Вы тут

Эмiлiя Плятэр (1806—1831)


Жыццё Эмiлii Плятэр стала легендай, а яе iмя — сiмвалам самаахвярнай любовi да Айчыны. Яе подзвiг услаўлены паэтамi i мастакамi. Яе параўноўвалi са славутай Жаннай д'Арк. За свае кароткае жыццё яна зрабiла тое, на што iншы i за доўгiя гады няздатны. Не толькi сваёй самаахвярнасцю i гераiзмам увайшла ў гiсторыю Эмiлiя Плятэр, але i як адна з першых беларускiх паэтаў i фалькларыстаў.


Яе бацька, Францiшак Ксаверый, паходзiў са старажытнага нямецкага роду Плятэраў, а мацi Ганна Моль была родам з Браслава. Сямейнае жыццё бацькоў Эмiлii не склалася. Мацi з дачкой жылi ў маёнтку Лiксна Вiцебскай губернi. Эмiлiя атрымала хатнюю адукацыю, захаплялася гiсторыяй i матэматыкай. А ў вольны час ездзiла верхам на канi i вучылася страляць з пiсталета. Пра такiх баявiтых дзяўчынак кажуць: хлопец у спаднiцы. Яна марыла пра гераiчны подзвiг за Айчыну. «Ад дзiцячых гадоў была думка, што калiсьцi пайду я на вайну», — прызнавалася пазней Эмiлiя.

Блiзкасць да простага люду паўплывала на чуллiвую душу дзяўчыны, Эмiлiя захапiлася беларускiм фальклорам i пiсала па-беларуску «народныя» вершы. Хто ведае, каб iначай склаўся лёс Эмiлii, цi не прысвяцiла б яна сябе беларускай фалькларыстыцы i паэзii.

Вобраз юнай Эмiлii ўваскрашае ў сваiх мемуарах вiцебскi настаўнiк Максiмiлiян Маркс. У госцi да яго мацi ў Вiцебск часта прыязджала Эмiлiя. Яна добра спявала беларускiя народныя песнi i танцавала пад заахвочвальныя воклiчы гаспадароў i iх гасцей: «Ну паненка, ну дзявуха! Ды i яшчэ i якая дзявуха — залатая дзявуха!» З успамiнаў Маркса Эмiлiя паўстае рамантычнай асобай. «Першая яна, — бадай, я не памыляюся, — з запалам, уласцiвым чулым, высакародным сэрцам, аддалася душою беларускаму люду, вывучала яго бяду, спачувала ёй, стараючыся па магчымасцi аблегчыць яе, збiрала, спявала яго песнi, шчодра плацiла за iх дастаўку i спрабавала пяро ў iх наследаваннi. На фартэпiяна яна ўмела найвыразней перадаць i зухаватасць, i тугу народных матываў, нават тэмбр сапрана-жалейкi i баса-дуды... Голасам, у якiм, здаецца, чулiся стагоддзi, яна пачынала:

Авой, авой, дзяцюк ты мой!

Не на радасць, не на шчасце ты радзiўся!

I ўсе выпрабаваннi, усе пакуты жыцця беларускага мужыка падрабязна тут пералiчвалiся, дакладна апiсвалiся, глыбока наноў перажывалiся».

Безумоўна, гэтыя два радкi не даюць поўнага ўяўлення пра паэтычны дар Эмiлii. Але яе творчасць — з'ява знакавая! Як i Ян Чачот, i яго сябры фiламаты, як i Ян Баршчэўскi, Эмiлiя была прадвеснiкам беларускага Адраджэння.

Калi ў 1831 годзе пачалося паўстанне супраць царызму, Эмiлiя ўзяла ў рукi зброю. Яна стварыла невялiчкi атрад з чатырох дзяўчат. 29 сакавiка ў мястэчку Дусяты дзяўчына выступiла з прамовай перад людзьмi, заклiкаючы iх падняцца на паўстанне. Яе радасна прывiталi: «Няхай жыве графiня Эмiлiя! Няхай жыве наша ясная паненка!» У атрад Плятэр уступiла некалькi сотняў добраахвотнiкаў.

У першым баi 2 красавiка паўстанцы разбiлi пяхотны аддзел царскiх войскаў. Акрыленая перамогай Эмiлiя вырашыла завалодаць Дынабургам. Высланы з горада царскi аддзел трапiў у засаду i быў разбiты. Праследуючы ўцекачоў, Эмiлiя хацела адразу ўзяць Дынабург. Каля горада дарогу паўстанцам загарадзiў батальён пяхоты з гарматамi. Агонь гармат пасеяў смерць у паўстанцкiх шэрагах. У такiх неспрыяльных умовах паўстанцы адступiлi.

Рэшткi атрада Эмiлiя далучыла да атрада свайго стрыечнага брата Цэзара, а сама ў суправаджэннi ад'ютанта Марыi Прушынскай ляснымi сцежкамi дабралася ў Жамойць, дзе ваяваў паўстанцкi корпус генерала Караля Залускага. Увесь цяжар вайсковага жыцця гэтая кволая дзяўчына пераносiла мужна i адважна змагалася з ворагам. Ёй раiлi вярнуцца дадому, але пачулi ў адказ: «Вырашыла змагацца, пакуль не вернем незалежнасць». Генерал Хлапоўскi, якi ўзначалiў паўстанцкiя сiлы на Жамойцi, надаў Эмiлii чын капiтана i прызначыў ганаровым водцам роты. Хоць так хацеў усцерагчы яе ад небяспекi.

Свае ўражаннi пра легендарную паўстанку напiсаў Iгнат Дамейка. «Невялiчкая ростам, бледная, не прыгажуня, але з акруглым, прыемным, сiмпатычным тварам, блакiтнымi вачыма, стройнага, хоць i не моцнага складу. Была паважаная, хутчэй суровая, чым свойская, у абыходжаннi, малагаваркая i поглядам нiбыта патрабавала да сябе належных адносiн i прыстойнасцi. Дый нiхто ў лагеры не дазваляў у яе прысутнасцi кiнуць якое недарэчнае слова, жарт або паграшыць у ветлiвым абыходжаннi». З рамантычнай гарэзлiвай дзяўчыны вырасла суровая амазонка з палымянным сэрцам патрыёта. У баi 19 чэрвеня каля Вiльнi Эмiлiя была ў першых шэрагах. Пад ёй забiлi каня, i яна разам з iм грымнулася на зямлю. Рызыкуючы сабой, маёр Станiслаў Мацэвiч прарваўся да Эмiлii, пасадзiў яе на свайго каня i вывез з поля бою. У iншым баi, пад Шаўляем, Эмiлiя за сваю адвагу заслужыла пахвалу генерала Хлапоўскага.

Пад ударамi царскiх войскаў паўстанцы адступiлi ў Прусiю. Эмiлiя цяжка перажывала гэтае паражэнне паўстання. «Лепей было памерцi са славай, чым скончыць такiм ганебным прынiжэннем», — заявiла Плятэр. Удзельнiчаць у гэтай «ганьбе народа» яна не хацела, не дазваляла чыстае сумленне. «Што да мяне, дык пакуль чую iскру жыцця ў грудзях, буду бiцца за Айчыну!»

У суправаджэннi Цэзара Плятэра i сяброўкi Марыi Рушановiч Эмiлiя выправiлася да Варшавы. Яна яшчэ спадзявалася, што там гарыць агонь змагання. Рухалiся яны ўначы па лясных сцежках, а днём хавалiся ў сялянскiх хатах. Аднак яе здароўе не вытрымала, дзяўчына цяжка захварэла. Давялося спынiцца ў вёсцы Юсцiнава, што ў Сейненскiм павеце, у доме шляхцiца Iгната Абламовiча. Эмiлiя назвалася Карвiнскай, бо яе шукалi царскiя ўлады. Яна спадзявалася паправiцца, бо было дзеля чаго жыць. «Жыццё сваё аддала Айчыне i да апошняга ўздыху буду змагацца за яе незалежнасць», — казала яна. Навiна пра падзенне Варшавы забiла апошнюю надзею працягваць змаганне. «Няма дзеля чаго жыць», — са смуткам прызналася Эмiлiя. Перад смерцю яна наказала брату i сяброўцы: «Жыццё маё канчаецца. Пакiньце мяне тут, а самi iдзiце служыць Айчыне, якой можаце яшчэ быць патрэбныя». Памерла Эмiлiя Плятэр 23 снежня 1831 года i была пахавана на могiлках каля вёскi Капцёва (цяпер вёска Капчамесцiс у Лiтве).

Яшчэ доўга не верылi ў яе смерць. Пра яе складалi легенды, бо i сапраўды была яна легендай.

Вiтаўт ЧАРОПКА

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Як абараняцца ад рыэлтараў, якія не хочуць працаваць па законе

Як абараняцца ад рыэлтараў, якія не хочуць працаваць па законе

Лiцэнзiя агенцтва «Гатовыя рашэннi» скасавана, «Iмперыi нерухомасцi» — прыпынена, а «Тваёй сталiцы» выпiсана прадпiсанне.

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Кіраўнік дзяржавы прагаласаваў на выбарах Прэзідэнта.

Грамадства

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

А наведвальнiкаў крамы кансультуе выява спецыялiста.