Вы тут

Даўні боль паўстання


У Вільнюсе 22 лістапада прайшло перазахаванне парэшткаў Кастуся Каліноўскага ды іншых герояў Паўстання 1863-1864 гадоў


Труны з парэшткамі паўстанцаў у Катэдральным саборы

Многія чытачы “Голасу Радзімы”, пэўна ж, ведаюць: у лютым 2016‑га ў Вільнюсе, на знакамітай гары Гедыміна здарыўся апоўзень грунту, потым — яшчэ адзін. Будаўнікам трэба было неяк яго ўмацаваць, каб спыніць далейшую эрозію. Але перш на тое месца, паколькі яно ў гістарычнай частцы горада, прыйшлі археолагі. А ў хуткім часе, на пачатку 2017‑га, СМІ абляцела сенсацыйная вестка: знойдзены безыменныя могілкі. Літоўскія навукоўцы вылучылі гіпотэзу, што гэта — парэшткі закапаных пасля пакарання смерцю (адных — павесілі, другіх — расстралялі) удзельнікаў Паўстання 1863–1864 гадоў.

З канчатковымі высновамі не спяшаліся. Каб высветліць як мага больш пра знаходкі, у Літве распачалі карпатлівую працу. Прычым і беларусы былі ад самага пачатку ў курсе справы. Пра тое нядаўна, 18 лістапада, на сваёй інтэрнэт-старонцы ў Facebook паведамляла Міністэрства замежных спраў Беларусі. У прыватнасці, прадстаўнікі Амбасады Беларусі ў Літве “па ветлівым запрашэнні літоўскага боку наведалі месца археалагічных раскопак на гары Гедыміна ў Вільні яшчэ ў 2017 годзе: каб азнаёміцца з методыкай раскопак і доказнай базай інтэрпрэтацыі ды ідэнтыфікацыі астанкаў удзельнікаў паўстання 1863–1864 гадоў”. Потым быў шэраг сустрэч беларускіх дыпламатаў з літоўскімі навукоўцамі, экспертамі, якія непасрэдна кіравалі археалагічнымі працамі на гары Гедыміна, працэсам ідэнтыфікацыі ды гістарычнымі даследаваннямі парэшткаў.

Беларускі бок паўдзельнічаў у працы па ідэнтыфікацыі знойдзеных парэшткаў Кастуся Каліноўскага. Калі сёлета з Літвы прыйшоў запыт на атрыманне ўзораў ДНК адзінага магчымага родзіча кіраўніка паўстання па мужчынскай лініі, Віктара, то да справы падключыліся Следчы камітэт, Генпракуратура Беларусі. Раней жа, у 2018‑м, паведамляе МЗС, Літву наведала афіцыйная група беларускіх экспертаў з НАН Беларусі, Дзяржкамітэта судовых экспертыз, “у складзе якой былі археолагі, антраполагі, судмедэксперты й медыкі-крыміналісты. Былі ўсталяваны прамыя кантакты па тэме ідэнтыфікацыі паміж зацікаўленымі ведамствамі Беларусі ды Літвы”. А сёлета ў ліпені супрацоўнікі Следчага камітэта сумесна з калегамі з Дзяржкамітэта судовых экспертыз правялі ў Свіслачы (Гродзенская вобласць) эксгумацыю магчымай магілы Віктара Каліноўскага (ён удзельнічаў у падрыхтоўцы паўстання, памёр ад сухотаў у 1862‑м). У лістападзе Амбасадару Літвы ў Беларусі былі афіцыйна перададзены вынікі экспертызы, у тым ліку ДНК, матэрыялаў з магчымага пахавання Віктара Каліноўскага. Так што, робіць выснову МЗС Беларусі, “пройдзены досыць доўгі й няпросты шлях, на якім мы разам з літоўскімі калегамі спрабавалі адказаць на пытанні, якія тычацца нашай супольнай гісторыі”.

Ігар Петрышэнка выступае на цырымоніі перазахавання

Важна, што Амбасада Беларусі ў Літве й сёлета прадаўжала кантакты з літоўскім бокам. У прыватнасці, “абмяркоўваліся арганізацыйна-тэхнічныя пытанні правядзення цырымоніі перапахавання, а таксама забеспячэння прысутнасці беларускай мовы на мемарыяльных дошках”. Беларусь атрымала й афіцыйнае запрашэнне на ўрачыстую цырымонію перапахавання ўдзельнікаў паўстання 1863 года. “Сумесная гісторыя патрабуе сумесных намаганняў”, — робіцца слушная выснова ў паведамленні МЗС. І такое разуменне ёсць у абодвух бакоў.

Дэлегацыю Беларусі на ўрачыстай цырымоніі развітання з паўстанцамі ўзначаліў намеснік Прэм’ер-міністра Ігар Петрышэнка. Дзясяткі людзей з нашай краіны прыехалі ў Вільнюс (былую Вільню, якая раней была старажытным беларускім горадам) самі — каб аддаць даніну павагі беларусам, літоўцам, палякам, што калісьці разам змагаліся за аднаўленне сваёй агульнай дзяржавы.

Як вядома, у сілу складаных гістарычных абставінаў Рэч Паспалітая напрыканцы ХVІІІ стагоддзя была падзеленая больш моцнымі суседзямі, перастала існаваць як дзяржава. “Паўстанне Кастусь Каліноўскі разглядаў не як самамэту, а толькі як адзіна магчымы й таму непазбежны ў тагачасных умовах сродак дасягнення свабоды й незалежнасці Беларусі,” — пісаў пра кіраўніка паўстання даследчык яго лёсу, даўніх падзей Віктар Шалькевіч (“Беларусь”. Энцыклапедычны даведнік. — Мн., 1995). Што ж, праз 155 гадоў пасля эшафота душы палымяных змагароў за свабоду й незалежнасць, відаць, змаглі пераканацца: іх запаветныя мары ў нашым часе сталі яваю. Беларусь, Літва, Польшча цяпер — незалежныя дзяржавы. І ўсе тры былі прадстаўлены на цырымоніі перазахавання на высокім дзяржаўным узроўні.

Лістападаўскай раніцай, калі развіднелася, літоўскія й польскія вайскоўцы ўрачыста, з калонай ганаровай варты неслі парэшткі паўстанцаў у маленькіх трунах — пад барабанны бой, а потым і звон званоў на вежы Катэдральнага сабора. Працэсія рухалася ў храм, дзе мелася быць жалобная цырымонія, і ўваходзіла ў яго пад гукі аргана. Першымі ўнеслі кіраўнікоў паўстання: Кастуся Каліноўскага й Зыгмунда Серакоўскага. За імі яшчэ 18 трун. І роўна ў 9 гадзін сабор адкрыўся для ўсіх, хто прыйшоў развітацца з паўстанцамі. З 12 гадзін у саборы пачалося набажэнства, якое вёў вільнюскі арцыбіскуп-мітрапаліт Гінтарас Грушас. Пазней праз увесь горад жалобная працэсія рушыла на могілкі Росы: адзін з найвядомых некропаляў Літвы. Пры тым парэшткі кіраўнікоў паўстання везлі на лафетах, іншых — на катафалках. Пахавалі ж герояў у капліцы, якую спецыяльна дзеля таго адрэстаўравалі. Цяпер гэта — месца нацыянальнай памяці Літвы, Польшчы й Беларусі.

У гэтай капліцы на могілках Расу спачылі яны

Пасляслоўе. Не варта, на мой погляд, гаварыць пра выпадковасць, што паспрыяла “вяртанню” герояў у наш час. Не было ж выпадковым паўстанне. І героі — не бываюць выпадковымі. Можна прызнаць: мы не ведаем, чаму так адбылося. Можа, балючае рэха з даўніны гукнулася, каб нагадаць нам, якою цяжкаю дарогай Беларусь ішла да свабоды й незалежнасці? У дробязных спрэчках паўсядзённасці пра такія “высокія матэрыі” часам і гаварыць саромеемся. А — трэба памятаць. І шанаваць памяць нацыянальных герояў, адбудоўваючы нашу Беларусь. Як шануем, асабліва напярэдадні 75‑годдзя Перамогі, памяць герояў Вялікай Айчыннай. Мы збіраем цяпер да юбілею ў мінскі Храм Усіх Святых свяшчэнную зямлю з месцаў іх пахаванняў — а там, на гары Гедыміна, зямля з часоў беларускай Вільні “загаварыла” да нашчадкаў сама. Памятаеце радкі з песні: “Если б камни могли говорить —/ Рассказали б о мужестве камни…” Даўні боль з вялікімі ахвярамі задушанага паўстання вырваўся, відаць, не проста з глыбіняў зямлі — з глыбіняў нашай калектыўнай памяці. То давайце — услухаемся. Давайце — пачуем.

Іван Ждановіч

Фота БЕЛТА

Нумар у фармаце ПДФ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.