм ужо паказаны ў Віцебску на гадавіне адной рабочай арганізацыі — Малевіч зрабіў дэкарацыю ў тэатры і ўпрыгожыў 2 фасады супрэматычнымі формамі. Усё было паспяхова; ды яшчэ ўпершыню супрэматычныя сцягі былі зроблены й паказаны на вуліцы”.

21 студзеня 1920 года Малевіч напісаў з Віцебска: “Абвяшчаю партыю Супрэматыстаў у Мастацтве”. Гэтую ідэю ён падрабязна выклаў у тэксце “Пра партыю ў мастацтве”: “Закладка такога парніка не з’яўляецца толькі рашэннем мясцовага значэння, яно з’яўляецца сусветным пытаннем. …Партыя нясе з сабою вядомы светапогляд, які атрымаўся ад навуковага, філасофскага, практычнага, эканамічнага даследавання. …Вучэнне наватараў павінна пайсці ў масу і правесці ў жыццё з яе дапамогай свае дасканаласці сапраўднага будаўніцтва культурнага парніка новага формаўтварэння”.

28 студзеня ў лісце да аднаго з лідараў рускага авангарду, мастака Міхаіла Мацюшына Малевіч паведамляў: “Цяпер арганізоўваецца Віцебскай мастацкай Моладдзю мітынг і адзначаецца гадавіна Вучылішча. Мае сябры і я будзем таксама выступаць”.

Пра спектакль, які быў паказаны вечарам 6 лютага ў Латышскім клубе, аўтар артыкула ў “Известиях…” таксама пісаў, што асабліва цікавымі былі менавіта дэкарацыі й касцюмы, незвычайныя ды арыгінальныя. Гэты вечар стаў вечарам лекцый–пярформансаў, першым у Віцебску.

Пачаўся вечар з так званага мітынгу, які стаў дыскусійным катлом, дзе сутыкнуліся “вучні мастацкага класа мастакоў Малевіча і Ермалаевай, Гаўрыс, Зуперман і Наскоў”, якія гаварылі пра новае мастацтва, а таксама Пустынін з яго выступленнем “Да здравствует Долой!” і — Павел Мядзведзеў, які параўноўваў усё гэтае новае мастацтва з мёртванароджаным Гамункулам. Рэзкую водпаведзь даў апаненту Лазар (Эль) Лісіцкі, які сцвярджаў, што “маладая армія Творчасці” — гэта блізкая будучыня, а “віцебскія мастакі — папярэднікі гэтай будучай арміі”. Кунін таксама ўсур’ёз спачатку кінуўся ў тэарэтычны бой, але яму “перашкодзіла здрадлівая заслона”, што бесцырымонна перапыніла “бліскучую тыраду слоў пра новае мастацтва”. Гэтая спрэчка так і засталася б мітынгам, калі б не было другой часткі — “Перамогі над Сонцам” і трэцяй — “Супрэматычнага балета”, якія не проста ілюстравалі ды развівалі выказванні наватараў, але разам з выступленнямі мітынгуючых пераўтвараліся ў адзінае слова-дзеянне.

Ідэя і мастацкі сэнс тае лекцыі-пярформанса заключаліся ў “кубізме, фактуры, руху жывапісу, канструкцыі, пабудове прамой, крывой, аб’ёму, плоскасці, узгодненасці супярэчнасцей”. Выканаўцамі былі самі мастакі.

Тыя кароткія, кідкія, а часам і паўнавартасныя ідэі толькі цяпер зрабіліся дыскурсам сучаснага мастацтва. У праекце 6 лютага 1920 года як у файле схавана ўся збалансаваная праграма розных сфер дзейнасці “УНОВИСа” (тады яшчэ называўся “ПОСНОВИС”): адукацыі, выстаў, выступленняў, акцый, навукі–філасофіі ды ўласнай структуры арганізацыі–партыі–ордэна.

Віцебскі “УНОВИС” пачаў сваю гісторыю фактычна адразу па прыездзе Малевіча ў Віцебск. Прыступіўшы да працы ў “ВНХУ”, ён прапанаваў праект, распрацаваны ў выглядзе статута Дзяржаўнай творчай арцелі. У тым дакуменце тлумачылася, што яе стварэнне “выклікана неабходнасцю рэвалюцыйнага жыццёвага руху … творчая арцель павінна складацца з сілаў вынаходнікаў, якія змаглі б даць на самой справе новую форму і абнавіць новае жыццё, бо вынаходнік — уладар свету і жыцця”. Ранейшыя формы мастацтва адмаўляліся, таму што паўтарэнне старога ніколі не рухае жыццё наперад. Важнай пазіцыяй праекта стала сцвярджэнне, што арцель “павінна стаць на калектыўную дарогу і ўсякая асоба ў ёй павінна развівацца ў сістэме цэлага светаруху”. Асновай арцелі былі Шагал, Лісіцкі, Ермалаева, Якерсон, Коган, Векслер і Малевіч, а “рабочая тройка” — гэта Шагал, Лісіцкі, Малевіч.

Аднак на самым пачатку 1920‑га ўсё змянілася, і арцель набыла іншую канфігурацыю. 17 студзеня была створана суполка маладых кубістаў, праз два дні названая “МОЛПОСНОВИС” (“Молодые последователи нового искусства”). Праз 9 дзён яна злілася са старэйшай суполкай і адразу атрымала імя “ПОСНОВИС” (“Последователи нового искусства”), якая й стварыла віцебскі варыянт “Перамогі над Сонцам”, а пасля мітынгу–лекцыі–пярформанса быў абвешчаны “УНОВИС”. Гэтае імя ўвайшло ў гісторыю мастацтва авангарда, рэвалюцыянізавала ўсю мастацкую дзейнасць суполкі. І яе “вастрыё” скіравалася скрозь кагнітыўную прастору ў прастору рэальную з мэтай пераўтварэння гэтай рэальнасці. 14 лютага была канчаткова зацверджаная назва “УНОВИС”.

У студзені 1921‑га ў лісце Давіду Штэрэнбергу, аднаму з асноўных прадстаўнікоў рускага выяўленчага мастацтва першай паловы XX стагоддзя, Казімір Малевіч дзяліўся, што ён заняты пісаннем і затрачвае нямала паперы, захоплены Белым супрэматызмам, сумняваецца ў выкладзеным і зноў вяртаецца да напісанага, злучаючы супрэматызм з астраноміяй. У лісце ён спасылаўся на свой маскоўскі артыкул пра “УНОВИС”: “Няхай жыве чырвоны “УНОВИС”, які сцвярджае новае мастацтва формаў, бо ў гэтым паўната камуністычнага плана суадносін… Выкінуты сцяг чырвонага “УНОВИСа”, і ён чакае вас, утворым сусветную армію новых мастацтваў і скінем абеліскі, няма для іх месца на чырвоных плошчах. Нашы вучылішчы для новых плыняў, бо ў іх наша маладосць, мы не вучымся ездзіць на рымскіх калясніцах, бо ў нас маладыя аэрапланы і маторы”.

Заслона да паседжання ў Віцебскім тэатры. 1920 г

Праграма “УНОВИСа” ўяўляла з сябе “Шлях адзінай жывапіснай аўдыторыі” для стварэння “адзінай арміі новага мастацтва новага свету”: “Мы — супрэматыя новага, мы маладыя і чыстыя”. “Адзіная аўдыторыя” аб’яднала жывапіс, архітэктуру, скульптуру ў “аўдыторыю збудаванняў”. “Чарціце на далонях — разбурэнне старога свету формаў і стварэнне новага”. Праз кубізм і футурызм, якія разбуралі стары свет рэчаў, “унавісты” скіраваліся да супрэматычнага ўтылітарнага і дынамічнага духоўнага свету рэчаў.

Праграма ж “адзінай аўдыторыі жывапісу” ўяўляла з сябе пашыраную й дапоўненую маскоўскую праграму Казіміра Малевіча. Яе асноўныя палажэнні зацвярджалі кірунак майстэрні — кубізм, футурызм, супрэматызм, да таго ж яны сістэматызавалі “канструкцыі збудаванняў жывапісу, раўнавагу збудаванняў формаў у жывапісе”.

У першай групе супрэматысты разглядалі жывапісную і скульптурную формы ды знаёміліся з сістэмай збудаванняў на палатне і ў прасторы. Другая група займалася кубізмам, яго тэорыяй, сістэмай пабудовы формаў, кубістычнымі элементамі. У трэцім аддзеле вывучалі футурызм і рух рэчаў. Чацвёрты аддзел быў засяроджаны на супрэматычным руху каляровай энергіі, на аб’ёмным супрэматызме і на філасофіі супрэматызму. У гэтай жа групе асобным кірункам было вызначэнне адзінства калектыву й асобы, а калектыў разглядаўся як галоўны інструмент адзінства, якое павінна было быць дасягнута.

Мастакі “УНОВИСа” імкнуліся пераадолець замкнёнасць асобных майстэрняў шляхам аб’яднання методык выкладання пад лозунгам вывучэння сучаснага мастацтва, яго развіцця ў плыні агульных рэвалюцыйных змен у палітыцы, эканоміцы, у соцыуме — светапоглядзе. Пад экспансіяй “УНОВИСа” разумелася заваёва шырокай мастацкай прасторы. Галоўная ідэя: падпарадкаваць утылітарнае асяроддзе і пераўтварыць яго, прычым, у першую чаргу з дапамогай супрэматызму. Такая пазіцыя адразу была вызначана пры стварэнні суполкі, а потым надрукавана ў першай улётцы творчага камітэта (тваркама).

У лістападзе 1920‑га была выпушчана ўлётка Віцебскага Тваркама № 1. Чакалася, што такія ўлёткі, дзе члены “УНОВИСа” будуць “выказваць сваю свядомасць”, стануць рэгулярнымі. Абвяшчаўся галоўны дэвіз “УНОВИСа”: “разбурэнне старога свету мастацтва ды будзе вычарчанае на вашых далонях”. І заклік: “Насіце Чорны квадрат як знак сусветнай эканоміі. Чарціце ў вашых майстэрнях Чырвоны квадрат як знак сусветнай рэвалюцыі мастацтваў. Ачышчайце плошчы сусветнай прасторы ад хаатычнасці, якая ў ёй пануе”. Стварэнне супрэматычнай айкумены параўноўвалася з перамогай сусветнай рэвалюцыі.

Вокладка брашуры, аформленая ў стылі супрэматызму

Калектыўная творчасць вызначалася ўнутранымі ўмовамі — аднолькавымі ўяўленнямі пра мастацкія каноны, пра зададзенасць параметраў твора, пра сумеснае “надіндывідуальнае будаўніцтва аформленага наваколля”. Індывідуальнай магла быць толькі дэталізацыя часткі ў агульным праекце. Агульны ж праект быў поўнамаштабным і ахопліваў цалкам усё сацыяльнае асяроддзе, пранікаючы ва ўсе сферы дзейнасці. Мастацкая абранасць, элітарнасць, магутны інтэлектуальны патэнцыял, які ўтрымліваўся ў ядры “УНОВИСа” — усё гэта суадносілася з філасофіяй піфагарэйскага братэрства.

Таццяна Катовіч, доктар мастацтвазнаўства, прафесар Віцебскага дзяржуніверсітэта імя П. М. Машэрава

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як адбываюць пакаранне асуджаныя да абмежавання волі «ў хатніх умовах»

Як адбываюць пакаранне асуджаныя да абмежавання волі «ў хатніх умовах»

«Хатняя хімія» — гэта турма, толькі на свабодзе», — з сарказмам кажуць самі асуджаныя пра абмежаванне волі без накіравання ў папраўчую ўстанову.

Здароўе

​Як абараніць сябе ад кардыялагічных праблем у халодны перыяд?

​Як абараніць сябе ад кардыялагічных праблем у халодны перыяд?

Менавіта зімой павялічваецца колькасць інфарктаў і павышаецца артэрыяльны ціск.

Культура

Успаміны пра Яўгенію Янішчыц

Успаміны пра Яўгенію Янішчыц

Піша Зіновій Прыгодзіч.

Грамадства

У 2023 годзе з'явяцца квоты на рабочыя месцы для людзей з інваліднасцю

У 2023 годзе з'явяцца квоты на рабочыя месцы для людзей з інваліднасцю

У Беларусі на сённяшні дзень звыш 570 тысяч чалавек маюць інваліднасць.