Вы тут

Лукаш Калюга. Кручаныя дні і прага жыць


Ён верыў, што праўда — на яго баку


Яго прозвішча ад нараджэння — Вашына. Звалі Кастусём. Ён узяў псеўданім Калюга, імя Лукаш. Як быццам такой бяды... Аднак калі ўнікнуць у сэнс слова «калюга», крыху не па сабе. Гэта ямка на дарозе, выбітая коламі. Звычайна напоўнена вадой, граззю. Нібыта прадчуваў, што гразі гэтай у сваім кароткім жыцці напаткае шмат. Праўда, ёсць меркаванне, што такі псеўданім узяў па назве адной з вёсак у цяперашнім Уздзенскім раёне. А нарадзіўся Кастусь Вашына 27 верасня 1909 года ў вёсцы Скварцы Мінскага павета (сённяшні Дзяржынскі раён).

Ужо напачатку ўсё склалася не так, як у іншых дзяцей. Маці памерла, пражыўшы ўсяго дваццаць шэсць гадоў. Сыну споўнілася толькі два гадкі. Апекаваць яго стала бацькава незамужная сястра Марыя. У 1924 годзе памёр і бацька. Тады ў хаце цёткі з’явіўся прымак — брат Кастусёвай маці — Уладзімір Івашын.

Але гэтае «не так, як у іншых» мела і тое добрае, што даецца не кожнаму. Кастусь ад нараджэння быў хлапчуком даравітым. У яго здольнасцях пераканаўся і настаўнік Дабрынёўскай пачатковай школы, куды бацька прывёў яго ў сямігадовым узросце. Каб даць яму больш ведаў, настаўнік займаўся з вучнем і дома. А далей...

Перапыніў вучобу ў школе. Не па сваёй волі: пачалася польская, а пасля нямецкая акупацыя. Толькі з 1921 года наведваў заняткі — спачатку ў Койданаўскай, потым у Станькаўскай школах. Захапіўся фальклорам. Запісваў яго не толькі ў Скварцах, але і ў вакольных вёсках. Збіраў і трапныя народныя выразы. Частку сабраных матэрыялаў паслаў у Інстытут беларускай культуры.

Закончыўшы сямігодку, год працаваў на дзядзькавай гаспадарцы, дапамагаў яму і выхоўваўваць яго дзяцей. Але той настаўнік, што некалі пахваліў свайго вучня ў пачатковай школе, пра хлопца не забыўся. Угаварыў працягнуць вучобу.

Першае апавяданне у 1926 годзе прапанаваў рэдакцыі часопіса «Чырвоны сейбіт», але яго не надрукавалі. Затое ў газеце «Беларуская вёска» (сённяшняя «Сельская газета») выступіў з некалькімі допісамі, стаўшы селькорам гэтага папулярнага сярод вяскоўцаў выдання.

Праз год пашанцавала і з «Чырвоным сейбітам». Кузьма Чорны ўхваліў абразок «Вясна». Ён быў змешчаны ў нумары 13 за 1927 год. Праз паўгода змешчана яшчэ адно — «У Калянках» (1927, № 20—21; 1928, № 1). Мяркуецца, што ў іншых выданнях часам карыстаўся псеўданімам Кастусь Палявецкі, але гэтыя публікацыі не выяўлены. Разумеючы, што з цягам часу з маладога аўтара вырасце цікавы празаік, Мікалай Карлавіч запрасіў яго ў рэдакцыю «Чырвонага сейбіта».

Займаўся Л. Калюга не толькі журналістыкай і літаратурнай працай. Паступіў у Белпедтэхнікум, далучыўся да літаратурнага аб’яднання «Узвышша». Пасля гэтага стаў адным з самых актыўных аўтараў аднайменнага часопіса. У першым — шостым нумарах за 1928 год выступіў з аповесцю «Ні госць, ні гаспадар». Ці не ў кожным нумары друкаваў апавяданні. У часопісе «Полымя» была змешчана першая частка аповесці «Нядоля Заблоцкіх (Нягоды і летуценні)» (№№ 6—7, 9)

Аднак вучобу не скончыў. Па адной з версій пайшоў з трэцяга курса мінскага Белпедтэхнікума добраахвотна, жадаючы цалкам прысвяціць сябе літаратуры. Па другой — выключылі як «узвышанскага лазутчыка і пачынаючага нацдэма». Але на адны творчыя заробкі жыць не выпадала. Дзеля хлеба надзённага працаваў сакратаром часопіса «Кніга масам», стыльрэдактарам у Навуковадаследчым інстытуце прамысловасці і на Рэспубліканскім радыё.

У часопісе «Чырвоная Беларусь» надрукаваў кароткія апавяданні пад агульнай назвай «Вам знаёмае». Як выказаўся ў газеце «Літаратура і мастацтва»: «У 1933 годзе мяркую выдаць зборнік навел пад назваю “Вам знаёмае” і працаваць далей над гэтым жанрам.

На маю думку, навела найбольш падыходзіць у наш час. Яна паўней, яскравей можа адлюстраваць сацыялістычныя тэмы нашага жыцця. Класавыя супярэчнасці, асабліва абвостраныя цяпер, якраз і дадуць удзячны матэрыял для вострай сюжэтнай канструкцыі.

Цяпер мяне найбольш цікавіць, як селянін, уласнік у мінулым, у калгасах і саўгасах, на сацыялістычных прадпрыемствах горада ператвараецца ў свядомага будаўніка сацыялістычнага радаснага грамадства.

Акрамя таго, маю напісаць за гэты год невялічкі — самае больш на 5 друкаваных аркушаў — раман, таксама актуальны, дынамічны, радасны».

Гэта тое апошняе, што распавёў пра сваё жыццё ў друку. У ноч з 22 на 23 лютага таго ж 1933-га Л. Калюгу арыштавалі. Прысудзілі да пяці гадоў пазбаўлення волі і выслалі ў горад Ірбіт (цяпер тэрыторыя Краснаярскага края). Зборнік навел «Вам знаёмае» так і не выйшаў. Увогуле, ніводнай сваёй кнігі А. Калюга ў руках не патрымаў. Уяўленне ж пра тое, якім ён быў пісьменнікам, даюць зборнікі «Ні госць, ні гаспадар» (1974) і «Творы» (1992, 2011). А ў 1954 годзе беларуская дыяспара выдала ў Мюнхене яго кнігу «Нядоля Заблоцкіх».

Талент Л. Калюгі абяцаў шмат. Па сведчанні Яна Скрыгана, Кузьма Чорны сказаў: «Пісьменнік... і не абы-які пісьменнік, братачка. Богам дадзены талент». Высока ацэньваў творчасць Л. Калюгі і Максім Лужанін: «Талент гэты не паспеў разгарнуцца, але ўжо зарэкамендаваў сябе ўласнай мовай, умельствам пачуць самае цікавае слова ці зварот і ўмельствам данесці яго ў першасным значэнні, але зрабіўшы здабыткам літаратурнага ўжытку». Пра моўнае багацце ягонай прозы прыязна сказаў у сваім эсэ «Чытаючы Кастуся Вашыну» вядомы мовазнавец, пісьменнік Фёдар Янкоўскі.

У апавяданнях Л. Калюгі, прынамсі, хораша праявіліся гумарыстычныя задаткі. Найбольш адметныя творы, ужо ў назве якіх акцэнтуецца ўвага на галоўным героі — «Лук’ян — капераціўскі сабака» і «Трахім з Пагулянкі». У іх створаны самабытныя вобразы тых, хто нечым вылучаецца сярод аднавяскоўцаў. І Лук’ян, і Трахім, калі падысці да іх з меркамі сучаснай прозы, — тыя, пра каго кажуць, што яны — дзівакі, у чымсьці блізкія героям апавяданняў Васіля Шукшына і Аляксея Дударава. Аднак, безумоўна, на іх ляжыць і адбітак свайго часу. Таму ўсё ж, відаць, больш правамерна параўноўваць іх з персанажамі «Ніжніх Байдуноў» Янкі Брыля.

Каларытныя характары паўстаюць і ў апавяданні «Баркаўцы — добрая вёска, і баркаўчане — вясёлыя людзі». Л. Калюга наўмысна падкрэсліваў сваё знаёмства з тымі, пра каго расказваў: «Нізавошта я не паверу, каб Сцёпка сумыслу браў сабе хаўрусныя грошы: яшчэ ў нашай радні не чуваць было, каб хоць з адзін круцель удаўся». Такі прыём, калі відавочная лучнасць я-апавядальніка з героямі твора, даволі часта сустракаецца ў прозе 20-х гадоў мінулага стагоддзя. Л. Калюга, як і іншыя пісьменнікі, выразна ўяўляў свайго чытача, а хутчэй за ўсё, слухача. Звычайна сабраўшыся дзе-небудзь на лаўцы ці на прызбе, сяляне слухалі вясковага грамацея, які чытаў ім газету ці часопіс. Л. Калюга зрокава бачыў гэтага чытача (слухача) і па-свойму «падрабляўся» пад яго.

Творца, які валодае самім боскім талентам, не можа не пісаць нават у самых найскладанейшых умовах. У гэтым пераконваюць раздзелы незавершаных аповесцяў «Дзе косці мелюць» і «Утрапенне». Іх Л. Калюга пісаў у мінскай турме і на выгнанні ў Ірбіце. Працаваў і над другой часткай аповесці «Нядоля Заблоцкіх» — «Шушамяць». Абвінавачаны ў розных нацдэмаўскіх грахах, ён не толькі не скарыўся, а яшчэ і асмеліўся засумнявацца, а ці так, як трэба, усё адбывалася ў рэвалюцыйнаабноўленым свеце (прынамсі, у свеце, які павінен быў абнаўляцца, а тое, што не ўсё з гэтага атрымалася так, як хацелася, — іншая справа).

У гэтым сумненні Л. Калюгі пераконвае пачатак аповесці «Дзе косці мелюць» («аповесць пра тое, як вясна-красна ў нашым краі»). Калі перыядычны друк, «патрыёты-літаратары» ва ўвесь голас крычалі аб трыумфальным шэсці рэвалюцыі, ён гэтыя дні назваў не інакш, як «кручанымі днямі»: «Вы заўважылі, што людзі кручаных дзён сіверынаю смярдзяць? Як бы ў чыстым полі, дзе адно дзікае лінялае неба тупа завішшы было над імі, раслі й гадаваліся». Далей — яшчэ больш выкрывальна ў дачыненні да тагачаснай рэчаіснасці: «Думаеце, лёгка было аўтару хоць дзе-нідзе на малую макулінку свойскага, хатняга, чалавечага ў іх напаткаць? І ці варта казаць, што свет як на вераціне і ні ў водным акне нам не мігае ветлы агеньчык?» Кручаныя дні — тыя ж бунінскія акаянныя дні. Іх Л. Калюга не прымаў. Супраць іх выступаў у згаданых творах.

А пісаліся яны за кратамі ці пад пастаянным наглядам. Дбаючы аб уласным лёсе, ён куды больш думаў пра лёс Беларусі, беларускага народа. Гэтым роздумам напоўнены і раздзелы аповесці «Утрапенне». Сюжэт твора ў многім традыцыйны. Пісьменнік расказвае пра ўваходзіны хлапчука, а потым падлетка ў вялікі свет жыцця. Пакрысе Зэнка выпростваецца душой, ператвараючыся ў асобу. Маленства і юнацтва героя Л. Калюгі прыпала якраз на гэтыя «кручаныя дні». Самі падзеі прыспешваюць працэс сталення, адначасова ўносячы ў яго і пэўныя карэктывы.

Упершыню Зэнка па-сапраўднаму задумаўся над сваімі каранямі. Раней ён забіраў з панскага палаца тое, што засталося яму пасля іншых, больш увішных — «прыйшліся яму самыя абіркі: нейкія старадаўнія акты, у якіх не толькі цацак не было, але й яшчэ на паперы з суконку на грубіню былі тыя акты надрукаваны — на папяросу й то не варт», то цяпер, праз шмат гадоў, ён неяк кінуў позірк на сцяну, даўно абклееную тымі актамі, прачытаў напісанае. Прачытаў іх, і быццам у душы нешта перавярнулася. «Ягоны сэнс усё як бы муляў».

Не стрымаўся Зэнка, аднойчы пагаварыў з бацькам. Ён задаваў і пытанні, але адначасова на іх адказ шукаў. Найперш для самога сябе, бо ўжо не мог жыць так, як жыў дагэтуль. Нечага не хапала яму ў штодзённасці, не ставала пэўнасці: «Няўжо без гэтага нельга абысціся?.. Я вось ляжу й думаю… Няма паноў. І толькі тае бяды! І не трэба. Але няўжо, канешне, каб і нашае з вамі адметнасці не было? Я не веру, што без гэтага нельга абысціся. Баюся, што не на старасці гэта, калі шкода, шкода, ды пара ўжо, а смерць у маладым яшчэ вяку, як сама што ўбіралася ў сілу — толькі б красавацца, а тут раптам такая выпадковасць. Баюся, што праз гэта шмат прыгожага і нязнанага страціць свет».

Каб адметнасць была… Каб захаваць сваё нацыянальнае... Гэта не толькі думкі героя Л. Калюгі, але і думкі самога аўтара. Знаходзячыся за кратамі, а потым у высылцы, з «падрэзанымі крыламі», ён не скарыўся. Нічога не баяўся, бо верыў, што праўда была, ёсць і будзе на яго баку. У той час, калі абвінавачвалі ў «контррэвалюцыйнай дзейнасці», працаваў і над раманам «Пустадомкі», у канцы якога пазначана: «Красавік 1933 — ліпень 1935 г., сутарэнне ў Менску — у Ірбіце па выгнанні».

Лукаш Калюга адным з першых задумваўся над непрыкаянасцю чалавека, які нарадзіўся і вырас у вёсцы, а жыве ў чужым яму горадзе. Герой твора малады пісьменнік Даніла Невядомскі нездарма скардзіцца свайму брату Марку на ўласны лёс: «Як пустадомкі, туляемся каля чужых халодных вуглоў. Ды калі й свой па ордэры завядзецца, у ім, не сагрэтым пакаленнямі, пуста і няўтульна, як у ваўкаўні». Гэтая «пустадомкавасць», Л. Калюга не сумняваўся, прынесена якраз «кручанымі днямі», што адрывалі людзей ад зямлі, нацыянальнай глебы, шпурлялі ў вір падзей, якія пакуль што імі не былі цалкам усвядомлены, а таму не былі да канца правільна зразуметымі.

Значны падтэкст у «Пустадомках» набывае вобраз сонца. Яно ўвасабляе сабой і жыццё на зямлі, і вечнаць быцця, і кароткасць, імгненнасць асобнага людскога лёсу. Гэтую сувязь з сонцам пастаянна адчувае Марк, які ў лісце да Данілы заўважае: «Няма лепш, калі сонца, адным словам, прыгрэе, калі высока намеценую, туга ўезджаную дарогу напрамываюць раўчукі, а ў вёсках каля плаксівых капяжоў пачнуць з жалезнякамі ўвіхацца рупныя гаспадары, паказваючы зручнейшую сцежку свавольнай вадзе…» І працягвае: «… куды нам што проці бацькаўшчыны?! Я не магу… Не магу, калі надвечар бачу яго на захадзе недзе там над нашым, Шылавіцкім, борам, свеціць нашай зямлі, нашаму народу…»

Сонцам бацькаўшчыны, Беларусі сагравалася і сэрца Л. Калюгі. Ды толькі свяціла яму нядоўга: 5 кастрычніка 1937 года ўбачыў яго апошні раз. Зноў арыштаваны, трыма днямі раней быў прысуджаны да расстрэлу.

Алесь МАРЦІНОВІЧ

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Як галасуюць рэгіёны на выбарах Прэзідэнта

Як галасуюць рэгіёны на выбарах Прэзідэнта

Расказваюць нашы карэспандэнты.

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Кіраўнік дзяржавы прагаласаваў на выбарах Прэзідэнта.

Грамадства

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

А наведвальнiкаў крамы кансультуе выява спецыялiста.