Вы тут

Страх i нянавiсць у намiнанце на «Залатога льва». Калi вораг не прыходзiць сам, яго можна прыдумаць


У пакрысе мацнеючым кiнапракаце, што аднаўляецца пасля каранавiруснай паўзы, з'явiўся водгалас мiнулага Венецыянскага кiнафестывалю: гэтымi днямi на вялiкiм экране ў Мiнску паказваецца адзiн з намiнантаў на «Залатога льва» — аднайменная экранiзацыя рамана лаўрэата Букераўскай i Нобелеўскай прэмiй Джона Максвела Кутзее «У чаканнi варвараў». У аснове сюжэта ляжыць прымiтыўная iдэя брутальнай каланiзацыi, затое ў яе ўвасабленнi знаходзяцца вiзуалiзаваныя механiзмы жорсткага дамiнавання, схемы бязглуздых дзеянняў дзеля захавання моцы метраполii i мудрагелiста ўзнiклае каханне, дзе мог бы пакорпацца Фрэйд. Неабходны Iмперыi вораг, катаваннi i дарэмныя ахвяры — i ўмоўны свет Кутзее i рэжысёра Сiра Гера рэзануе з нашай сённяшняй рэчаiснасцю.


Фантастычны раман выйшаў у 1980 годзе i пасля ўручэння яго аўтару Нобелеўскай прэмii трапiў у спiс «найвялiкшых кнiг XX стагоддзя» брытанскага выдавецтва Penguin Books — апiсаны ў iм свет не iснуе i не носiць рэальна iснуючай назвы, але, вядома, знаходзiць пэўныя паралелi ў сусветнай гiсторыi. Не кажучы ўжо аб тым, што не прамыя, але ўсё ж пераклiчкi з кнiгай бачацца то тут, то там, у тым лiку на вулiцах беларускiх гарадоў.

Да экранiзацыi рамана быў прыцягнуты «фестывальны» рэжысёр Сiра Гера, што мае не залатыя, але ўсё ж узнагароды з Кан, Сан-Себасцьяна, «Сандэнса», а цяпер i Венецыi. А таксама топавыя акцёры Марк Райлэнс, Джонi Дэп i Роберт Пацiнсан, якiя ў фiльме ўвасабляюць сабой розныя дзяржаўныя «прадукты».

Паводле сюжэта, на сваёй ускраiне Iмперыя знаходзiць ворагаў: насамрэч iх не iснуе, але калi яны спатрэбiлiся, прадстаўнiкi метраполii ўзялiся за мясцовыя плямёны, якiх лiчаць за варвараў, — цудоўны прыклад таго, як фальшывая фармулёўка вызначае стаўленне i дзеяннi, бо, як вядома, «мова ёсць спосаб светавытлумачэння», значыць, яна здольная паказаць, якiм «цэнтр» бачыць наваколле.

Асноўныя падзеi адбываюцца ў памежным горадзе-крэпасцi, маўляў, стратэгiчна важным для метраполii пункце, што дазваляе Iмперыi iстэрычна перабольшваць альбо нават выдумляць сабе пагрозы. Надуманасць iдэалогii, што прыводзiць да фiзiчнай i псiхалагiчнай скалечанасцi, смерцяў i адкрытага канфлiкту, складае аснову закладзенага ў гiсторыю абсурду. Напружанасць падзей нерэлевантная iх першапрычыне, i фiльм паказвае прыклад дэструкцый i скажэнняў рэальнасцi праз нерацыянальную палiтыку магутнай Iмперыi.

Iмперыя ўвасабляецца тут галоўным чынам у двух розных i нават супрацьлеглых аблiччах, дзе першым з'яўляецца станоўчы магiстрат горада — дабрасардэчны дзядзька ў выкананнi Марка Райлэнса, якi шмат гадоў даглядае ўскраiну, цiкавiцца мясцовай культурай i займаецца сваёй работай у прыгожым атачэннi ўтульнага кабiнета, поўнага кнiг i археалагiчных здабыткаў. Фiльм увогуле, як водзiцца перад бурай, пачынаецца з iдылii з магiстратам на яе чале: быццам бiблейскi горад, зняты ў Марока, жыве сваiм жыццём, збiрае ўраджай алiвак i нават абыходзiцца без турмы, бо злачынствы тут не здзяйсняюцца.

Другое ўвасабленне Iмперыi разбурае гэтую iдылiю, i з'яўляецца яно ў першую чаргу ў выглядзе Джонi Дэпа, які выканаў, напэўна, сваю самую статычную i нязграбную ролю — палкоўнiка Джола ў шыкоўнай ладнай форме i адмысловых акулярах. Потым яму на падмогу прыходзiць неапраўдана жорсткi выслужвальнiк афiцэр Мендэл у аблiччы Роберта Пацiнсана, якi паводзiць сябе ў памежным горадзе бы гаспадар, бо ўсведамляе, што можа сабе гэта дазволiць.

Гэтая неабмежаваная ўлада прадстаўнiкоў метраполii як шараговы сiмптом выбудаванага ў фiльме рэжыму абыгрываецца асобна — яна халодная, п'яная i агiдная. Пасля катаванняў, якiя палкоўнiк Джол дазваляе сабе ў дачыненнi да падазраваных, ён у простым, але ўдалым прыёме паказваецца за багатым абедам. Успамiнаецца Салжанiцын, што ў кнiзе «Архiпелаг ГУЛАГ» апавядаў, як i сам у якасцi ўжо затрыманага афiцэра адмовiўся несцi свой чамадан, прымусiўшы рабiць гэта таксама арыштаванага, але немца.

Тым часам аўтары знаходзяць магчымасць пакпiць з адмоўных герояў, не тое каб адкрыта, бо сур'ёзную iнтанацыю ўсё ж трэба захоўваць, але вiдавочна — паказваюць iх дурнямi, калi тыя прымаюць старажытныя пiсьмёны за таемную перапiску магiстрата з ворагамi; ганебнымi баязлiўцамi, калi так званыя варвары дасылаюць каланiзатарам красамоўны адказ; i проста вартымi жалю чалавечкамi, што, збягаючы, хапаюць са спустошанага горада апошняе, што толькi можна ўзяць. Аўтары кпяць з метраполii i праз магiстрата, якога прынiзiлi, пазбавiлi дома i звялi да ўзроўню адшчапенца, а той захаваў годнасць i здольнасць саркастычна насмiхацца з ваеннага прадстаўнiцтва Iмперыi.

Асобная лiнiя фiльма — гiсторыя адносiн памiж магiстратам i «варваркай», якая сярод iншых была скатаваная падчас кампанii палкоўнiка Джола па пошуку ворагаў. Гэта вельмi своеасаблiвая канфiгурацыя пачуццяў, якая, з аднаго боку, аздабляе сюжэт умоўна рамантычнай лiнiяй, а з другога — паказвае псiхалагiчны выверт, што можа з'явiцца ў прапанаваных умовах. Скалечаныя ногi дзяўчыны становяцца для магiстрата ледзь не фецiшам, а iх абмыванне — спробай заглушыць пачуццё вiны, ад якога мужчына спрабуе пазбавiцца з таго самага моманту, як тэрмiнова загадвае выгнаць заключаных пасля ад'езду палкоўнiк, — каб не мулялi вочы. Адзiную, што засталася ў горадзе, давялося прыгрэць на грудзях.

Карцiна «У чаканні варвараў» стварыла ўмоўную, але зразумелую сiстэму i ўзялася выпiнаць яе апорныя пункты — сама па сабе жорсткая каланiзацыя, адлюстраваць якую, здаецца, стала задачай стужкi, не з'яўляецца дастаткова самастойным матывам. Фiльм расцёкся па кнiзе Кутзее i не расставiў акцэнты, якiя маглi б якасна перавесцi лiтаратурную мову ў мову кiно. Праз гэта экранiзацыя рамана атрымалася безаблiчная, што ўдзел Райлэнса, Дэпа i Пацiнсана толькi падкрэслiлi.

Увесь сеанс мы глядзiм, ды са стрыманым смакаваннем жорсткасцi, як з-за беспадстаўных дзеянняў iдылiя паступова замяшчаецца спусташэннем, — пачуццё несправядлiвасцi, канешне, займае эфiр. Але, напэўна, галоўнае, што ў фiльме прадстаўляе цiкавасць, — ключавыя праявы рэпрэсiўнай Iмперыi, якiя можна запiсваць быццам па метадычцы. Плюс мараканская карцiнка, спектр эмоцый i фiнал, якi дапускае трактоўкi, але ўсё адно не прадугледжвае пазiтыву, — нарэшце пракат насычаецца вартым кiно.

Iрэна КАЦЯЛОВIЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Да штыка ён пяро прыраўняў». Узгадваем ваеннага карэспандэнта Канстанціна Сіманава

«Да штыка ён пяро прыраўняў». Узгадваем ваеннага карэспандэнта Канстанціна Сіманава

28 лістапада 2020 года спаўняецца 105 гадоў з дня нараджэння вядомага рускага пісьменніка, ваеннага карэспандэнта і журналіста Канстанціна Сіманава. 

Грамадства

«Калі б не сям'я Абрамукоў, наш род перастаў бы існаваць яшчэ ў 1941 годзе». Расіянка з Ніжняга Ноўгарада знайшла ў беларускай вёсцы сваякоў

«Калі б не сям'я Абрамукоў, наш род перастаў бы існаваць яшчэ ў 1941 годзе». Расіянка з Ніжняга Ноўгарада знайшла ў беларускай вёсцы сваякоў

І аднавяскоўцаў людзей, якія ў час вайны ратавалі сям'ю яе бабулі, жонкі афіцэра Чырвонай Арміі.

Спорт

«Вікторыя», якая робіць з Гродна баскетбольную сталіцу

«Вікторыя», якая робіць з Гродна баскетбольную сталіцу

Гродна — горад з багатай не толькі культурнай, але і баскетбольнай гісторыяй. 

Грамадства

У Гродне жыхары кватэр адмовіліся падчас капітальнага рамонту здымаць аздабленне з балконаў. На іх падалі ў суд

У Гродне жыхары кватэр адмовіліся падчас капітальнага рамонту здымаць аздабленне з балконаў. На іх падалі ў суд

Такога кшталту справа ў судзе Кастрычнiцкага раёна Гродна разглядаецца ўпершыню.