30 верасня, серада

Вы тут

Вобразы легенды. Вера ў чалавека ў графіцы Арлена Кашкурэвіча


Нібыта прывітанне з дзяцінства: гэты малюнак я бачыла ў кніжцы казак, а той разглядала ў падлеткавым узросце, узрушаная сюжэтам «Дзікага палявання караля Стаха». Выстаўка — як уласная гісторыя сталення, бо гартаваць свядомасць і характар нам дапамагалі кнігі. У многіх, што выпала прачытаць мне і якія хацелася чытаць, былі ілюстрацыі Арлена Кашкурэвіча. Гэта былі кнігі беларускіх пісьменнікаў, з характарам — і ў сутнасці напісанага, і ў выявах. Але калі выбіралі пісьменніка, імя аўтара ілюстрацый заставалася нібыта «за кадрам», пры тым, што ў свядомасці ўсё роўна замацоўваліся менавіта яго вобразы.


Да канца жніўня ў Нацыянальным мастацкім музеі праходзіць мемарыяльная выстаўка графікі Арлена Кашкурэвіча як нагода прыгадаць тое, што было і для нас, і для гэтага чалавека істотным.

Летась адзначалася 90-годдзе мастака: экспазіцыя была падрыхтаваная да гэтай даты, каб паказаць найлепшае, што створана аўтарам — афорты, літаграфіі, акварэлі, жывапісныя творы. Кашкурэвіч валодаў рознымі тэхнікамі, але, здаецца, найбольш яркімі па эмацыянальным уздзеянні з'яўляюцца якраз яго графічныя творы.

Народны мастак Беларусі Арлен Кашкурэвіч быў з тых творцаў, што склалі гонар беларускай школы графікі. Прыйшоўшы ў мастацтва ў пасляваенны час, калі людзі жылі з верай у новае жыццё, ён найперш шукаў веры ў чалавека. Магчыма, спачатку шукаў у самім сабе, намацваў, нібыта тонкую, але экспрэсіўную лінію, якая будзе вызначаць почырк майстра, не зважаючы на прынятыя «правільныя» падыходы. Нездарма, скончыўшы тэатральна-мастацкі інстытут, ён застанецца там выкладаць — выхавае творцаў, якія самі стануць майстрамі з адметным поглядам на мастацтва і на свет.

Уласны погляд на свет Кашкурэвіч уклаў у аўтарскія серыі, дзе кожная з работ нясе прапушчаны праз сябе адбітак рэальнасці — ці не таму яны скіраваныя не столькі на сюжэт, колькі на настрой. Напрыклад, серыі «Горад і людзі» ці «Майстры»: што ні работа — тое асобнае пачуццё, што ствараецца адметнай экспрэсіяй Кашкурэвіча. Што ні мікрарэальнасць — тое эмоцыя: захопленасць, боль, радасць, любоў, страсць. У чалавечым свеце ён здолеў выхопліваць тое, што ператварае цялесных істот у асоб з характарам.

Нават у кніжныя ілюстрацыі ён умудраўся ўкладваць уласны погляд, што часам выклікала здзіўленне пісьменнікаў. З тым жа Уладзімірам Караткевічам, як калісьці прызнаваўся Кашкурэвіч, даводзілася спрачацца, каб адстойваць права на мастацкую праўду, на тое самае «я так бачу». Не гістарычныя дэталі цікавілі Кашкурэвіча як ілюстратара кніг, а самі героі, іх псіхалогія, боль, адчай і сіла характару.

Варта паглядзець на твары герояў у ілюстрацыях Кашкурэвіча да кніг Купалы — мастак часта звяртаўся да яго твораў. Ілюстраваная ім кніга «Тры паэмы» была адзначана ўзнагародай другой ступені на Усесаюзным конкурсе «50 найлепшых кніг года» ў Маскве ў 1963 годзе. Але калі паглядзець на адлюстраваныя ў графіцы вобразы герояў паэм «Бандароўна», «Магіла льва» ці «Курган» — яны пададуцца знаёмымі сучаснікам, бо існуюць па-за часам: усё ж мяняцца могуць дэталі, антураж, але не беларускі характар. На гэтай зямлі і сёння жывуць такія людзі, як мужны гусляр, што спяваў праўдзівыя песні, як прыгажуня Бандароўна, для якой годнасць на першым месцы, як Машэка з паэмы «Магіла льва», што востра адчувае крыўду, але лёгка ператвараецца ў злачынцу, не саўладаўшы з пачуццямі і паставіўшы ў аснову жыцця нянавісць. Калі кнігі з гэтымі ілюстрацыямі ўжо аджылі сваё, бо зачытаныя некалькімі пакаленнямі, то графіка Кашкурэвіча — па-ранейшаму жывая: вызначальныя рысы народа не змяніліся. Можа, таму ілюстрацыі з кніг, прачытаных у школьныя гады, чапляюць і цяпер.

Мастак рабіў ілюстрацыі да кніг Быкава, Адамовіча, Караткевіча, Шамякіна. Кніжная графіка Арлена Кашкурэвіча сёння — гэта выдатны праваднік у свет беларускай літаратуры, якая адлюстравала самыя драматычныя моманты гісторыі народа і сказала пра нас галоўнае: мы моцныя. Ілюстрацыя — гэта сканцэнтраваная думка, таму нават у малюнках, дзе, здаецца, беспрасветная цемра (да аповесцяў Быкава ці «Хатынскай аповесці») праз цемру прарываецца святло. У чалавечым свеце мастака цікавіла прырода дабра і зла (таму прыцягвалі біблейскія сюжэты, «Фауст» Гётэ) альбо адчайнае жаданне адстойваць праўду, нават цаной уласнага жыцця ды ў ліхія часы войнаў і гістарычных пераломаў, альбо што вымушае рабіць выбар у адзін ці другі бок.

Калі трэба знайсці супакаенне і ў складаны час атрымаць адказы, як жыць далей, мы звяртаемся да розуму папярэднікаў. Каб, прайшоўшы скрозь эпохі, часіны, прасторы, спыніцца ў тым пункце, у якім твой лёс можа атрымаць штуршок. Нашы папярэднікі самі траплялі ў такія лёсавызначальныя пункты і станавіліся на шлях, дзе перамагала жыццё. Энергія жыцця можа выплёсквацца эпізодамі, карцінкамі, малюнкамі, мастацкімі творамі, але разам яны складаюцца ў бясконцую гісторыю чалавечага свету. Бо энергія не знікае, у ёй захоўваюцца характары людзей, якія жывуць, як нам здаецца, тут і цяпер, але па факце — бясконца. Таму Беларусь — з такімі характарамі, як у Кашкурэвіча, — не стала легендай у гісторыі. Але яна можа быць легендарнай краінай, з характарам яе жыхароў, таму што створана дзеля іх.

Ларыса ЦІМОШЫК

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Інтэр'ер для эстраднай зоркі. Глусчане сведчаць, што Філіп Кіркораў заказваў на іх фабрыцы дзверы

Інтэр'ер для эстраднай зоркі. Глусчане сведчаць, што Філіп Кіркораў заказваў на іх фабрыцы дзверы

Зараз такой фабрыкі няма, але ёсць людзі, якія могуць згадаць гісторыю яе існавання.

Грамадства

У Мінску пасля рэканструкцыі адкрыўся Музей гісторыі камсамола і маладзёжнага руху Беларусі

У Мінску пасля рэканструкцыі адкрыўся Музей гісторыі камсамола і маладзёжнага руху Беларусі

У Мінску пасля рэканструкцыі адкрыўся Музей гісторыі камсамола і маладзёжнага руху Беларусі. 

Грамадства

Злачыннае «паляванне». Як абаранiць сябе ад «аматараў чужой маёмасцi»?

Злачыннае «паляванне». Як абаранiць сябе ад «аматараў чужой маёмасцi»?

Валоданне нейкiмi рэчамi азначае i тое, што на iх могуць паквапiцца староннiя. Няма рознiцы, што гэта — мабiльны тэлефон, сумачка цi бензатрымер.