Вы тут

У Магілёве можна ўбачыць унікальныя археалагічныя знаходкі


Анатоль Седзін — археолаг з болей чым 30-гадовым стажам, вучоны сакратар абласнога краязнаўчага музея імя Еўдакіма Раманава. Пра любімую справу можа расказваць гадзінамі, гісторыяй захапляецца з дзяцінства. Нават падлічыць цяжка, колькі часу ён правёў у археалагічных экспедыцыях. Іх вынікам сталі больш за сотню навуковых артыкулаў і дзве кнігі. Важнасць яго даследчай і асветніцкай работы ацанілі на высокім узроўні: Анатоль Аляксеевіч атрымаў грант Прэзідэнта, які стаў адзнакай работы і стымулам для далейшых даследаванняў. Падрыхтаваная ім выстаўка «Жалезны век і ранняе Сярэднявечча Усходняй Беларусі» (яна будзе працаваць амаль да канца гэтага года) — па сутнасці, дэманстрацыя ўсяго таго ўнікальнага, што было знойдзена на працягу апошніх гадоў. Па словах Анатоля Седзіна, Магілёўшчына — сапраўдная скарбніца старажытных каштоўнасцяў. Шмат у чым так сталася дзякуючы асабліва паўнаводнай у эпоху Сярэднявечча рацэ Дняпро. Менавіта ўздоўж Дняпра ішло перамяшчэнне і рассяленне плямёнаў.


У му­зеі за­хоў­ва­ец­ца са­мая вя­лі­кая ка­лек­цыя паль­ча­тых фі­бул.

Прачытаць код нацыі

Такога разнастайнага і багатага матэрыялу, напэўна, няма ні ў адной іншай вобласці Беларусі. На поўначы, напрыклад, жылі ў асноўным крывічы, на Гомельшчыне — радзімічы. А магілёўскія землі сталі прытулкам для розных плямёнаў. Тут засталіся паселішчы і крывічоў, і радзімічаў, і дрыгавічоў, якія насялялі Падняпроўе, пачынаючы з VІІІ стагоддзя. У Слаўгарадскім раёне налічваецца больш за 200 помнікаў археалогіі. Непадалёк ад Блакітнай крыніцы ёсць стаянкі каменнага і бронзавага вякоў, славянскія паселішчы. Мясціны проста ўнікальныя і амаль не кранутыя археолагамі — у прыватнасці, таму, што забруджаныя чарнобыльскім попелам. Але, як сведчаць спецыялісты, у зямлі старажытныя прадметы таксама нядрэнна захоўваюцца. А з часам, магчыма, з'явяцца прыборы, з дапамогай якіх падземныя багацці можна будзе праглядаць, нават не падымаючы іх на паверхню.

Археалагічныя фонды абласнога краязнаўчага музея налічваюць 27 тысяч прадметаў асноўнага і каля 119 тысяч навукова-дапаможнага матэрыялу. Гэта адна з найвялікшых калекцый у нашай краіне. Магілёву заўсёды шчасціла з археолагамі: Міхась Ткачоў, Леанід Аляксееў, Леанід Побыль, Вячаслаў Капыцін зрабілі вялікі ўнёсак у агульную справу. Старажытнае мінулае Магілёўшчыны вывучалася на працягу шматлікіх гадоў. Музей носіць імя выдатнага вучонага, даследчыка Еўдакіма Раманава, які, дарэчы, таксама быў археолагам.

— На жаль, яго матэрыялы не захаваліся, — уздыхае суразмоўца. — Як і даваенная калекцыя музея. Але пачынаючы з пасляваеннага часу музей пастаянна праводзіў археалагічныя даследаванні і сіламі сваіх супрацоўнікаў, і ў складзе тых экспедыцый, якія сюды прыязджалі.

У музеі ёсць вялікая стацыянарная экспазіцыя па археалогіі, якая створана больш за 20 гадоў таму. І хоць яе экспанаты перыядычна мяняюцца, паказаць усё, што ёсць у запасніках, немагчыма. Выстаўка «Жалезны век і ранняе Сярэднявечча Усходняй Беларусі» дала шанц убачыць тыя багацці, якія дагэтуль наогул не выстаўляліся. Гэтымі прадметамі нельга не захапіцца. Бо яны — своеасаблівы наш радавод, код нацыі, інфармацыя пра тое, якімі мы былі амаль дзве тысячы гадоў таму.

Край гарадзішчаў і курганоў

Частку гэтых аб'ектаў можна ўбачыць на выставачных здымках. На першы погляд — нейкія пагоркі, парослыя дрэвамі. Але спецыялісты ніколі не пераблытаюць рукатворныя насыпы з прыроднымі. У VІІ стагоддзі да нашай эры гэта былі непрыступныя валы і магутныя ўмацаванні. За дзясяткі стагоддзяў яны паменшыліся ў памерах, але, калі прыглядзецца, і цяпер уражваюць. Месцамі яны дасягаюць у вышыню пяці і больш метраў.

— Адно з самых прыгожых у вобласці гарадзішчаў знаходзіцца ў вёсцы Міцькаўшчына Мсціслаўскага раёна, — звяртае ўвагу Анатоль Седзін. — Яно абнесена магутнымі валамі, па перыметры якіх стаялі абарончыя сцены. Пад імі ў перыяд вайны або нейкай іншай небяспекі хаваліся людзі.

VІІ стагоддзе да нашай эры — гэта той самы перыяд, калі з'яўляюцца першыя зробленыя найпрасцейшымі кавальскімі інструментамі недасканалыя прадметы з балотнай руды і крыцы для дому і працы. А яшчэ больш — магутная зброя.

— Пасля таго як з'явілася жалеза, сталі частымі ўзброеныя сутыкненні і канфлікты, — удакладняе археолаг. — Таму людзі і пачалі ўмацоўваць свае пасяленні равамі і валамі.

На палічках прадметы з тысячагадовай гісторыяй, але некаторыя з іх вельмі падобныя на тыя, якімі мы карыстаемся цяпер. Той жа посуд, халодная зброя, інструмент для апрацоўкі зямлі.

— Яны першапачаткова былі дасканалыя, — канстатуе суразмоўца. — Нашы продкі былі больш дасведчаныя і мудрыя, чым мы. Яны знаходзілі больш гармоніі з навакольным асяроддзем, былі больш універсальныя, шмат чаго ўмелі. Яны не адносіліся да прыроды па-вар'яцку. І нам шмат чаму трэба ў іх павучыцца.

На музейных вітрынах каштоўныя ўпрыгажэнні таго перыяду з цікавымі малюнкамі. На тых жа пальчатых фібулах з Нікадзімава мудрагелістыя завіткі, салярныя знакі, галовы розных жывёл.

— Гэта вельмі рэдкія рэчы, — удакладняе суразмоўца. — У 1987 годзе, калі мы знайшлі пальчатую фібулу, яна была адна з першых у Беларусі. На сёння ў нас самая вялікая калекцыя пальчатых фібул.

Вабіць вока шыкоўная калекцыя жаночых упрыгажэнняў з выемчатымі эмалямі. Падковападобныя, трохвугольныя, круглыя — прыгажуні ІІ—V стагоддзя ведалі толк у модзе.

У калекцыі прадметы перыяду ўтварэння ў Верхнім Падняпроўі першых гарадоў — цікавы меч канца ІХ—Х стагоддзяў, скроневае кольца радзімічаў, спражкі, фрагменты шкляных бранзалетаў ХІІ стагоддзя. А яшчэ маленькія кісцяні і булавы, удары якіх маглі быць зусім не бяскрыўдныя для чалавека.

Рэ­чы са ста­ра­жыт­ных га­ра­дзі­шчаў.

Таямніцы старажытнага Нікадзімава

Суразмоўца згадвае адно са старажытных месцаў пражывання нашых продкаў — гарадзішча Нікадзімава, якое ён асабіста даследаваў дасканала і грунтоўна. Яно знаходзілася на тэрыторыі сучаснага Горацкага раёна. Умацаванню 1,5 тысячы гадоў, а ў нас ёсць магчымасць убачыць, як яно выглядала. Гісторык напісаў пра Нікадзімава кнігу, якая на першым форуме нацыянальных музеяў Беларусі ў Гродне стала найлепшай сярод выданняў аб музейных прадметах.

— Мы даследавалі больш за тысячу квадратных метраў культурнага слоя, перабралі цэлы эшалон зямлі і знайшлі вялікае мноства розных прадметаў V—VІІ стагоддзяў, — кажа Анатоль Седзін. — Гэтае ўнікальнае пасяленне самае багатае не толькі ў Беларусі, а і наогул на ўсёй тэрыторыі Усходняй і Цэнтральнай Еўропы. Такіх буйных аб'ектаў больш няма.

Даследчыкі высветлілі, што ў Нікадзімаве быў значны адміністрацыйна-тэрытарыяльны цэнтр, тут знаходзілася сядзіба князя і яго дружыны. Пра гэта сведчыць мноства зброі, наканечнікаў стрэл, дзід. А яшчэ тут былі знойдзены рэдкія жаночыя ўпрыгажэнні, бытавыя рэчы, насенне, косткі болей чым 50 жывёл. Усё гэта загінула ў агні пажару. Нікадзімава, як мяркуюць даследчыкі, спалілі качэўнікі.

— Тыя ж трохлопасцевыя наканечнікі стрэл, якія мы знайшлі, былі на ўзбраенні розных плямёнаў, але часцей сустракаліся ў качэўнікаў паўднёвых тэрыторый, — кажа археолаг. — Нехта лічыць, што крыж на гарадзішчы паставілі авары. Але, паўтаруся, гэта толькі здагадкі.

Цікавая знаходка — гнуты двухлязовы меч, самы старажытны на тэрыторыі Беларусі, ён датуецца VІ стагоддзем. Многім цяжка разглядзець у гэтым іржавым зламаным кавалку жалеза нешта каштоўнае, але спецыялісты ведаюць цану такім рэчам.

— Вось і я спачатку прыняў яго за скоблю, якой здымаюць кару дрэва, — усміхаецца мой гід. — А калі разгледзеў яго ўважліва, зразумеў, як нам пашчасціла. Такіх артэфактаў наогул у краіне амаль няма. На жаль, другую частку мяча не знайшлі, яна, магчыма, і цяпер ляжыць недзе ў зямлі. Такі меч быў на той час вельмі рэдкай і дарагой зброяй. Як і знойдзены там жа самы старажытны на тэрыторыі нашай краіны бранябойны наканечнік стралы. Нам сустракаліся нават фрагменты кальчугі. Уяўляеце, у шостым стагоддзі нашай эры былі ўжо бранябойныя наканечнікі стрэл і кальчугі. Гэта фантастыка.

Гісторык не хавае, што археалагічныя таямніцы нашай зямлі цікавыя для свету.

— У нас ёсць такія старажытныя рэчы, якія ўяўляюць цікавасць для ўсяго чалавецтва, — кажа ён. — Не раз даводзілася бываць на навуковых канферэнцыях у Расіі, Польшчы, іншых краінах. У нас шмат агульнага мінулага, а археалогія — адна з нямногіх навук, якая не дасць сказіць гісторыю. Кожную падзею яна пацвярджае фактычным матэрыялам.

Нэлі ЗІГУЛЯ

Фота аўтара

Загаловак у газеце: Пра што маўчаць старажытныя курганы

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

У Брэсцкай вобласцi першымi ўкаранiлi практыку выязных прыёмаў дзяржрэгiстратараў

У Брэсцкай вобласцi першымi ўкаранiлi практыку выязных прыёмаў дзяржрэгiстратараў

Хто валодае нерухомай маёмасцю альбо ўчасткам зямлi, ведае, як важна мець адпаведныя дакументы на сваю ўласнасць.

Эканоміка

Як генафонд раслін адаптуецца да змен клімату

Як генафонд раслін адаптуецца да змен клімату

Работа па вывучэннi генетычных рэсурсаў раслiн у Беларусi была пачата яшчэ ў 20-я гады мiнулага стагоддзя.

Грамадства

Паэт Iван Юркiн: З жонкай упершыню пацалаваўся ў дзень вяселля 47 год таму

Паэт Iван Юркiн: З жонкай упершыню пацалаваўся ў дзень вяселля 47 год таму

Песнi на вершы Iвана Юркiна карыстаюцца вялiкай папулярнасцю. Хто не ведае гiмна гасцiннасцi нашай краiны — «Прыязджайце да нас у Беларусь»? Вось таму было цiкава пазнаёмiцца з музай паэта — яго жонкай Надзеяй Iванаўнай.