Вы тут

Васіль Касцючэнка: Мастацтва бессэнсоўнае, калі не закранае душу…


Безумоўна, час робіць свой адбітак і на творчасці. Напрыклад, адна з апошніх работ мастака Васіля Касцючэнкі называецца «Шлях». На ёй бачныя сілуэты людзей на фоне мноства прыступак, якія вядуць далёка ўверх. Толькі там, наверсе ёсць лаўка, дзе і можна будзе перадыхнуць. Але спачатку трэба пераадолець гэты няпросты шлях. Як сказаў сам мастак, сюжэт карціны быў навеяны асацыяцыямі сучаснай рэальнасці з яе пандэміяй, каранавірусам, самаізаляцыяй і іншымі напасцямі…


Мастак Васіль Касцючэнка ў майстэрні на фоне сваіх апошніх твораў

Несумненна, вядомы беларускі майстар жывапісу Васіль Касцючэнка, дарэчы, лаўрэат Спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Беларусі ў намінацыі «Выяўленчае мастацтва», — мастак-канцэптуаліст. Гэта пацвярджаюць і яго працы, напісаныя ў апошнія месяцы, з якімі давялося пазнаёміцца ў майстэрні мастака. Яны яшчэ чакаюць свайго часу, калі ўсё ж будуць прадстаўлены публіцы (пакуль з правядзеннем выставачных мерапрыемстваў зацішша) і, не сумняваюся, выклічуць непадробную цікавасць у гледачоў. Як было заўсёды, калі праводзіліся яго персанальныя выставы.

А я згадваю, як на адной з такіх выстаў, дарэчы, якая мела вялікі рэзананс, Васіль Касцючэнка прадставіў цэлы шэраг палотнаў, аб’яднаных канцэпцыяй звароту да вобраза чалавека ў сучасным свеце. Адсюль і назва таго праекта — «Зямляне». Уласна, героямі большасці твораў мастака заўсёды паўстаюць сімвалічныя фігуры, пазбаўленыя, як правіла, традыцыйных рысаў партрэтнасці. Вельмі часта гэта летуценнікі з вялікімі дзіцячымі вачыма. Аўтар нібы шукае вобраз сучасніка — чалавека, які, нягледзячы на ўсе тэхнічныя дасягненні, прагматыку ды імклівы рытм існавання, знаходзіць у жыцці месца для пачуццяў. Поспех мастака ў тым, што ён здолеў праявіць сябе як аўтар, які актыўна рэагуе на падзеі часу, але разам з тым застаецца сентыментальным і лірычным творцам.

А яшчэ з упэўненасцю можна сказаць, што стыль мастака Касцючэнкі ўпісваецца ў сусветную хвалю «новай фігуратыўнасці». У гэтым стылі спалучаюцца элементы беспрадметнасці і рэалістычнага мастацтва. З аднаго боку, фігуратыўны пачатак у творчасці аўтара падпарадкаваны фармальным патрабаванням кампазіцыі. З іншага — плямы на палотнах Касцючэнкі не ператвараюцца ў абстрактныя каляровыя палі, а захоўваюць сувязь з рэальнасцю: зялёны застаецца колерам травы, чырвоны — сонца, празрыста-блакітны азначае прыналежнасць да воднай стыхіі. Менавіта гэтая матэрыяльнасць колеру, як сакавіты барвовы кавун у працы «Лета», надае вобразам Касцючэнкі паўнакроўнасць, робіць эфектнае візуальнае ўражанне.

Разважанні заўсёды з мастаком

Працы, прадстаўленыя на той выставе, былі розныя па настроі: ад напружана-драматычных — «Стрыманае імгненне», «Укрыжаванне», «Ружовае святло», пабудаваных на спалучэнні кантрасных колераў, да гарманічна-ўраўнаважаных, выкананых у адной светлай танальнасці. Аднак яго аўтарскі тэмперамент найбольш праяўляецца якраз у дынамічных колеравых спалучэннях — чырвонага з зялёным, зялёнага з ружовым, — блізкіх да стылістыкі сучаснага мастацтва.

Але жывапіс Касцючэнкі застаецца далёкім ад кідкай мовы рэкламы, і кантрасты на яго палотнах заўсёды кампазіцыйна згарманаваныя. У каларыстыцы і вобразным напаўненні яго твораў адгадваюцца шагалаўскія матывы. Як правіла, гэта тонкая стылізацыя пад наіў, прысутнасць рознакаляровых чалавечых фігур, сілуэтаў жывёл — кароў і коней, што сведчыць пра прыналежнасць мастака да славутай віцебскай школы (у 1974 годзе Васіль Касцючэнка скончыў мастацка-графічны факультэт Віцебскага педінстытута).

Безумоўна, цікавасць уяўляе і серыя гарадскіх пейзажаў Касцючэнкі, у якіх аўтар тонка ўлавіў і здолеў арыгінальна перадаць дух беларускай сталіцы. Для гэтых работ характэрны пазітыўны настрой у адлюстраванні аблічча мегаполіса, адчуванне маладой бурлівай энергетыкі горада. Па сутнасці гэтая серыя — сапраўдны ўнёсак у распрацоўку мастацкага брэнда Мінска.

Асобную старонку ў творчасці аўтара займаюць палотны на хрысціянскія сюжэты («Прычасце», «Радаўніца», «Сустрэча»), якія нагадваюць кранальныя шэдэўры народнага іканапісу. Аўтар выяўляе ў гэтых работах не столькі рэлігійную паслядоўнасць, колькі традыцыйны міфалагічны светапогляд славянскіх народаў, у аснове якога — земляробчы каляндар з гадавым цыклам святаў. Мастак узнаўляе непаўторную сакральную атмасферу кожнага з іх. Гэта асабліва адчуваецца ў работах «Прадчуванне Вялікдня», «Каляды».

Для творчасці Касцючэнкі апошняга часу характэрны зварот да вялікіх фарматаў, што нагадвае пра досвед прадстаўнікоў абстрактнага экспрэсіянізму з іх імкненнем растварыцца ў жывапіснай стыхіі.

Зрэшты, аб канцэптуальнасці работ Васіля Касцючэнкі можна казаць шмат. Я ж прыгадваю ўжо даўнюю яго выставу «Знак вады» ў мінскім Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва.

Новы сюжэт — заўсёды з чыстага ліста

Так, вада — адна з стыхій Сусвету. Без яе, бясспрэчна, не было б жыцця на зямлі. Не, Васіль Касцючэнка зусім не ўзяўся тады ўзмацняць гэтую ісціну. У сваім творчым цыкле ён толькі па-свойму інтэрпрэтаваў жыватворную сілу прыроды. Але тады экспазіцыя зрабіла эфект нечаканай залевы ў сонечнае надвор’е. Настолькі гэта было нязвыклым. І ў той жа час прадказальна. Аўтар сваімі працамі прымусіў шырэй адкрыць вочы на найважнейшы эквівалент быцця.

Вада — катэгорыя глабальная. Чалавецтва ўсвядоміла яе каштоўнасць. І забіла трывогу. Навукоўцы занепакоеныя тым, што на палюсах Зямлі растаюць ледавікі. Вада сыходзіць…

У Беларусі шмат рэк і азёр з прэснай вадой, яна залягае ў нетрах. Нейкія краіны багатыя нафтай, прыродным газам, каменным вугалем. У нас багацце — вада. І Васіль Касцючэнка вырашыў гэта своечасова адзначыць, падкрэсліць. Каштоўнасць вады ён паказваў на кантрасце са спякотай. Уласна, небывалая спякота годам раней з ляснымі пажарамі, засухай і падштурхнула мастака зрабіць цэлую серыю работ аб вадзе як аб жыватворным сімвале жыцця.

Аўтар адзначае значнасць вады ў штодзённасці быцця. Але нават простай назвай адной з работ — «Людзі, якія п’юць ваду» — ён узвышаў свой прадмет творчасці. А можа толькі ненадакучліва адзначаў той факт, што стыхія вады, як і наша жыццё, непрадказальныя. Вада цячэ як і само жыццё.

Па Васілю Касцючэнку вада — гэта катэгорыя і маральная. Клапоцячыся аб гэтай прыроднай дадзенасці, чалавек праяўляе пільнасць, думаючы пра выжыванне будучых пакаленняў.

Спачатку — эскіз

Вядома ж, усе свае ідэйныя намеры мастак выказвае выяўленча. Па працах Васіля Касцючэнкі адчуваеш, што для аўтара важна знайсці і свой уласны духоўны стрыжань, вызначыць сутнасць чалавечай прыроды, выявіць правілы адносін з наваколлем. У працах, разлічаных на ўдумлівага гледача, Васіль малюе свет з дапамогай звычайных жыццёвых асацыяцый. Але ён нябачна пераадольвае матэрыяльнасць і прымушае ўключаць падсвядомасць у сваіх завочных суразмоўцаў.

Так, многае грунтуецца на ўспрыманні. І толькі адчувальнасць прадмета можа выклікаць тыя ці іншыя думкі, эмоцыі, дазволіць казаць аб лініі творчасці на аснове ўбачанага і запалага ў душу. У выпадку з Васілём Касцючэнкам гэта адбылося пасля знаёмства з яго работамі. Менавіта яны далі штуршок для дыялогу з самім аўтарам.

— Усё ж такі хацелася б удакладніць: што вы ўкладваеце ў сваю творчасць? Мастак, як вядома, далёка не заўсёды малюе проста рэч, якую ён бачыць цяпер, сёння.

— Я лічу, што мастак, паэт, пісьменнік — гэта ўсё блізкія па духу людзі, толькі кожны з іх па-рознаму выказвае сябе. Я часта задумваюся над гэтым пытаннем. Чаму часам ёсць, што сказаць, часам не? Прафесія мастака — гэта лёс. Бо чалавек хоча данесці людзям свежую думку. Мастаком рухае неабыякавасць да рэчаіснасці. І мае выставы «Знак вады», «Зямляне» — гэта маё стаўленне да свету. Так проста ніхто тэмы мастаку не дае. Ён разважае, думае, прыходзіць да нейкай высновы і выказвае гэта ў сваіх працах. Мастацтва было заўсёды — больш, менш, але было. І чым яно разнастайней, тым цікавей. Я ўяўляю сабе мастацтва як вялікі жывы арганізм. Да яго прыляпляецца адно, другое, але дрэннае адваліцца, застанецца добрае. Асабіста я лічу, што трэба захаваць сябе, заставацца самім сабой. І калі ты будзеш шчыра рабіць сваю справу, як ты яе адчуваеш, калі нешта атрымалася, то яно будзе і іншым цікавае. Так, я ведаю, што гледачы не заўсёды ўспрымаюць тое, што я хацеў сказаць. Але часцей усё ж разумеюць і прымаюць. Ім гэта падабаецца.

— Для вас удзел у выставах з’яўляецца важным?

— Безумоўна. Бо як мы маем зносіны? Толькі праз выставы.

— Вашы працы выкананы ў манеры, якую нельга ў поўнай меры назваць рэалістычнай, хоць вы, як адукаваны мастак, напэўна ўмееце адлюстраваць тое, што бачыце, у рэалістычнай форме. Чаму ж вы адышлі ад рэалізму, а знаходзіце нейкія іншыя формы для выражэння сябе ў сваіх працах?

Усё пазнаецца ў параўнанні

— А што такое рэалізм? Я іду па вуліцы, я бачу лес, я адчуваю пах, я хаджу па зямлі… У мяне нейкі настрой, у душы — нейкія эмоцыі. Калі зняць фотаапаратам лес — ён будзе проста лесам. Але ж акрамя выяўленчасці ёсць яшчэ нешта іншае ў прыродзе. Ёсць адчуванне не толькі ўбачанага, яшчэ ёсць адчуванне асацыяцый. Усё залежыць ад таго, што ты хочаш зрабіць. Хочаш намаляваць шчасце? Але гэта ж катэгорыя нябачная, хоць яна і ёсць. Чаму гэта не зрабіць. У свой час я падышоў да тэмы вады вельмі нават рэалістычна. А як раскрыць адносіны паміж людзьмі? Мы бачым: сядзяць два чалавекі. Яны сядзяць і ім прыемна. Чаму я не магу гэта намаляваць? Бо фарбы і адрываюць, і набліжаюць. Як разумець рэалізм? Я лічу, што паўтарыць тое, што мы бачым, немагчыма. Можна наблізіцца, знайсці нешта новае ў гэтым. А проста капіраваць прыроду немагчыма.

— Які абагульняючы вобраз вашых работ?

— Напэўна, хочацца перадаць тое, як я сам адчуваю тую ці іншую сітуацыю. Зараз мы з вамі сядзім, размаўляем — машына праехала, пэндзлік зваліўся. Гэта ёсць час. Хочацца паказаць той час, дзе ты жывеш. А тэмы — гэта падстава для разважанняў. Але гэта не галоўнае. Галоўнае, каб думка была глыбокай, каб яна мела нейкую вагу.

— Вы лічыце, што праца павінна быць прыгожай?

— Не абавязкова. Адзін чалавек мне сказаў: у цябе занадта прыгожыя працы. Для яго гэта прыгожа, а я лічу, што яны яшчэ не дасканалыя. Што ўкладваць у паняцце «прыгожа»? Для мяне «прыгожа» — гэта гармонія фарбаў, дзе не трэба нічога мяняць. Дзе трапіў дакладна. Але гэта адно. А другое: каб дайшло да іншых тое, што я думаю. Гэта вялікая справа — мець пачуццё кампазіцыі, пачуццё рытму. Гэта выдатна, але гэта яшчэ не ўсё. Многіх мастакоў не відаць таму, што яны не прывыклі самастойна працаваць.

— Вы ўдзельнічалі ў выставах, ездзілі са сваімі працамі за мяжу. Наколькі карысны гэты досвед?

— Я лічу, мы будзем цікавыя тады, калі будзем самабытныя.

— Што ў вашых творчых планах? Ці вы лічыце, што ўжо дасягнулі ў сваёй творчасці піка і вам над чымсьці галаву ламаць не трэба?

— Маё меркаванне такое: калі чалавек лічыць сябе майстрам, гэта ўжо дрэнна. Завучаная схема, завучаныя рэчы не дадуць толку. Пастаянна трэба ўдасканальвацца, шукаць, змагацца і не быць абыякавым. Чалавек нацэліўся на нейкі кірунак і ў гэтым развіваецца. Трэба працаваць. Я ўпэўнены, што межаў дасканаласці няма. Чаго хацелася б? Ды проста больш заявіць аб сабе ў сваіх працах.

Хтосьці з крытыкаў аднойчы сказаў: «Моцным бокам славянскага мастака з’яўляецца нявызначанасць». Адсутнасць рацыянальнай выверанасці, жаданне спазнаць навакольны свет на эмацыйным узроўні — менавіта гэтыя якасці, у першую чаргу, уласцівыя і мастаку Касцючэнку. Ён больш цэніць недасказанасць, чым канчатковасць сваіх меркаванняў. І там, дзе мастак вызваляецца ад рацыянальнай «пабудовы» палатна, лёгка ўбачыць імпульсіўныя акорды актыўных каляровых плям… Сюжэтная канва амаль раствараецца, адбываецца своеасаблівая дыфузія, дзе ў поўнай меры праяўляе сябе Яго Вялікасць Жывапіс.

Твор павінен адстаяцца

Васіль Касцючэнка з пакалення тых беларускіх мастакоў, якім удалося пазбегнуць уплыву псеўдаакадэмічнай традыцыі. «Фігуратыўнасць у яго карцінах не губляецца, хутчэй яна здабывае іншы сэнс: яна «ўпісваецца» ў кантэкст кампазіцыі як арганічны маляўнічы кампанент. Насычанасць палатна вялікімі лакальнымі каляровымі плямамі можа выклікаць некаторыя алюзіі з жывапісам фавістаў, аднак мне бачыцца іншая матывацыя: засваенне еўрапейскага досведу — з аднаго боку, а з другога — рэалізацыя тых магчымасцяў, якія ні ў якай меры не можа даць досвед акадэмічнага жывапісу», — так піша пра творчасць Васіля Касцючэнкі мастацтвазнаўца Мікалай Паграноўскі.

Варта адзначыць і яшчэ адну асаблівасць творчай манеры Васіля Касцючэнкі. У яго творах маляўнічая стыхія стрымліваецца часам адным лакальным колерам — часцей за ўсё гэта бывае чырвоны. Градацыі чырвонага могуць бясконца вар’іравацца і плаўна нібы «перацякаць» з аднаго палатна ў іншае. Экспансія чырвонага — гэта своеасаблівы камертон па многіх маляўнічых працах. Часам гэта ўспрымаецца як нейкая серыя, якая дае магчымасць мастаку паслядоўна раскрыць «тэму чырвонага» ў розных варыяцыях.

— А чым, на вашу думку, выклікана тая акалічнасць, што не так шмат людзей сёння цікавяцца мастацтвам? Пытаннем працягваю дыялог з гаспадаром у яго майстэрні.

— Так заўсёды было: не многія цікавіліся мастацтвам. Проста, мабыць, свет так уладкаваны.

— А наколькі сучасны мастак, які павінен і тварыць, і жыць у гэты час, ідзе на кампраміс паміж тым, што яго прадукт павінен рэалізавацца, і паміж творчасцю, у якой вы, магчыма, не павінны ўлічваць гледача як спажыўца?

— Гэтая тэма вельмі складаная. Часам спрабую рабіць працы для канкрэтнага заказчыка. Я не разумею, як для спажыўца можна рабіць дрэнна? А наогул ёсць загадка: дзе тое, што зроблена не на спажыўца?.. Суаўтар, з якім мы афармлялі Каталог беларускіх мастакоў, сказаў неяк: трэба знайсці тое, чым браць гледача, чым яго зацікавіць. Але кожны, мяркую, павінен гэта рабіць па-свойму.

— Вы разважалі над тым, хто вы для гледача? Бо форма павінна сумяшчаць і сэнс.

— Пытанне ў тым, што камерцыя, а што мастацтва? Проста працу прадаць і сапраўдны жывапіс — гэта зусім розныя рэчы.

— А як жа тады крытэрыі ацэнак, якія вызначаюць аўкцыённы продаж?

Без эмоцый у творчасці не абысціся

— У аўкцыёнах працы беларускіх мастакоў таксама ўдзельнічалі. Але звычайна арт-дылеры займаюцца тым ці іншым аўтарам тады, калі хочуць на ім зарабіць. Крытэрыі ацэнак, вядома, існуюць. Як ёсць нямала мастакоў, якіх не ведаюць не таму, што яны нецікава пішуць, а таму, што іх мала паказваюць.

— Можна сцвярджаць, што беларускія мастакі ярка заявілі аб сабе ў свеце?

— Чаму не! Вось Барыс Забораў заявіў пра сабе. Шагал? Калі прыехаў у Германію, прывёз цэлы вагон работ, але яны былі не запатрабаваныя. Толькі ў Францыі яго падтрымалі. Гэта лёс. Але шанец ёсць у кожнага.

— Пра беларускую школу жывапісу ў якой меры можна казаць?

— Я шмат дзе пабываў: у Германіі, Швецыі, Люксембургу, Францыі… Мы не падаемся белай варонай. У свой час Масква зрабіла вялікі ўплыў. Пастаянна ездзілі ў Вільнюс, калі маладыя былі: там мастацтва было сучаснае і вельмі цікавае. У нас шмат навучальных устаноў. Да мяне прыязджаў мастак з Наўгародскай вобласці Расійскай Федэрацыі, у іх там адно вучылішча, а тэрыторыя як Беларусь. У нас — па-іншаму. У нас ёсць Школа.

— Вы ўдзельнічалі ў выставах, ездзілі са сваімі працамі за мяжу. Наколькі карысны, каштоўны гэты досвед?

— Я ўсё ж лічу, мы будзем цікавыя тады, калі будзем самі па сабе самабытнымі.

— У свой час вы сталі лаўрэатам Спецыяльнай прэміі Прэзідэнта ў намінацыі «Выяўленчае мастацтва»…

Васіль Касцючэнка. «Шлях», 2020 г.

— Так, прэмія за ўнёсак у развіццё беларускага мастацтва. 2007 год у мяне быў асабліва плённым. У афармленні Нацыянальнай бібліятэкі прымаў удзел, насычанай была выставачная дзейнасць.

— Што дае вам падсілкаванне ў творчасці? Вашы працы заснаваныя на жыцці ў гэтай краіне і яе нацыянальных асаблівасцях? Ці пра вас маглі б сказаць: ён — мастак інтэрнацыянальны?

— Як бы мы ні хацелі, што б ні казалі, але мы выхоўваліся на нашых мэтрах у выяўленчым мастацтве: на творчасці народных мастакоў Міхаіла Савіцкага, Леаніда Шчамялёва, Гаўрыіла Вашчанкі… Гэта зрабіла свой адбітак. Нешта памяняць — па-мойму, складана. Так, у свой час мы сталі часцей бываць за мяжой, самі адкрыліся. Вядома, на сусветнае мастацтва аглядку робіш. Але больш за ўсё бярэш, вядома, у Беларусі. Бо тут жывеш, маеш зносіны. І тэмы атрымліваюцца тыя, якія часцей за ўсё заснаваныя на тутэйшай рэальнасці. А калі ўзяць студэнтаў, якім цяпер па 20 гадоў, то я баюся, каб не згубілася сувязь пакаленняў. Я вельмі гэтага баюся. Калі мы ўступалі ў Саюз мастакоў, было адчуванне, што ўсё ж такі многае атрымалася. Цяпер такой веры ў маладых мастакоў не надта шмат. Я не кажу, што яны не вельмі здольныя. Проста ім трэба даць магчымасць паверыць у свае творчыя сілы. А яшчэ важна, каб яны ўмацаваліся ў адчуванні сваёй неабходнасці.

— Адным словам, вас хвалюе пытанне захавання традыцый?

— Безумоўна. А традыцыі — гэта калі дапамагаюць маладым. Гэта павінна быць. Каб мы — і яны.

Мастак са своеасаблівым разуменнем свету і сваёй творчай філасофіяй. Гэта вызначэнне вельмі дакладна падыходзіць да Васіля Касцючэнкі. Калегі характарызуюць яго як жывапісца, неабыякавага да жыцця. Напэўна і таму, што рэальнасць у яго працах мае шмат градацый, адценняў, нюансаў. Нездарма ў той жа выставе «Знак вады» кожная карціна станавілася фрагментам адзінага цыклу, у якім асэнсоўвалася паняцце гармоніі свету. Але абсалют для яго — не застылая ісціна. Пад ім ён разумее свет у цэлым. Іншая справа, што з дапамогай жывапісу можна імкнуцца выказаць сваё стаўленне да яго. У гэтым і ёсць творчая пазіцыя канцэптуаліста Васіля Касцючэнкі.

Веніямін Міхееў

Фота аўтара

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

А наведвальнiкаў крамы кансультуе выява спецыялiста.

Грамадства

Не трапіць у рабства анлайн. Як у краіне змагаюцца з гандлем людзьмі

Не трапіць у рабства анлайн. Як у краіне змагаюцца з гандлем людзьмі

З 2000 года ў Беларусі выяўлена 4421 злачынства, звязанае з гандлем людзьмі.