Вы тут

З рэдакцыйнай пошты


Усе колеры нашага мая

Дзень Перамогі — свята, вядома ж, вялікае для ўсіх. А яшчэ яно — вельмі асабістае для кожнага. Я раскажу пра сваё.

Зранку 9 мая 1945-га мае мама з малодшым брацікам паехалі ў вёску на пахаванне. Я засталася дома, адна... І раптам карціна: усе суседзі павыскоквалі на вуліцу — абдымаюцца, цалуюцца, плачуць, крычаць: «Ура!.. Мы перамаглі! Нашы вернуцца!»... А я стаю — гляджу, слухаю ўсё гэта і думаю: добра, што мама не тут, не дома, бо наш жа тата не вернецца...

Калі прышло паведамленне, што ён прапаў без вестак, мы не хацелі верыць: мама так і казала, што прапаў — не загінуў. І таму пры кожнай магчымасці яна бегала на вакзал сустракаць цягнікі, што ішлі з фронту, — як і многія іншыя, спадзявалася на цуд.

У нашай сям'і ён не адбыўся...

А тады, у 1945-м, Дзень Перамогі запомніўся яшчэ і тым, што ў небе з'явіўся самалёт. Спалохаўшыся, што ён будзе скідваць бомбы, мы, дзеці, па звычцы пападалі на зямлю. І як жа здзівіліся, калі зверху на нас паляцелі прыгожыя паперкі — чырвоныя, блакітныя, жоўтыя — усіх колераў шчасця...

Чорнага там, вядома ж, не назіралася, але...

Са мной не было таты. І ў дзень, калі над светам грымелі салюты, мама была на пахаванні сваёй 18-гадовай (!) сястры-трактарысткі, якая паехала заворваць поле і падарвалася на міне...

Год 1946-ы, 9 мая. Нас у сям'і трое, і на дзень нам выдзяляецца кілаграм і сто грамаў хлеба. Я «атаварыла» нашу картку за 12 мая (паёк за 8—11-е мы ўжо з'елі), выходжу з крамы. Ля яе, як заўсёды, стаяць цёця Нюра з Алёшам. Гэты хлопчык — найменшы з пяці цётчыных малых, і людзі, шкадуючы іх, дамовіліся, што прадаўшчыца будзе ўзважваць хлеб з давескамі ў 50 грамаў, якія ўсе будуць аддаваць цётцы Нюры...

Мне вельмі (аж да пацямнення ў вачах) хочацца з'есці гэты кавалачак самой! Але бронь божа: мама не зразумее... І таму я аддаю наш хлеб яшчэ галаднейшым.

Год 1967-ы... Я працую настаўніцай у Варапаеве. Там, у скверы, брацкая магіла. Мой клас даглядае яе і штогод 9 мая сустракае там маці аднаго з пахаваных воінаў. Яна плача, перачытвае прозвішча сына, гладзіць і цалуе шурпаты надпіс.

Разам з ёю плачам і мы...

А вось ужо і Глыбокае. Перад 40-годдзем вызвалення Беларусі мы з шасцікласнікамі прайшлі па месцах былых баёў. У вёсцы Запаснікі сустрэліся з ветэранам вайны Мікалаем Іванавічам Івановым. З яго расказу ўсім урэзаўся ў памяць адзін эпізод: атрымаўшы загад «закрыць» кулямёт, Мікалай Іванавіч падкраўся да яго з тылу і ўбачыў, што агонь вёў румын, рукі якога былі прыкаваны да зброі...

Сёлета ў Дзень Перамогі я, напэўна ж, пайду да помніка воінам і партызанам, які знаходзіцца ў нашым пасёлку, пакладу там кветкі — з надзеяй, што, магчыма, і майму татку, пахаванаму ў безыменнай магіле, хтось таксама паклоніцца...

А зрэшты, цяпер і без вайны ў свеце амаль як вайна: можа, ніхто і нікуды не пойдзе — гэтым разам. Але ж свечкі (хай сабе і дома) родныя, думаю, абавязкова запаляць і памоляцца.

Зоя Наваенка, г. п. Падсвілле, Глыбоцкі раён


Вайну ён помніў заўсёды

На рагу нашай хаты — чырвоная зорка. Яна сведчыць аб тым, што тут жыў ветэран Вялікай Айчыннай вайны Уладзімір Давыдавіч Басарановіч, мой прадзед. Як вялікую рэліквію наша сям'я захоўвае яго фотаздымкі, дакументы і ўзнагароды,

На пачатку вайны прадзядуля падаўся ў народныя мсціўцы і да 4 ліпеня 1944-га быў радавым у партызанскім атрадзе «1 мая» 50-й брыгады Палескай вобласці. Потым пачалося яго франтавое жыццё. У адным з баёў на тэрыторыі Польшчы прадзеду раструшчыла руку і адарвала вялікі палец. Крыху раней ён быў кантужаны і паранены ў плячо. Загойваць раны давялося ў шпіталі горада Кранштата.

Па словах бабулі, прадзед часта гаварыў, што ў партызанах было лягчэй ваяваць, чым на фронце, расказваў, як немцы баяліся нашых «кацюш» — аднаго іх свісту...

За ваенныя заслугі прадзядуля быў узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонай зоркі І і ІІ ступеняў, медалём «За адвагу».

І пасля вайны, нягледзячы на інваліднасць, прадзед скончыў тэхнікум, працаваў у леспрамгасе. Пазней, калі ў нас адкрыўся паркетны цэх, ужо на месцы быў майстрам змены.

А вайну ён помніў заўсёды. Бабуля прыгадвае: калі глядзеў ваенныя фільмы, заўжды даваў ім сваю ацэнку: вось так сапраўды было, а вось тут — не, няпраўда. І далей абавязкова ішлі ўспаміны аб тым, што давялося перажыць яму, яго паплечнікам і наогул усяму народу, колькі добрых, сумленных, таленавітых людзей загінула.

...Я — прадстаўнік ужо чацвёртага пасляваеннага пакалення. Але абавязкова захаваю ўспаміны пра свайго прадзядулю, каб потым перадаць іх далей.

Карына Шавяленка, вучаніца Мілевіцкага дзіцячага сада — базавай школы, Жыткавіцкі раён


Цяжка перакройваць — нават шынель

Гэта факт: чарговую гадавіну Перамогі святкуе ўсё менш і менш ветэранаў.

А вось публікацый, аўтары якіх імкнуцца перапісаць гісторыю Другой сусветнай вайны, усё больш і больш. У цывілізаванай, здавалася б, Еўропе знішчаюцца помнікі салдатам і афіцэрам Чырвонай Арміі, моладзь мала цікавіцца ваеннай літаратурай. А між тым колькі пісьменнікаў змагалася на франтах, у падполлі і партызанскіх атрадах, як праўдзіва яны здолелі занатаваць праявы мужнасці і здрады...

Для Васіля Быкава вайна пачалася на Украіне, дзе ён удзельнічаў у абаронных работах. Падчас адступлення, у Белгарадзе, адстаў ад сваёй калоны, быў арыштаваны і ледзь не расстраляны як нямецкі шпіён. Потым байцом інжынернага батальёна пісьменнік будаваў розныя ваенныя аб'екты ад Гомеля да Варонежа, улетку 1942-га быў прызваны ў Чырвоную Армію, скончыў Саратаўскае пяхотнае вучылішча (дарэчы, з 80 яго выпускнікоў у вайну ацалела толькі чацвёра), ваяваў на 2-м і 3-м Украінскіх франтах. Падчас Кіраваградскай аперацыі быў цяжка паранены і нават запісаны як памерлы: яго бацькі атрымалі пахаванку, імя Васіля Быкава было выбіта на абеліску (падзеі — у аснове аповесці «Мёртвым не баліць). А ён пасля трох месяцаў шпіталя ўжо зноў ваяваў: з дзеючай арміяй прайшоў Румынію, Балгарыю, Венгрыю, Югаславію, Аўстрыю...

А вось сведчанне Алеся Адамовіча: «Калі мне што і ўдалося ў рамане «Вайна пад стрэхамі», дык гэта таму, што раней гэтую кнігу мама напісала сваім уласным жыццём».

Ганна Мітрафанаўна, як вядома, была актыўнай удзельніцай Глушанскага падполля — загадчыца мясцовай аптэкі, яна забяспечвала партызан медыкаментамі. У пачатку 1943-га з сынамі (Алесю на той час было 15) прыйшла ў партызанскі атрад імя Кірава.

Нельга не згадаць і дакументальны зборнік «Я з вогненнай вёскі». Успаміны для гэтага выдання збіралі Алесь Адамовіч, Уладзімір Калеснік і Янка Брыль, якія аб'ездзілі 147 вёсак у трыццаці пяці раёнах Беларусі, апыталі сотні сведак, што цудам ацалелі ў спаленых вёсках.

Кандрат Крапіва з пачатку вайны працаваў у рэдакцыях газет «Красноармейская правда», «За Савецкую Беларусь», бачыў, як бамбяць горад і ягоны дом, страціў старэйшага сына Барыса, які загінуў у баях пад Сталінградам... З 1943-га і да канца вайны быў адказным рэдактарам газеты-плаката «Раздавім фашысцкую гадзіну», тады ж тэатр імя Якуба Коласа паставіў яго п'есу «Проба агнём».

Янка Брыль падчас акупацыі наладзіў сувязь з антыфашыстамі, звесткі аб дыслакацыі немцаў у Мірскім раёне перадаваў у партызанскія брыгады імя Жукава і «Камсамолец». У 1944-м, калі сям'я пайшла ў партызыны, быў разведчыкам, працаваў рэдактарам партызанскай газеты «Сцяг свабоды», выдаваў сатырычны лісток «Партызанскае жыгала».

Максіма Лужаніна ў 1941 годзе мабілізавалі ў армію. Ён праходзіў службу ў ваеннай камендатуры Масквы. Скончыў Падольскае вучылішча ў званні лейтэнанта і трапіў у стралковы полк. Удзельнічаў у баях пад Сталінградам. У 1945-м выйшаў у свет зборнік яго вершаў «Шырокае поле вайны».

Сяргей Новік-Пяюн перад вайной працаваў дырэктарам Слонімскага краязнаўчага музея. У вайну ратаваў музейныя экспанаты. За антыфашысцкую дзейнасць у 1943-м яго асудзілі: ад пакарання смерцю яго ўратавалі партызаны...

Гэтыя ды іншыя аўтары пісалі пра вайну з амаль дакументальнай дакладнасцю. Узяць хоць бы творы В. Быкава «Знак бяды», «У тумане», «Кар'ер», раманы І. Навуменкі «Сасна пры дарозе», «Вецер у соснах», «Сорак трэці», «Смутак белых начэй», І. Чыгрынава «Плач перапёлкі», «Апраўданне крыві», А. Адамовіча «Вайна пад стрэхамі», «Сыны ідуць у бой», І. Шамякіна «Ахвяры»...

Нельга не ўзгадаць і творы мемуарнага жанру: дзённікі, нататкі, успаміны, сабраныя ў кнігах «Салдаты паміралі са зброяй», «Героі падполля», «У тыле ворага», бессмяротныя кнігі з успамінамі ацалелых ахвяр «Я з вогненнай вёскі», «Блакадная кніга», «У вайны не жаночае аблічча», «Апошнія сведкі»...

Несумненна, што вайна пакінула свой жахлівы след у сэрцах усіх неабыякавых зямлян, нават тых, хто нарадзіўся праз шмат гадоў пасля яе. Дзякуючы ўспамінам дзядоў і прадзедаў у кожнай беларускай сям'і жыве памяць пра тыя страшныя і горкія гады. Сведчанне таму — красамоўная пераклічка ваенных і мірных пакаленняў, верш Максіма Танка «Перакройванне шыняля»:

— Нешта вы, маці, сыноўскі

Шынель гэты доўга хавалі.

Зараз прыкіну,

Што можна пашыць з яго

Вашаму ўнуку.

Вось толькі шкада,

Мо недзе ля печы

Рукаў асмаліла...

— Не, у той дзень

наша вёска гарэла...

— Ну, я памяркую, прыкіну.

Ды тут і крысо, зачапіўшыся,

Нехта падзёр на цвіку.

— Не, гэта — на дроце калючым...

— Тут можна было б падтачыць.

Вось толькі на самых грудзях

Невялічкая дзірка ад молі...

— Не, гэта ад кулі...

Канстанцін Карнялюк, г. Віцебск


Нельга змяніць мінулае

...Цікава чытаць, што людзі пішуць пра перажытае, пра вайну. Хочацца і самой расказаць сваю сямейную гісторыю.

Мой дзед Пётр Пятровіч Бараноўскі працаваў дырэктарам школы, узначальваў Магілёўскі аблана (разам з жонкай яны скончылі Мінскі педінстытут). А потым у лістападзе 1937-га яго арыштавалі, і дамоў ён ужо не вярнуўся (рэабілітавалі толькі ў 1957-м. Пасмяротна...). А тады, пасля арышту, бабуля з дзецьмі пераехала ў вёску Любонічы Кіраўскага раёна.

У час вайны мой тата ў свае 16 пайшоў у партызаны, у 1944-м апынуўся на фронце: ўдзельнічаў у вызваленні Беларусі і Польшчы, дзе быў паранены, самалётам дастаўлены ў Маскву. Там, у шпіталі, нагу яму захавалі, а вось левую руку — не. Аднак тата ўсё роўна не здаўся: падлячыўшыся, паступіў у Маскоўскае вышэйшае мастацка-прамысловае вучылішча... І вось тут у яго пачаліся непрыемнасці: дужа пільным чыноўнікам не спадабалася, што Уладзімір Бараноўскі — сын ворага народа — выйшаў з акупаванай Беларусі без дакументаў... А таму навучэнцу прапанавалі выселіцца са шпіталя для эвакуіраваных, што азначала кінуць вучобу, бо жыць было няма дзе: інтэрната няма, грошай на здымную кватэру — таксама.

Параіўшыся з суседам па палаце, тата напісаў ліст Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму, і...

Адказ не прымусіў сябе чакаць. Прыводжу яго даслоўна: «Начальніку шпіталя 3434, падпалкоўніку Іванькову. Па даручэнні І. В. Сталіна асобы сектар ЦК партыі просіць вас не выпісваць сяржанта Бараноўскага да прадастаўлення яму месца ў інтэрнаце».

І сапраўды, тата як кавалер двух ордэнаў Вялікай Айчыннай вайны першай ступені, атрымаўшы неўзабаве тэрміновы пашпарт, да адкрыцця інтэрната жыў у шпіталі на дзяржзабеспячэнні. Пасля — працаваў галоўным тэхнолагам на Мінскай шпалернай фабрыцы. За распрацоўку новых відаў шпалер (вядомыя «цагліны», «папараць-кветка»...) быў узнагароджаны ордэнам Кастрычніцкай рэвалюцыі, двума залатымі, сярэбраным і бронзавым медалямі ВДНГ СССР.

Як чалавек творчы, тата апублікаваў дзве аповесці ў часопісе «Маладосць», друкаваў вершы ў раённых і рэспубліканскіх газетах, выдаў кнігу пра шпалерную фабрыку...

У Дзень Перамогі я заўжды праглядаю татавы кнігі і дакументы, думаю, як магло б скласціся яго жыццё, калі б не напісаў тады ліст Сталіну. Калі б не было вайны. Калі б не арыштавалі дзядулю...

У гісторыі няма ўмоўнага ладу: нельга двойчы ўвайсці ў адну раку, нельга змяніць мінулае.

Наталля Алейнікава, г. Мінск

Пошту чытала Валянціна ДОЎНАР

Прэв'ю: bornainstitute.com

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.