Вы тут

З рэдакцыйнай пошты


Дзень, калі ўсюды радасць

Не вам казаць: дзецi змалку шмат што запамiнаюць, любяць падзялiцца. А дарослыя потым дапаўняюць iх расказы, звязваюць у агульны малюнак...

Аднак часам карцiнкi малых бываюць настолькi яркiя, што i дабаўляць нiчога не трэба.

Такiм чынам, вясна (здаецца, 1940-га?). Я ў вёсцы ў бабулi з дзядулем. Мама з малодшым братам i сястрычкай засталiся ў Вiцебску. Тату забралi на савецка-фiнскую вайну. Я ведаю, што яна ўжо скончылася, бо ў вёску вярнуўся Iван Булыга. I мой татка таксама, кажуць, ужо прыехаў...

— Жывы мой Максiм! Жывы! I нават не паранены! — хвалiлася бабуля перад суседкамi...

Пра тое, што зараз пост, што хутка Вялiкдзень, я таксама ведаю i вельмi чакаю, бо да гэтага найбольшага свята бабуля шые мне з адбеленага льнянога палатна новую сукеначку — шые i спявае: «Солдатушки, бравы ребятушки, где же ваши жены? / Наши жены — ружья заряжены...»

Я не разумею гэтых слоў — чапляюся да пяюхi з пытаннем: чаму салдаты не выбралi сабе звычайных, нармальных «жен»? Бабуля смяецца i, дамераўшы мне сукеначку, пачынае вышываць яе прыгожымi чырвонымi нiткамi.

Я бачу, як на кiшэньках i каўнерыку ў мяне «зацвiтаюць» ружы, i чую, што цяпер бабуля спявае ўжо iншую, сумную песню: «Ах, зачем эта ночь так была хороша? / Не болела бы грудь, не страдала б душа...»

Цуд, як прыгожа спявала мая бабуля — беларускiя песнi, рускiя, нават (панская дачка!) французскiя! Часам захаплялася — нiчога вакол не чула, не заўважала, як у хату зайшлi суседкi — цёткi Клава i Матрона, як цiхенька занялi месцы на лаўцы каля печкi i як заслухалiся... А потым адна i кажа:

— Не грашыла б ты, Каця! Не спявала б — пост жа... Пачакала б Вялiкадня.

...А вось нарэшце i ён. Ранiцай мы прачыталi малiтву «Ойча наш». Гэта — як штодня, каб тата вярнуўся з вайны, каб усе былi здаровыя, а вось зараз, на Вялiкдзень, — каб ён прыехаў да нас, бо свята i дзень ну проста на здзiў — сонечны, прыгожы.

Паснедаўшы, босая, бо на дварэ вельмi цёпла, я кiрую на вулiцу ў новай беленькай сукеначцы, i ў кiшэньку мне бабуля палажыла прыгожае чырвонае яйка. А потым я схаджу да сваiх сябровак i атрымаю яшчэ... У кожнай хаце посуд з фарбаванкамi стаiць навiдавоку, у кожнай хаце iмi частуюць тых, хто заходзiць.

Свята! У гэты дзень, апроч слоў: «Хрыстос Уваскрэс» i «Сапраўды Уваскрэс!» нiчога, здаецца, людзi i не кажуць. Усюды радасць, пацалункi, пачастункi... Усе вяскоўцы чакаюць, а многiя ўжо i сустракаюць «гарадскiх» родзiчаў.

I вось яшчэ што ў памяцi: дзядулева хата (у час вайны яе немцы спаляць) стаяла ў самым пачатку вёскi — прасторная, з блакiтнымi аканiцамi...

Я вельмi чакала прыезду бацькоў i таму, гуляючы з дзецьмi, увесь час пазiрала на бальшак. I раптам убачыла, што адтуль да вёскi iдзе нейкi страшны дзядзька — чужак (не з нашай вёскi) i абы-як адзеты (да вайны жабракоў не вiдаць было, затое потым...), але ж кiруе чамусьцi да нас.

Крыху пачакаўшы, я таксама пабегла дамоў, каб даведацца, хто гэты абарванец i чаго ён да нас прыйшоў.

Ад парога пачула дзедаў устрывожаны голас:

— Iдзi, iдзi, мiл чалавек, адкуль прыйшоў! — казаў ён. — Не палохай вёску. Можа, i без вайны абыдзецца...

Дзед падаў незнаёмцу цэлы бохан хлеба i нешта яшчэ, вывеў яго назад на дарогу.

Слова «вайна» я ўжо чула, а дзед — яшчэ i зведаў, бо ў той Вялiкдзень на скрыпцы (яна таксама згарэла, i дзед па ёй плакаў, як па нябожчыцы) болей не iграў i бабулi сказаў: «Не дай бог, каб зноўку вайна».

...Праходзяць гады i прыходзяць вёсны. Гэта вось зноў трывожная. Але ж людзi ўсё роўна чакаюць свята, чакаюць Вялiкадня, каб разам памалiцца, парадавацца, памаўчаць i падумаць, каб адно аднаму сказаць спаконвечнае: «Хрыстос Уваскрэс!» — «Сапраўды Уваскрэс!»

Зоя Наваенка, г. п. Падсвiлле, Глыбоцкi раён.

P.S. Усё, што тут напiсала, i сёння перад вачыма. Адзiнае... Гэта быў Вялiкдзень 1940-га? Цi ўсё ж 41-га? Дакладна — не помню.

Помню, што дзень быў цёплы-цёплы, што мама з татам, брацiкам i сястрычкай (яна памрэ ў вайну) у госцi тады не прыехалi, бо маленькая захварэла, але бабуля з дзядулем зрабiлi ўсё, каб я не сумавала. Ды i наогул дзецям у гэты дзень дазвалялася ўсё.


Два камандзiры

Два камандзiры ў Вiльнi на месцы гiбелi Кастуся Калiноўскага.

У Дзятлаўскiм гiсторыка-краязнаўчым музеi захоўваецца рэдкi фотаздымак. На iм Браніслаў Урбановiчус i Аляксей Карпюк — два камандзiры партызанскiх атрадаў з Лiтвы i Беларусi.

У мiрны час яны шчыра сябравалi i часта сустракалiся i ў Вiльнi, i ў Гродне, а ў гады вайны — ваявалi з ворагам. Атрад пад камандаваннем i пры асабiстым удзеле Бранiслава Урбановiчуса пусцiў пад адхон 37 нямецкiх эшалонаў, браў удзел у вызваленнi станцыi Iгналiна, садзейнiчаў паспяховаму наступленню часцей Першага Прыбалтыйскага фронту. За «паспяховае выкананне баявых заданняў у тыле ворага i асаблiвыя заслугi ў развiццi партызанскага руху ў Лiтве i Беларусi» Бранiслаў Урбановiчус удастоены звання Героя Савецкага Саюза.

Аляксей Карпюк падчас адной з дыверсiй на чыгунцы ў канцы 42-га быў арыштаваны i адпраўлены ў беластоцкую турму, потым — у канцлагер Штутгоф.

Восенню 43-га ён уцёк адтуль, стаў камандзiрам партызанскага атрада iмя Кастуся Калiноўскага на сваёй Гродзеншчыне, удзельнiчаў у баях на тэрыторыi Польшчы i Германii, быў двойчы паранены, шмат разоў узнагароджаны ордэнамi i медалямi.

Iмем пiсьменнiка Аляксея Карпюка названа адна з вулiц у Гродне, там жа на будынку № 49 па вулiцы Элiзы Ажэшкі летась была адкрыта мемарыяльная дошка.

Сёлета 14 красавiка Аляксею Нiчыпаравiчу споўнiлася б 100 гадоў.

Сяргей Чыгрын


Зварыць не штука...

У той хацiне двое жылi — мацi i нежанаты сын. Неяк зранку ён кажа:

— А давай сёння зварым фасолi.

— Можа, лепш капусты? — пытаецца мацi. — На гародзе якраз свежая вырасла. Такi харошы качанчык.

— Не, я фасолi хачу.

Пагаварыць, карацей, яны пагаварылi, а каб дагаварыцца, дык не — кожны пры сваiм застаўся. Але ж варыць пачалi. Мацi ўкiнула ў ваду рэбры — паставiла ў печ ды пайшла ў гародчык нешта рабiць. Сын, гэтага не згледзеўшы, праз нейкi час укiнуў фасолi i таксама пайшоў на падворак. Мацi тым часам вярнулася, качанчык прынесла — пакрышыла, апусцiла ў гаршчок...

Вось так яны i хадзiлi, вось так i варылi.

...Што атрымалася i як елi, ужо не расказвалi.

Таццяна Марцэвiч, аг. Ёдкi, Лiдскi раён


Тры сустрэчы з немцамі

Дзясяткi жыхароў вёскi Калоднае нашага Столiнскага раёна ваявалi з ненавiсным ворагам i жывыя вярнулiся дамоў, але ж вось да гэтага, 75-га дня Перамогi не дажыў нiхто. Прычыны, як той казаў, самыя банальныя: лiхалецце, раненнi, хваробы...

На вясковых могiлках спачыў i Васiль Сямёнавiч Рубан, якi ўпершыню сутыкнуўся з немцамi ў пачатку Другой сусветнай вайны, тры гады жыў у акупацыi, у шэрагах Чырвонай Армii iшоў на Берлiн, каб у 1945-м вярнуцца дамоў пераможцам.

Апошнюю мабiлiзацыю беларускiх хлопцаў у Войска польскае тыя ж польскiя ўлады правялi вясной 1939-га. Разам з iншымi жыхарамi Калоднага прызвалi i Васiля Рубана. Праўда, выслужыць належны тэрмiн хлопцу не ўдалося: 1 верасня Германiя напала на Польшчу. Сiлы, вiдавочна, былi няроўныя, хоць палякi змагалiся па-геройску. Многiя з iх загiнулi, былi паранены, многiя, у тым лiку i хлопцы з Калоднага, трапiлi ў палон.

Гэта была першая, а таму адна з самых памятных сустрэч Васiля з немцамi...

Яны мiж тым рыхтавалiся да ўрачыстага парада ў Брэсце — сумеснага з савецкiмi войскамi, што 17 верасня ўдарылi па паляках з усходу, рыхтавалiся да перадачы палонных польскiх вайскоўцаў, значную колькасць якiх складалi беларусы.

Iх, «кандыдатаў на абмен», пераадзелi ў новую польскую ваенную форму: акуратныя суконныя шынялi, падперазаныя скуранымi рамянямi, скураныя ж боты... У параўнаннi з iмi чырвонаармейцы, савецкiя салдаты, прайгравалi ва ўсiх адносiнах. Да таго ж савецкае камандаванне не ведала, што рабiць з палоннымi польска-беларускiмi жаўнерамi. А таму проста адправiла iх дамоў.

Вярнуўся ў родную вёску i Васiль Рубан.

Праз нейкi час тут пачала ўсталёўвацца савецкая ўлада, сiлкуючы каго надзеяй, а каго i адчаем, загучала не зусiм зразумелае слова «калектывiзацыя». У 1941-м пачаўся прызыў на перападрыхтоўку ў Чырвоную Армiю. Васiля Рубана накiравалi ў лагер пад Брэст — у артылерысты, як i ў Войску польскiм.

У суботу 21 чэрвеня iм паступiла каманда разабраць усе гарматы для рамонту, а ўвечары прыйшоў аўтобус, i на iм салдаты выправiлiся ў кiно. Паглядзелi, вярнулiся, пайшлi спаць. А на досвiтку немцы ўжо бамбiлi Брэст, хутка на вулiцах горада з'явiлiся ворагi. Гэта была другая сустрэча Васiля з немцамi.

Абарону iх лагера арганiзаваць не ўдалося, таму салдаты проста пакiнулi яго. Але ж што далей? Форма ваенная, дакументаў няма, нейкай дапамогi — таксама.

Разам з такiм жа, як сам, рэзервiстам з Кобрына Рубан пашыбаваў на ўсход, у Кобрын. За ноч яны дайшлi да горада, дзе Васiля накармiлi, пераадзелi ў цывiльнае, далi харчоў на дарогу. За некалькi дзён хлопец дабраўся да роднай вёскi. Спачатку хаваўся ў лесе, потым вырашыў iсцi дамоў.

Пра гэта стала вядома партызанам, i праз нейкi час адзiн з iх з'явiўся ў вёсцы. Сваячка Васiля Галiна Шышэя расказвала пра гэта так:

— Заходжу неяк у двор да Рубанаў i бачу: стаiць дзядзька Васiль са звязанымi рукамi, а партызан пад'ехаў на канi да ягонай хаты, выцягнуў са страхi пасму саломы i крычыць. «Аддавай вiнтоўку, бо спалю!»

— Няма ў мяне вiнтоўкi! — адказвае дзядзька. — Дзе я яе вазьму?!

Хату партызаны не падпалiлi (можа, пабаялiся, каб немцы не ўбачылi?), а звязанага Васiля павялi да суседзяў — сталi «выбiваць» вiнтоўку. I гэта добра яшчэ, што з'явiўся нехта з партызанскiх начальнiкаў, паверыў, што зброi няма...

Летам 1944-га час нямецкай акупацыi скончыўся, у Калоднае ўвайшлi савецкiя салдаты. Толькi што ўтвораны Радчыцкi сельсавет аб'явiў мабiлiзацыю. Васiль Рубан з братамi Iванам, Сцяпанам, Аляксандрам ды добрай сотняй iншых аднавяскоўцаў зноў узялiся за зброю — пад сцягамi Чырвонай Армii. I яна перамагла — Германiя капiтулявала, назаўсёды пахаваўшы вар'яцкiя мары свайго кiраўнiцтва пра 1000-гадовы Трэцi рэйх...

Гэта была апошняя з памятных сустрэч Васiля Рубана з немцамi. Пасля яе хлопцу пашчасцiла вярнуцца дамоў — жывым, хоць i параненым, бо 62 жыхары вёскi, у тым лiку два браты Васiля — Iван i Аляксандр, загiнулi ў полымi вайны.

...Усе пасляваенныя гады тыя, хто выжыў, 9 Мая хадзiлi на мiтынгi ў гонар Дня Перамогi. Болей не прыйдуць: вечнай памяцi iм!

Мiхаiл КАРСЕКА, былы дырэктар Каладнянскай васьмiгадовай школы, выдатнiк народнай адукацыi БССР

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.