Вы тут

Кіназнаўца Мiкалай Iзволаў: На маёй памяцi адкрыццё такога маштабу здарылася ўпершыню


Гэта была сенсацыя: у 2018 годзе на прэстыжным кiнафестывалi IDFA ў Амстэрдаме быў паказаны страчаны фiльм Дзiгi Вертава — хлопца з Беластока, савецкага рэжысёра, кiнаавангардыста, якi лiчыцца заснавальнiкам, тэарэтыкам i амаль што богам дакументальнага кiно. Прычым не проста фiльм, а самы яго першы фiльм — «Гадавiна рэвалюцыi», — зроблены i паказаны ў 1918 годзе. То-бок публiка зноў убачыла карцiну роўна праз сто гадоў, ды яшчэ з такiм вiзуальным матэрыялам, каштоўнасць якога сёння складана вымераць, усё ж дакумент часу. Стужкi Вертава, у прыватнасцi «Чалавек з кiнаапаратам», — што Бiблiя для дакументалiстаў, без работ рэжысёра не абыходзяцца спiсы найвялiкшых фiльмаў свету, яго эксперыменты паўплывалi на ўсю гiсторыю кiно. Таму не дзiўна, што «Гадавiна» сабрала безлiч аншлагаў у маштабным рэйдзе па кiнафестывалях i чатыры тыднi пратрымалася ў камерцыйным пракаце ў Маскве, што нядрэнна нават для сучасных iгравых стужак. А ўзнавiў фiльм маскоўскi кiназнаўца, архiвiст i рэстаўратар кiно Мiкалай Iзволаў, i зрабiць гэта яму дазволiла абсалютная i шчаслiвая выпадковасць. Сёння «Гадавiну рэвалюцыi» можна паглядзець у анлайн-кiнатэатрах Okko i «КiнаПошук», i пад гэтую справу мы распыталi Мiкалая аб рабоце над фiльмам, «Гадавiне» i Вертаве.


— Каб гледачы маглi зноў убачыць «Гадавiну рэвалюцыi», трэба было не проста знайсцi згублены фiльм, а лiтаральна сабраць яго па кавалках. Узнiкае пытанне, наколькi добра захаваўся архiў савецкага кiно?

— Праблема захаванасцi раннiх фiльмаў ва ўсiх краiнах прыкладна аднолькавая: як у СНД, так i ў Еўропе i ЗША загiнула каля 80 % нямога кiно. Кiнавытворчасць была прыватная, а прыватныя арганiзацыi банкрутуюць, перапрадаюць правы, знiкаюць — нiхто не захоўваў плёнкi, якiя выйшлi з ужытку. Толькi калi з'явiлiся дзяржаўныя архiвы, фiльмы сталi збiрацца — у Савецкiм Саюзе такi архiў (ён iснуе да сённяшняга дня) быў арганiзаваны ў 1926 годзе ў Краснагорску, таму савецкiя дакументальныя карцiны — дзiўная справа — захавалiся нават лепш, чым у iншых краiнах. У свеце архiвы часцей з'яўлялiся ў канцы 1930-х альбо ўжо пасля Другой сусветнай, так што ранняе гукавое кiно таксама моцна пацярпела. Але кiно гiне i на нашых вачах: многае, напрыклад, было страчана пасля распаду Савецкага Саюза, таму кiно 90-х захавалася горш, чым кiно 80-х.

— Калi знаходкi накшталт першага фiльма Вертава дагэтуль магчымыя, значыць, архiвы вывучаныя не да канца.

— Знаходкi магчымыя самыя розныя: мы не ведаем, што захоўваецца ў ЗША, Нарвегii або Японii, а ў архiвах чужых краiн дагэтуль можна нечакана выявiць нешта накшталт знiклага фiльма Джона Форда. У часы нямога кiно дастаткова было пераляпiць надпiс — i без усялякай агучкi нямецкi фiльм станавiўся французскiм, а рускi — iтальянскiм. Але нават калi нешта недзе захавалася, яго назва або зменена, або перакладзена на iншую мову, таму шукаць фiльмы даволi складана. Рэвалюцыя i Грамадзянская вайна, калi вяртацца да Дзiгi Вертава, нiяк не спрыялi захаванню кiно. Прамысловасць абвалiлася — плёнка не выраблялася, замежжа было адрэзана, а спекулянты на прыгранiчных тэрыторыях не маглi забяспечыць цэлую галiну. Таму не ўсе падзеi здымалiся, фiльмы друкавалiся невялiкiмi тыражамi, а негатывы выкарыстоўвалiся паўторна. У вынiку хронiка таго часу ўяўляе сабой нешта вiнегрэтападобнае, з чаго сёння мы з цяжкасцю можам сабраць зыходныя «моркву» цi «бурачок».

— Аднавiць фiльм дапамагла, можна сказаць, выпадковая знаходка — у чым у гэтым выпадку заключалася ваша роля як рэстаўратара?

— «Гадавiна рэвалюцыi» па тых часах была незвычайна вялiкай карцiнай (саступала хiба што «Нецярпiмасцi» Грыфiта, але ў «Нецярпiмасцi» — мiльённы бюджэт, а тут усё рабiлася на каленцы, без грошай, у абсалютна беднай, спустошанай краiне), якую выпусцiлi ў 30 цi 40 экзэмплярах, у той час як кiначасопiсы выходзiлi накладам у пяць экзэмпляраў. Мабыць, фiльм трэба было разаслаць па гарадах, дзе ўсталявалася савецкая ўлада, i сам Дзiга Вертаў ездзiў i паказваў яго на так званых агiтцягнiках. Калi цягнiкi спынiлi работу, стужка ў лiку iншых была здадзена на склад, дзе даляжала да стварэння дзяржаўнага архiва. «Гадавiна» захавалася буйнымi фрагментамi: справа ў тым, што яна была зроблена з кiначасопiсаў i так спрытна злеплена, што кожная каробка магла служыць асобным фiльмам — «Лютаўская рэвалюцыя ў Петраградзе», «Разгон Устаноўчага сходу» цi «Мозг савецкай Расii», дзе паказвалiся партрэты палiтычных дзеячаў. Наша задача заключалася ў тым, каб iдэнтыфiкаваць гэтыя фрагменты, але да 2017 года ў нас не было дакладнага апiсання карцiны, пакуль на адной з канферэнцый ва УДIКу Святлана Iшэўская не зрабiла даклад пра Вертава i Маякоўскага, дзе паказала адзiн цiкавы дакумент. Я ўбачыў яго i абамлеў: на вялiкiм экране была афiша «Гадавiны рэвалюцыi» з усiмi надпiсамi з фiльма. Я ўзброiўся гэтым спiсам i стаў метадычна прачэсваць хронiку 1917—1918 гадоў — i карцiна пачала знаходзiцца вялiкiмi кавалкамi.

— На прыкладзе «Гадавiны рэвалюцыi» раскажыце, з якiмi дылемамi сутыкаецца рэстаўратар кiно.

— Галоўная праблема — утрымацца ад адсябяцiны. Мы павiнны зрабiць фiльм такiм, якiм бы яго зрабiў рэжысёр, i не маем права нешта паляпшаць, нават калi нам здаецца, што так будзе больш эфектна цi дынамiчна. Паводле прафесiйнай этыкi рэстаўратара ўнесцi нешта сваё значыць пацярпець паражэнне. Надпiсы, якiя ў «Гадавiне» прыйшлося аднавiць, я спецыяльна зрабiў iншым шрыфтам: так бачна, што яны належаць не Вертаву. Падобнае пытанне ўзнiкла да якасцi: мы маем справу з моцна падрапанымi плёнкамi, i хоць, выкарыстоўваючы новыя тэхналогii, можам палепшыць выяву, цi будзе гэта справядлiва ў адносiнах да гiстарычнай праўды, бо калi Вертаў, скажам, манцiраваў эпiзод пра Лютаўскую рэвалюцыю, ён ужо меў справу з падрапанымi плёнкамi, i першыя гледачы бачылi яго менавiта такiм.

— На кiнафестывалi IDFA «Гадавiну» назвалi «першым поўнаметражным дакументальным фiльмам у гiсторыi». Наколькi гэта праўда?

— Можа быць, праўда, а можа быць, i няпраўда, але за паўтара года з моманту прэм'еры нiхто гэта азначэнне не абверг. Потым жа «Гадавiна» — мантажны фiльм, складзены з кiначасопiсаў калаж, то-бок Вертаў, мабыць, воляю лёсаў аказаўся першапраходцам у гэтым кiрунку, прынамсi, я не ведаю нi адной больш ранняй мантажнай стужкi такога памеру. Думаю, работа над першым фiльмам паўплывала на рэжысёра: калi Вертаў рабiў, напрыклад, «Шостую частку свету», ён пiсаў аператарам запiскi-планы, i тыя раз'язджалiся па краiне, а калi зняты матэрыял сцякаўся ў Маскву, Вертаў яго манцiраваў, гэта значыць ён не прысутнiчаў пры здымцы нiводнага эпiзоду.

— Вертаў атрымаў «Гадавiну», можна сказаць, выпадкова — таму што ў Маскве не засталося рэжысёраў. Пры гэтым дэбют, падобна, даў яму дарогу ў кiно...

— Сам Вертаў называў гэты фiльм сваiм вытворчым iспытам, i, вiдавочна, ён выканаў пастаўленую перад iм задачу, што захавала яго ў прафесii. Хоць рэжысёраў дакументальнага кiно тады яшчэ не было. Само гэтае слова тут здавалася дзiкунствам: як гэта — рэжысёр дакументальнага кiно, як можна рэжысiраваць рэальнасць? Абсурд! Праз год, у 1919-м, Вертаў паспрабаваў паставiць сваё iмя ў цiтрах фiльма «Iнструктарскi параход «Чырвоная зорка» — быў скандал, яму не дазволiлi гэтага зрабiць, але iдэя тым не менш нарадзiлася, у рэшце рэшт чалавек, якi робiць дакументальныя фiльмы, павiнен быў неяк назвацца i назваўся рэжысёрам. Мабыць, менавiта Дзiга Вертаў першы ўкаранiў гэта азначэнне ў свядомасцi людзей, i гэта было сапраўды рэвалюцыйна.

— «Гадавiна рэвалюцыi» стала адной з першых прапагандысцкiх карцiн савецкай улады, але тут няма той агiтацыйнай настойлiвасцi, якая з'явiлася ў савецкiм кiно пазней. Вам самому якой бачыцца iнтанацыя карцiны?

— У розны час слова «прапаганда» трактуецца па-рознаму. У 1970—1980-я яно асацыявалася з прымiтыўнымi кандовымi формамi накшталт плакатаў «Слава КПСС!» i выклiкала пачуццё, блiзкае да аскомы. Але ў 1920-я агiтатар i прапагандыст успрымалiся iнакш — як людзi, якiя вядуць за сабой, а тады кожны крычаў i агiтаваў за нешта сваё, вулiчныя мiтынгi былi штодзённасцю. Успомнiце Маякоўскага: «Слушайте, товарищи потомки, агитатора, горлана-главаря». Цi была «Гадавiна рэвалюцыi» прапагандысцкай? У тым сэнсе, у якiм любы iнфармацыйны матэрыял — прапагандысцкi. Бо рэвалюцыя адбывалася ў Петраградзе i Маскве, а адкуль людзi ў iншых гарадах, скажам, за сто кiламетраў ад сталiцы, маглi даведацца,
што там адбываецца, пакуль на вулiцах не з'яўлялiся ўзброеныя людзi i не пачыналi страляць? Таму калi прыязджалi агiтцягнiкi, натоўпы да iх ламалiся. Дарэчы, найбольшай папулярнасцю ў «Гадавiне» карыстаўся ролiк «Мозг савецкай Расii», таму што ў iм можна было ўбачыць, хто прадстаўляе новую ўладу, як выглядаюць Ленiн i Троцкi, а людзi маглi нават не ведаць, хто гэта такiя.

— Значыць, магчыма, менавiта ў «Гадавiне» людзi ўпершыню ўбачылi Ленiна.

— Вядома, больш нiдзе яны яго ўбачыць не маглi. Дарэчы, у «Гадавiне» мы бачым першую здымку буйнога палiтычнага дзеяча схаванай камерай. Ленiн тады ўпершыню з'явiўся на вулiцы пасля ранення — на яго жыццё быў здзейснены замах, i папаўзлi чуткi, што ён памёр i бальшавiкi гэта хаваюць, таму Ленiна трэба было паказаць. Здымацца ён не любiў, тады кiраўнiк спраў Саўнаркама Уладзiмiр Бонч-Бруевiч вывеў Ленiна на шпацыр, а аператары з Кiнакамiтэта схавалiся за рознымi ўкрыццямi — за Цар-гарматай, кучамi смецця, аўтамабiлем. Ленiн у рэшце рэшт зразумеў, што яго здымаюць, але асаблiва не раззлаваўся, i аператары падышлi блiжэй.

— Што датычыцца часткi «Мозг савецкай Расii» — як здымалiся гэтыя партрэты? Забаўна, як палiтыкi паводзяць сябе перад нязвыклай для iх кiнакамерай. Ёсць гарэзны кадр, дзе на сцяне ззаду надрапана слова з трох лiтар.

— Толькi слова з трох лiтар у iншай частцы фiльма. Калi ўважлiва паглядзець ролiк «Мозг савецкай Расii», можна заўважыць, што многiя людзi знятыя ў адным i тым жа месцы ў адзiн i той жа дзень — тая ж Крамлёўская плошча, тая ж брукаванка, тыя ж аўтамабiлi i будынкi. Мабыць, калi аператары знялi Ленiна, iх выкарысталi, раз ужо прыехалi, каб захаваць i iншых дзеячаў савецкага ўрада, якiх проста вывелi на плошчу i знялi як на фотакамеру.

— Фiльм складаецца з розных падзей: арганiзацыя Часовага ўрада, пераварот у Петраградзе, у Маскве, Брэсцкi мiр, узяцце Казанi — на першы погляд, абсалютны разброд. Па якiм прынцыпе ў юбiлейным фiльме Вертаў паказвае рэвалюцыю?

— Фiльм не вельмi i юбiлейны, бо палову часу тут распавядаецца пра тое, што адбываецца да Кастрычнiцкага перавароту. Рэвалюцыя тады была яшчэ не датай, а няскончаным працэсам, «Гадавiна» i задумвалася як панарама доўгага працэсу, дзе Грамадзянская вайна — толькi працяг. Прынцып вельмi просты — у храналагiчным парадку паказаць, што адбывалася кожныя два-тры месяцы. Хоць тут няма, напрыклад, узяцця Зiмняга палаца, таму што яно адбывалася ноччу i папросту не было знята. На месцах падзей тады часта не аказвалася аператара: камера з усiмi аксесуарамi важыла больш за шаснаццаць кiлаграмаў — прынесцi яе, паставiць, зарадзiць плёнку, i каб яшчэ цябе не збiў натоўп — было праблематычна. Сам Вертаў пiсаў, што ў старым кiно суцэльныя пахаваннi ды парады, але гэта лёгка растлумачыць — аператарам было лягчэй прыехаць на назначаныя падзеi, чым прадбачыць штурм Зiмняга. Такiм чынам нешта не было знята, а нейкiя здымкi былi згубленыя ўжо да моманту, калi рабiлася «Гадавiна», таму дакументальныя эпiзоды таго часу маюць высокую каштоўнасць. У мяне таксама часта пытаюцца, чаму ў фiльме так мала Ленiна i так шмат Троцкага — ды таму што Ленiн не любiў здымацца, а Троцкага ў паездках на фронт або на мiтынгах заўсёды суправаджаў аператар.

— Мяне скарыла канцоўка «Гадавiны»: увесь фiльм мы бачым маштабныя падзеi — перавароты, пахавальныя працэсii, ваенныя дзеяннi, а заканчваем сенажаццю.

— Спачатку я таксама схамянуўся i падумаў: «Трэба ж, якi дзiўны фiнал», — але потым вырашыў, што ён лагiчны, бо фiнал павiнен быць пазiтыўны i скiраваны ў будучыню, а першыя сельскагаспадарчыя камуны былi даволi папулярныя, людзi нават прыязджалi з-за мяжы, каб у такiх жыць. Мабыць, гэты спосаб новага мiрнага жыцця, не падобнага да старога, быў настолькi паказальны, што яго ўставiлi ў фiнал.

— Як часта такога маштабу знаходкi здараюцца ў сучасным кiназнаўстве?

— Я займаюся кiназнаўствам ужо сорак гадоў, i на маёй памяцi такое ўпершыню. Усе чакаюць, напрыклад, што знойдзецца згублены фiльм Эйзенштэйна «Бежын луг», але ён усё роўна будзе толькi падзеяй бiяграфii аднаго рэжысёра. Тут жа — не толькi эпiзод з жыцця Дзiгi Вертава або гiсторыi дакументальнага кiно, але i гiсторыi наогул, усё ж Кастрычнiцкая рэвалюцыя была падзеяй глабальнага маштабу. «Гадавiна» можа даць вельмi шмат матэрыялу для гiстарычных даследаванняў, таму, безумоўна, будзе запатрабавана не толькi тымi, хто вывучае Вертава, але i тымi, хто вывучае савецкую i сусветную гiсторыю. Таму на фестывальныя паказы гледачы прыязджалi з iншых гарадоў i нават краiн. Дзе б я нi паказваў карцiну, амаль усюды быў аншлаг. А падчас аднаго з паказаў у Маскве — гэта была публiчная прэм'ера ў кiнатэатры «Кастрычнiк» з тысячай чалавек у зале — пачалiся палiтычныя сутычкi. Хтосьцi аказаўся манархiстам, хтосьцi бальшавiком, яны сталi сварыцца i крычаць адзiн на аднаго: «Вы забiлi Сталыпiна!» — «I правiльна зрабiлi!» Я не прысутнiчаў у зале, але мне сталi дасылаць паведамленнi, маўляў, зараз пачнецца панажоўшчына. Уяўляеце, тысяча чалавек пайшлі б урукапашную адзiн на аднаго — а гаворка, здавалася б, iдзе пра падзеi стагадовай даўнiны, i нашчадкi белых i чырвоных ужо даўно перажанiлiся.

Гутарыла Iрэна КАЦЯЛОВIЧ

Фота Аляксандра МЕХАНОШЫНА​


Дзiга Вертаў, альбо Давiд Каўфман, — савецкi рэжысёр, найкласiчнейшы кiнааўтар, адзiн з заснавальнiкаў i тэарэтыкаў дакументальнага кiно, стваральнiк канцэпцыi «жыцця знянацку». Ён нарадзiўся ў Беластоку, скончыў псiханеўралагiчны iнстытут у Петраградзе i пайшоў працаваць у аддзел кiнахронiкi Маскоўскага кiнакамiтэта, якi даў старт яго кар'еры. У 1920-х вакол аўтара сфармiравалася авангарднае аб'яднанне «Кiнокi», што супрацьпастаўляла сябе традыцыйным кiнематаграфiстам. У 1924 годзе разам са сваiм братам аператарам Мiхаiлам Каўфманам Дзiга Вертаў зняў карцiну «Кiна-вока», у якой пачынае яскрава выяўляцца эксперыментальная эстэтыка рэжысёра. У 1929-м Вертаў выпусцiў «Чалавека з кiнаапаратам», што лiчыцца адным з найлепшых i найважнейшых фiльмаў у гiсторыi кiно. «Сiмфонiя Данбаса» — адна з першых гукавых дакументальных карцiн. У пэўным сэнсе рэжысёр стаў ахвярай савецкай сiстэмы: яго фiльм «Тры песнi пра Ленiна» не спадабаўся Iосiфу Сталiну i лёг на палiцу, пасля чаго Вертаву даверылi зняць толькi стужку «Калыханка», ужо пра Сталiна, якая таксама прыйшлася не даспадобы кiраўнiку краiны. Больш вялiкiх праектаў рэжысёр не атрымлiваў. Памёр у 1954 годзе.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…