Вы тут

Рукатворныя інвестыцыі ў будучыню. Якія яны?


Звернемся да таго факту, што ў цэнтры ўвагі сусветных лідараў, што ў верасні збіраліся на штогадовую сесію Генасамблеі ААН, была неабходнасць ліквідацыі кліматычнай пагрозы, якая навісла над планетай. Кіраўнікі дзяржаў разам з дэманстрацыяй вострай рэакцыі на рост ваеннай напружанасці на Блізкім Усходзе публічна і на поўным сур’ёзе клапаціліся аб праблеме глабальнага пацяплення. Такі, можна сказаць, агульны палітычны фон, на якім вымалёўваецца, без сумневу, найбольш важнае пытанне сучаснасці.


Так, навукоўцы не сумняваюцца, што клімат змяняецца, і наступствы гэтых змяненняў нарастаюць з кожным годам, закранаючы ўсе краіны і кожнага чалавека. Гэта і прыродныя катаклізмы — ураганы, паводкі, засухі, лясныя пажары, колькасць якіх павялічваецца, і раставанне горных леднікоў, арктычных ільдоў, іншыя на першы погляд непрыкметныя перамены, якія ўплываюць і на ўраджайнасць, і на даступнасць вады, на транспартную і жылую інфраструктуру, на здароўе людзей.

Даклады экспертаў сведчаць пра тое, што з вялікай верагоднасцю істотны ўклад у змены клімату аказвае дзейнасць чалавека, у першую чаргу, спальванне выкапнёвага паліва. Таму патрэбныя агульныя намаганні ўсіх краін як для адаптацыі да зменаў клімату, так і для зніжэння ўплыву на яго. Пошуку такіх рашэнняў у нейкай меры былі прысвечаны і дэбаты на кліматычным саміце ў Нью-Ёрку, дзе, зрэшты, высокапастаўленым палітыкам моцна дасталося ад Грэты Тунберг — юнай экалагічнай актывісткі.

Беларусь заўсёды падтрымлівала меры, накіраваныя на экалагічную бяспеку. У свой час на тэматычных дэбатах Генеральнай Асамблеі ААН па змяненні клімату дэлегацыя Беларусі заклікала дзяржавы-члены Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і генеральнага сакратара ААН садзейнічаць найхутчэйшаму выкананню бакамі Кіёцкага пратаколу. Гаворка, у прыватнасці, ішла пра нацыянальныя працэдуры, неабходныя для ўступлення ў сілу папраўкі, якая ўстанаўлівае для Беларусі добраахвотныя абавязацельствы па скарачэнні выкідаў парніковых газаў. Больш хуткая ратыфікацыя папраўкі магла б стаць практычным пацвярджэннем здольнасці міжнароднай супольнасці да своечасовых калектыўных дзеянняў па папярэджанні негатыўнай змены клімату. Беларуская дэлегацыя таксама прыцягнула ўвагу Генеральнай Асамблеі ААН да пытання сумеснай распрацоўкі і перадачы экалагічна бяспечных тэхналогій краінам, якія ў іх маюць патрэбу. Акцэнт рабіўся на тое, што варта стварыць механізм пашырэння доступу краін, якія развіваюцца, і краін з пераходнай эканомікай да новых і найноўшых тэхналогій, якія дапамагаюць папярэджваць нядобрае змяненне клімату, у тым ліку ў сферы новых і аднаўляльных крыніц энергіі, энергаэфектыўнасці і энергазберажэння. Што ж, разлічваць на сур’ёзны прагрэс у зніжэнні выкідаў парніковых газаў і папярэджанні глабальнага пацяплення можна будзе толькі тады, калі перадавыя энергетычныя тэхналогіі стануць агульначалавечым здабыткам. І тут цікавы любы станоўчы досвед.

Адной з важных задач праекту ПРААН і Міністэрства навакольнага асяроддзя Беларусі «Зялёныя гарады» стала распаўсюджванне пазітыўных вынікаў у сферы актыўнага экалагічнага развіцця па ўсёй краіне. З гэтай мэтай на конкурснай аснове праект аказвае гарадам і муніцыпалітэтам, якія далучыліся да міжнароднай ініцыятывы «Пагадненне мэраў па энергіі ды клімаце», дапамогу ў распрацоўцы і рэалізацыі сваіх планаў дзеянняў. Уласна кажучы, абвяшчэнне мэраў па клімаце ды энергіі — гэта супольнасць мясцовых уладаў, аб’яднаных абавязацельствам развіваць свае тэрыторыі на аснове прынцыпаў устойлівай энергетыкі. Калі ж быць больш дакладнымі, то ў рамках ініцыятывы Еўрапейскага саюза мясцовыя органы ўлады — гарады і раёны — бяруць на сябе добраахвотныя абавязацельствы, напрыклад, па зніжэнні аб’ёму выкідаў у атмасферу парніковых газаў не менш чым на 30% да 2030 года на сваёй тэрыторыі. У мінулым жа годзе на падставе конкурсу ў Беларусі былі адабраныя пяць населеных пунктаў для аказання экспертнай падтрымкі.

У сваёй працы «Зялёныя гарады» актыўна супрацоўнічаюць з Фондам «Інтеракция» і міжнароднай грамадскай арганізацыяй «Экопартнерство», якія таксама дапамагаюць удзельнікам праекта ў падрыхтоўцы планаў актыўнага экалагічнага развіцця.

Сёння нашы суразмоўцы — Марыя Фалолеева, старшыня Цэнтральнага савета МГА «Экопартнерство», і Уладзімір Рак, спецыяліст у галіне энергетыкі, тэхнічны эксперт фонду «Інтеракция».

— Наколькі актыўная Беларусь у параўнанні з іншымі краінамі ў распаўсюджванні пазітыўных вынікаў у сферы актыўнага экалагічнага развіцця?

Уладзімір Рак:

Уладзімір Рак

— Дзякуючы добраму вядзенню статыстыкі ў Беларусі мы вельмі выйгрышна выглядаем на фоне многіх краін, якія проста не маюць доступу да такіх дадзеных. У нас жа ёсць дакладныя разлікі і, адпаведна, дэталёвыя планы, якія могуць уключаць дзясяткі, калі не сотні, розных мерапрыемстваў у сферы актыўнага экалагічнага развіцця, аж да мерапрыемстваў па асобных арганізацыях. Для іншых краін нармальнай з’яўляецца сітуацыя, калі плануецца толькі некалькі арганізацыйных мерапрыемстваў у гэтай сферы з прыблізнай ацэнкай вынікаў.

Марыя Фалолеева:

Марыя Фалолеева

— У цэлым Беларусь актыўна ўдзельнічае ў Пагадненнi мэраў і распрацоўцы планаў у сферы актыўнага экалагічнага развіцця. Мяркуйце самі: на сённяшні дзень Пагадненне мэраў у краіне падпісалі амаль 50 гарадоў і раёнаў. Плюсам для нас з’яўляецца наяўнасць праграм па павышэнні энергаэфектыўнасці на нацыянальным узроўні. У апошнія гады ў гэтым кірунку ўжо вядзецца праца. Тэма энергаэфектыўнасці ва ўсіх на слыху. І частка абавязацельстваў у рамках таго самага скарачэння на 30% выкідаў у атмасферу парніковых газаў гарады дасягаюць за кошт тых дзеянняў, якія ўжо рэалізуюцца. Але тут ёсць і зваротны бок, з майго пункту гледжання, з якім ужо сутыкнуліся і гарады ў краінах ЕС. Лёгкія перамогі часта не матывуюць рухацца далей. А для дасягнення глабальных мэтаў, пазначаных у Парыжскім пагадненні па клімаце, гэта значыць, абмежавання па павышэнні тэмпературы на 1,5–2 градусы па Цэльсіі да канца стагоддзя, скарачэння выкідаў на 30% — відавочна недастаткова. Запатрабаваныя радыкальныя меры. І не толькі ў энергетычным сектары, але і ў транспарце, будаўніцтве, у сферы спажывання. Карацей, ва ўсіх сектарах гарадской гаспадаркі. Для гэтага патрэбна паступовая, але настойлівая перабудова гарадской эканомікі. Толькі тады нашы гарады змогуць быць паспяховымі і канкурэнтаздольнымі ў будучыні. Гэта, вядома, вялікія, доўгатэрміновыя мэты. Але іх нельга выпускаць з‑пад увагі. І трэба разумець, што тыя планы, якія распрацоўваюцца цяпер, — не канчатковы пункт дзеянняў. Мы толькі на пачатку шляху.

Што датычыцца планаў па адаптацыі да зменаў клімату, то тут ва ўсіх яшчэ зусім мала досведу. Усе робяць першыя крокі і набіваюць гузы. Часам нашым гарадам вельмі складана прымаць самастойныя рашэнні, тым больш, што прававы статус актыўнага экалагічнага развіцця фактычна не вызначаны. Тут усё часам залежыць ад актыўнасці канкрэтнай гарадской адміністрацыі.

Я ўвогуле лічу, што гарады, якія далучаюцца да Пагаднення мэраў, робяць вельмі смелы ўчынак. Асабліва гэта тычылася першых гарадоў-падпісантаў: тады ўсё залежала ад ініцыятывы гарадскіх адміністрацый, нават канкрэтных асоб.

А ў цэлым, не толькі ў Беларусі, але, напрыклад, у краінах Усходняга партнёрства, большасць гарадоў далучаюцца да Пагаднення мэраў з мэтай у далейшым атрымаць нейкую фінансавую падтрымку на рэалізацыю сваіх мерапрыемстваў у сферы актыўнага экалагічнага развіцця. Зноў жа, тут усё залежыць ад жадання і матывацыі. Бо магчымасць падпісаць ёсць ва ўсіх, але хтосьці падпісвае, а хтосьці — не.

— Якія канкрэтныя пазітыўныя змены адбываюцца ў гарадах, што далучыліся да Пагаднення?

Уладзімір Рак:

— Пахваліцца нейкімі кардынальнымі зменамі ў сувязі з рэалізацыяй праекта, напэўна, нельга. Бо, як ужо гаварылася, у нас гэтая праца і так вялася. Некаторыя іншыя краіны не маюць дзяржаўных планаў павышэння энергаэфектыўнасці, і яны ў гэтым кірунку не працавалі. А ў нас такая праца вядзецца ўжо больш за дзесяць гадоў і ў гэтым жа кірунку працягваецца. Рэзкіх змен не адбываецца, але пры гэтым некалькі павялічваюцца магчымасці: як у выглядзе экспертнай падтрымкі, так і ў выглядзе інвестыцый у абсталяванне. Іншая справа, што ў нашых раёнаў ніколі не было ўласных доўгатэрміновых планаў. Планы па энергазберажэнні, цеплазабеспячэнні, электразабеспячэнні распрацоўваліся на рэспубліканскім узроўні, а ў раёны даводзіліся паказчыкі, пад якія на месцах складалі гадавы план і выконвалі яго. Перспектыўныя кірункі ў сферы актыўнага экалагічнага развіцця сталі першымі доўгатэрміновымі дакументамі ў галіне энергетыкі, якія дазваляюць выпрацаваць канцэпцыю і вызначыць прыярытэты на мясцовым узроўні. Многія мерапрыемствы без такіх планаў раней не дасягалі магчымай максімальнай эканоміі. Каб было зразумела: напрыклад, запускаюць новую кацельню, а потым уцяпляюць дамы. Як вынік — кацельня не загружана, зніжаецца ККДз і гэтак далей. Сёння ўсе падобныя нюансы прадугледжваюцца.

— Ці ёсць нейкія тыпавыя мерапрыемствы, характэрныя для нашых гарадоў, тое, за што мясцовыя адміністрацыі бяруцца ў першую чаргу?

Уладзімір Рак:

— У метадычным інструменце, які мы распрацавалі для праекта «Зялёныя гарады», змяшчаецца база дадзеных з больш чым пяцідзесяці тыпавых мерапрыемстваў, па кожным разлічаны энергетычны эфект. Гарады актыўна выкарыстоўваюць гэтую базу дадзеных для фармавання пераліку мерапрыемстваў. Найбольш часта нашы раёны займаюцца ўцяпленнем і заменай вокнаў, укараняюць энергаэфектыўнае асвятленне, пераводзяць кацельні на мясцовыя віды паліва. У многіх запланавана ўстаноўка цеплавых помпаў, сонечных панэляў, геліякалектараў — тут ужо як у каго дазваляе фінансаванне, і гэта больш доўгатэрміновыя мэты.

Марыя Фалолеева:

— У плане рэалізацыі мерапрыемстваў па кліматычнай адаптацыі ў кожным раёне ўсё індывідуальна. Ёсць так званая рэактыўная адаптацыя, калі бягучыя праблемы відавочныя, і з імі ідзе праца. А ёсць комплекс мерапрыемстваў, які павінен распрацоўвацца на доўгатэрміновую перспектыву. І вось з гэтым на месцах заўсёды было складана. Таму цяпер мы стараемся арыентаваць раёны на тое, каб яны, у першую чаргу, праводзілі ацэнку ўздзеянняў змяненняў клімату ў цяперашні час, у найбліжэйшай будучыні і на больш аддаленую перспектыву — на 30–50 гадоў. І ўлічвалі, як тыя дзеянні, якія рэалізуюць яны цяпер, выглядаюць з улікам змянення клімату. Вялікая праблема — адсутнасць дадзеных і доўгачасовых кліматычных прагнозаў, даступных і зразумелых мясцовым спецыялістам. Дарэчы, гэта праблема не толькі Беларусі. І тут яшчэ шмат чаго трэба зрабіць. У ліку відавочных мерапрыемстваў, якія гарады рэалізуюць у першую чаргу, — развіццё сістэмы зялёных насаджэнняў. Але гэта не пасадкі дзеля пасадак, а фармаванне адзіных зялёных каркасаў, якія працуюць і на ачышчэнне паветра, і на стварэнне камфортнага мікраклімату, і на зацяненне, а таксама водаадвядзенне. Таму што зялёныя тэрыторыі паляпшаюць пранікальнасць паверхні, такім чынам, памяншаюць нагрузку на ліўневую каналізацыю і зніжаюць рызыку паводак. Па-другое, гэта ўдасканаленне самой сістэмы водаадвядзення. У Беларусі змяняецца рэжым выпадзення ападкаў, мы часцей сталі назіраць паводкі, падтапленні. А гэта значыць, што нагрузка на ліўневую каналізацыю ўзрастае. І тады, з пункту гледжання кліматычнай адаптацыі, проста нешта адрамантаваць ужо недастаткова. Патрэбныя ўнікальныя доўгатэрміновыя мерапрыемствы, новая інфраструктура павінна будавацца і планавацца з улікам змяненняў клімату. Па-трэцяе, гэта змена будаўнічых нарматываў, перш за ўсё, нарматываў энергаэфектыўнасці будынкаў. Ну і, вядома, важныя інфармацыйныя кампаніі — як паводзіць сябе падчас спякоты, як абараніцца ад кляшчоў і гэтак далей. Для сельскіх раёнаў відавочныя такія першачарговыя мерапрыемствы як паляпшэнне сістэмы назірання за ляснымі пажарамі і пэўнае ўздзеянне на сельскую гаспадарку: змена структуры, змена культур…

— Якую дапамогу могуць атрымаць гарады і раёны, што прымаюць рашэнне распрацаваць уласны план больш актыўнага экалагічнага развіцця?

Марыя Фалолеева:

— Калі гарады сутыкаюцца з неабходнасцю распрацоўкі такіх планаў, яны маюць патрэбу ў падтрымцы, у метадычных рэкамендацыях. Асабліва гэта тычыцца загадкавай кліматычнай адаптацыі, пра якую ніхто нічога не ведае. Але гэта нармальна, гэта не толькі ў Беларусі так. Таму ў рамках праекта «Зялёныя гарады» мы распрацавалі рэкамендацыі, якія датычацца якраз кліматычнай часткі. Мы пастараліся максімальна даступна растлумачыць гарадскім адміністрацыям, як збіраць інфармацыю, з якіх крыніц, як гэты працэс павінен каардынавацца. Мы прыводзім вялікую колькасць прыкладаў па кліматычнай адаптацыі, якія могуць быць выкарыстаны ў нашых умовах.

Уладзімір Рак:

— Што тычыцца энергетычнай часткі, то мы пастараліся максімальна аўтаматызаваць працэс. Дастаткова сямі крыніц статыстычных дадзеных, якія заносяцца ў наш інструмент. Мы распрацавалі яго ў рамках «Зялёных гарадоў». А менавіта: ідзе аўтаматычны пералік у мегават-гадзіны, разлік выкідаў парніковых газаў, аўтаматычная агрэгацыя па патрэбных сектарах. І на базе гэтай інфармацыі фармуецца план магчымых мерапрыемстваў. Мы таксама распрацавалі спецыяльны апытальнік, які гарадскія адміністрацыі рассылаюць прадпрыемствам раёна. Ад іх яны атрымліваюць інфармацыю пра запланаваныя мерапрыемствы, а праграма ўжо аўтаматычна разлічвае эфект па энергазберажэнні ды зніжэнні выкідаў парніковых газаў.

Цяпер мы хочам перавесці гэтую праграму на англійскую мову і адправіць у офіс Пагаднення мэраў. Магчыма, калі не ўся, тады нейкія элементы гэтай праграмы могуць быць выкарыстаны не толькі ў Беларусі.

— Як быць гарадам, якія не ўдзельнічаюць у Пагадненні мэраў? Магчыма, яны і так рэалізуюць мерапрыемствы па актыўным экалагічным развіцці?

Уладзімір Рак:

— Практыка паказвае, што тыя гарады, якія праяўляюць актыўнасць, з’яўляюцца і падпісантамі Пагаднення мэраў, ініцыятывы «Мэры за эканамічны рост», іншых міжнародных ініцыятыў. А пасіўныя гарады, як правіла, нідзе не ўдзельнічаюць. І ў іх практычна няма шанцаў атрымаць дадатковае фінансаванне на развіццё. Удзел у Пагадненні мэраў заўсёды з’яўляецца плюсам пры размеркаванні нейкіх еўрапейскіх грантаў. А ёсць пэўныя конкурсы праграмы Пагаднення мэраў, у якіх непадпісанты проста не могуць удзельнічаць. Так што перавагі тут відавочныя.

Марыя Фалолеева:

— Актыўныя гарады цяпер праходзяць тыя першыя крокі, якія рана ці позна давядзецца рабіць усім. У любым выпадку, клімат мяняецца і рэагаваць неяк на гэта давядзецца. Чым раней пачнеш, тым прасцей і танней гэта абыдзецца. І вось што тут важна разумець мясцовым адміністрацыям. Мне ў гарадах, якія толькі пачынаюць распрацоўваць планы кліматычнай адаптацыі, задаюць пытанне, ці выдзеляць грошы на рэалізацыю гэтага плана? Гаворка ідзе, перш за ўсё, пра знешнія гранты ды інвестыцыі, бо нацыянальных праграм фінансавання адаптацыі ў Беларусі пакуль што няма. Я адкрыта адказваю, што не ведаю, выдзеляць грошы ці не, але іх абсалютна дакладна не вылучаць, калі плана няма. Усе еўрапейскія фінансавыя інстытуты, якія вылучаюць сродкі на ўстойлівае развіццё, «зялёнае» развіццё, хочуць бачыць, што горад думае на перспектыву. Больш таго, па новых стандартах міжнародныя донары ды інвестыцыйныя фонды хочуць бачыць кліматычную ацэнку праектаў. Нават тых, якія, здавалася б, не адносяцца непасрэдна да «зялёнага» развіцця — напрыклад, будаўніцтва дарог, іншай інфраструктуры. Калі ў раёна ёсць такая ацэнка і план, то, вядома, ён знаходзіцца ў больш выгадным становішчы. Так што гарадам, якія не ўдзельнічаюць у Пагадненні мэраў, варта задумацца.

Уладзімір Рак:

— Каб праілюстраваць словы Марыі, прывяду свежы прыклад ад суседзяў. На міжнароднай канферэнцыі ЕС Германія прапанавала вылучыць сродкі Украіне на рэалізацыю мерапрыемстваў па адаптацыі да змены клімату. Толькі пакажыце, да чаго вы гатовыя. Ва Украіне цэнтралізавана разаслалі па ўсіх адміністрацыях ліст з просьбай даслаць свае прапановы. Дык вось тыя гарады, у якіх былі кліматычныя планы, атрымалі фінансаванне ў агульным памеры 30 млн долараў.

Уладзімір Міхайлаў

Каментар Івана Філюціча, эксперта праекта «Зялёныя гарады» па энергаэфектыўнасці:

На думку экспертаў праекта «Зялёныя гарады», ключавое дасягненне, якім могуць ганарыцца прадстаўнікі беларускіх гарадоў-удзельнікаў Пагаднення мэраў — гэта змены падыходаў да ўстойлівага гарадскога планавання. Менавіта ў рамках гэтай ініцыятывы ў гарадах упершыню пачалі распрацоўвацца доўгатэрміновыя комплексныя інфраструктурныя планы, якія інтэгруюць у сабе паказчыкі энергаэфектыўнасці, экалогіі ды эканомікі. Але такі план мала распрацаваць. Яго неабходна ўвязаць са стратэгічнымі мэтамі і задачамі на рэспубліканскім узроўні. А таксама распрацаваць механізмы яго выканання. У сувязі з гэтым наш праект актыўна працуе над распрацоўкай механізмаў рэалізацыі падобных ініцыятыў: пытаннямі «зялёнага» фінансавання, устойлівых закупак, маніторынгу, справаздачнасці ды верыфікацыі выкідаў парніковых газаў, а таксама павышэння экспертнага патэнцыялу на мясцовым узроўні.

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Усё, што трэба ведаць пра змены ў Жыллёвым кодэксе

Усё, што трэба ведаць пра змены ў Жыллёвым кодэксе

Мы паспрабавалі адшукаць самыя вострыя вуглы новаўвядзенняў і ўявіць, як будзе працаваць гэты дакумент пачынаючы з 2020 года.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Як запрасіць чалавека, каб ён не прыйшоў, і знойдзены кашалёк.

Грамадства

Як пенсіянерка з Гомеля купіла набор каструль па цане патрыманай іншамаркі

Як пенсіянерка з Гомеля купіла набор каструль па цане патрыманай іншамаркі

Усё, як у казцы: прыгожая зала, музыка, пачастункі. Абаяльныя людзі распавядаюць аб правільным харчаванні і рэкламуюць свой тавар...

Грамадства

714 тысяч тон адходаў для перапрацоўкі сабралі летась беларусы

714 тысяч тон адходаў для перапрацоўкі сабралі летась беларусы

Гэта адходы шкла, паперы, пластыку, шын, батарэек, машыннага масла...