Вы тут

Ён будаваў хаты, выгадаваў сад і траіх дзяцей


Добры след пакінуў на зямлі Ларыён Сарока — удзельнік дзвюх войнаў, знатны столяр ды цясляр з вёскі Скакуноўшчыны, што ў Бешанковіцкім раёне Віцебшчыны. Прыклад яго жыцця натхняе на добрыя справы й сына: прадпрымальніка, члена Саюза пісьменнікаў Беларусі. Бацька, пакінуўшы зямлю, застаецца заступнікам для Валерыя. Паводле яго слоў, нават з таго свету з’явіўся, каб дапамагчы ў цяжкую хвіліну.


Ірына і Ларыён Сарокі. 1946 год

Бацька, імя па бацьку, Айчына… Шанаванне старэйшых, асабліва бацькоў — вельмі важная частка народнай беларускай культуры, нацыянальнага менталітэту. У пару 75‑годдзя Перамогі мы з асаблівай удзячнасцю ўспамінаем бацькоў і дзядоў, маці й бабуль нашых: і як вялікіх працаўнікоў, якія паднялі пасляваенную Беларусь з руін і папялішчаў, і як людзей ратнай славы. Праўда, у мітусні жыцця не заўсёды ўдаецца асэнсаваць іх велізарны жыццёвы досвед. І адчуць шостым пачуццём у самім сабе той бясцэнны ген пераможцаў, перададзены нам у спадчыну. Бо часам здаецца: мы гэта самі ўсяго дасягаем у жыцці. А нават не падазраём, што яны, нашы папярэднікі, нябачныя шасцярэнькі-спружынкі ў механізмах самавыжывання ў нас адладжвалі нетаропка. Нават без слоў і мараляў — проста ўласным прыкладам. З гадамі ловіш сябе на думцы: нешта раблю так жа, як бацька ці маці, словы іх ва ўжытку, і прымаўкі… Вось і Валеры Сарока перакананы: жыццёвая стойкасць і загартаванасць, сялянская цягавітасць і працавітасць бацькі складаюць сутнасць ягонай асобы. А ў жыцці абодвум Сарокам, бацьку й сыну, прыйшлося прайсці такія жорны лёсу, што многім, як той казаў, і не снілася.

Але не будзем забягаць наперад. Спачатку прадставім Валерыя Сароку, з якім гаварылі пра яго майстравітага бацьку й пра той досвед, што сыну перадаўся. Само сабой, закранулі важныя пласты жыцця ў паваеннай глыбінцы й няпросты шлях вясковага хлопца, сына франтавіка, да самога сябе, да разумення сапраўдных, вечных каштоўнасцяў. Сёння ён — прадпрымальнік, заснавальнік прыватнага ўнітарнага прадпрыемства «АУМ. Сорока». Здае ў арэнду пабудаваныя ўласнымі сіламі памяшканні ў трох будынках побач з вядомым мінскім Гандлёвым цэнтрам «Ждановічы». У вёсцы Лапараўшчыне, пры Мінскім моры, дом сабе збудаваў, і там таксама здае памяшканні. Супрацоўнікі ягонай фірмы яшчэ ствараюць і дакументальныя відэафільмы, якія выкладваюцца ў інтэрнэт. Нядаўна, скажам, з’явіўся фільм «Партызанскі дзённік» на сайце Валерыя Сарокі. Але гэта — сёння. А ў савецкім мінулым малады пракурорскі работнік Валеры Сарока трапіў, як кажуць, «пад раздачу»: стаў ахвярай палітычнай кан’юнктуры ў сваёй жа пракурорскай сістэме. Было тое ў складаны перыяд 80‑х, калі раскручвалася знакамітая Віцебская справа ды набірала абароты перабудова. Ён здолеў выстаяць, памятаючы даўні бацькаў наказ: «Помні, сынок, жыць шчасліва — значыць жыць сумленна». Трохі акрыяўшы ад узрушэнняў, напісаў аб тым часе дакументальныя аповесці, за якія ў 1995 годзе быў прыняты ў Саюз пісьменнікаў Беларусі. Адну з рэкамендацый яму даваў народны пісьменнік Іван Шамякін. Цяпер у Валерыя Сарокі ўжо 11 кніг, некаторыя аповесці можна пачытаць на ягоным сайце ў інтэрнэце.

— Валеры Іларыёнавіч, што больш за ўсё памятаецца вам з вясковага дзяцінства?

— Пах драўніны ў нашым вялікім доме. Усю восень, зіму адзін пакой у габлюшках увесь быў ды ў пілавінні. Пахлі сасновыя дошкі, бярозавыя, дубовыя… А другі яскравы ўспамін — гэта нарыхтоўкі для бацькавай працы, якія ляжалі прама пад столлю. Вялікая печ, над ёй да столі драўляныя рэйкі зладжаны. На іх — дошкі, брусы: яны сохлі, калі ў печы паліцца. Потым з іх бацька рабіў аконныя рамы, дзверы — усю сталярку для хат. Гэблі ў бацькі розныя былі, варштат, сякера, пілы, стамескі… Я прачынаўся пад гукі тых інструментаў і засынаў таксама: бацька шмат працаваў. А галоўнае тое, што незвычайным ён быў чалавекам.

— У чым тое выяўлялася?

— Ларыён Сарока нарадзіўся ў 1907 годзе ў вялікай шматдзетнай сям’і, закончыў тры класы царкоўна-прыхадской школы. На той час — вялікая адукацыя ў вёсцы. Шмат ведаў вершаў на памяць, паэмы нават гэтак чытаў. Працуе — і чытае вершы, а я слухаю. Усё на рускай мове: бо царкоўная адукацыя ж па-руску вялася. Пушкіна чытаў, Някрасава, іншую класіку. Распавядаў, што ў школе дзяк настаўнікам быў. У класе стаяў цабарок (драўлянае вядро) з вадой, у ім розгі: каб не рассыхаліся й не ламаліся пры выкарыстанні. Не дай Бог ты не вывучыў урок — адразу атрымліваеш дубца. Дрэнна павёў сябе, пашумеў, брудны прыйшоў на ўрок — атрымай таксама. Гэта, я так сабе ўяўляю, вельмі ацверажальна дзейнічала на вучняў. Прывучала думаць, быць увесь час напагатове, не расслабляцца. Актывавала ўвагу, і ўсе стараліся ўсё вывучыць, і паводзіць сябе прыстойна: цабарок заўсёды ж навідавоку. Тата распавядаў: усе як мышы на ўроках сядзелі!

— А бацька ваш сам-та строгі быў?

— Не, лагодны, мяккі. За ўсё жыццё мяне ні разу не ўдарыў. Ні разу! Маці анучай магла махнуць, палаяцца, а ён — і не лаяўся ніколі. Думаю, таму, што многае сам адчуў, перажыў. Бо такія людзі ў прынцыпе не здольныя на гадасці, подласці. Гэта як адметна фармацыя людзей. У Максіма Горкага, памятаецца, прыкладна так: шмат мяне ў жыцці мялі, таму й мяккі. Чалавек, які прайшоў агонь і ваду, а тым больш медныя трубы — не здольны на нізкія ўчынкі.

— Таму што сам пакутаваў і ведае, што такое боль…

— …І страх. Разумее, што такое свавольства дзіцячае: а гэта ж часам магутныя імпульсы, выплескі, выкіды самой энергіі Жыцця, з якімі юныя душы проста не могуць справіцца. Ён шмат перажыў і таму быў працавітым, добрым, мудрым. Нам цяжка ўявіць сабе, але рос ён у сям’і, у якой было 13 дзяцей! І ўсіх з маленства прывучалі да працы, жыць у калектыве, здавольвацца малым, дапамагаць іншым.

— А рамяству, працы з дрэвам хто яго навучыў?

— Быў ён самавук. Умелец на ўсе рукі пра такіх кажуць. Яшчэ й боты шыў, і валёнкі валяў. У нас авечкі былі, пчолы, агарод 50 сотак — вялікая гаспадарка. У гонар майго дня нараджэння — а тое здарылася ў 1952‑м — бацька пасадзіў сад. Пад 50 розных садовых дрэў, у тры рады да возера Скакуноўскае. Яно там побач. Святым лічылася, пры ім і царква была, а ў возеры Вадохрышчанскія абрады праводзілі. Я ў бацьку бачыў вялікую любоў да прыроды, жывёл і да людзей таксама. А з гадамі пераконваюся, што самае цяжкае ў нашым жыцці — любіць менавіта людзей: у кожнага — свой характар, светапогляд. Дык вось, гэтае ўменне жыць у ладзе з сабою, з людзьмі я ў сям’і ўбіраў, з дзяцінства. І рос у бацькоўскай любові.

— Вёска ў вас вялікая была?

— Параўнальна вялікая: хат 50. Свая крамка, фельчарска-акушэрскі пункт, малочны заводзік — але яго яшчэ ў 50‑я не стала. І царкву потым знеслі. Мне бачыцца, з вышыні гадоў: уся вясковая грамада спакваля выхоўвала чалавека, мы ўбіралі ўвесь мерны лад яе жыцця, асвойвалі яе суровыя законы й правілы. Бацьку ў 30‑я, распавядаў, прапаноўвалі ўзначаліць калгас: пісьменны ж быў. Адмовіўся. Бачыў, што адбываецца, і разумеў: ад кіраўніка шмат патрабуецца, а за недахопы можна трапіць і ў месцы, як кажуць, «не столь отдаленные». І камуністам бацька не быў: чамусьці да іх ставіўся з падазрэннем, хоць нічога дрэннага не казаў. «Людзі розныя бываюць, і трэба разумець ўсіх» — так мяне павучаў. Але як селянін, які звыкся жыць са свайго мазаля, на зямлі працаваць, мець сваю гаспадарку — ён калектыўнае не вельмі-та ўспрымаў. Зрэшты, як і ўсе нармальныя людзі, якія прывыклі жыць сваёй працай, апрацоўваць сваю зямлю.

— Мабыць, і ў вас да калектыўнае калгаснае працы такое ж стаўленне…

— Ну, цяпер — іншы ўклад жыцця, калгасы ўжо не тыя. Але вось я аналізую статыстыку: у Беларусі шмат прадпрыемстваў стратных па выніках працы за 2019 год. А стратны — гэта значыць неэфектыўны. Калі няма сапраўднага гаспадара — парадку ж нідзе не будзе, так? Усюды патрэбен пісьменны гаспадар, і справе сваёй, каб эфектыўна ўсё развівалася, трэба душу й розум аддаваць, і сілу сваю, і волю. Для таго, каб прыбытак атрымліваць — а не толькі спажываць заробленае іншымі.

— Вернемся да вашага бацькі. Ён у арміі дзе служыў?

Валеры Сарока (на здымку самы малы) з родзічамі і маці. 1955 г.

— У будаўнічых падраздзяленнях, мабыць. Дарэчы, ён у вёсцы паставіў першую лазню-зруб пры возеры — і ўсе потым па чарзе ў той лазні парыліся. Бясплатна. Добрая была тая лазня! Прычым бацька вытрымліваў самую вялікую пару, ніхто з ім не мог зраўняцца: такі быў дужы ў гэтай справе ды настырны. Усе збягалі — ён парыўся адзін, а я клаўся на падлогу й падліваў.

— Ну, той й вы добра загартаваліся! Кажуць, лазня — гэта здароўе. А ён колькі пражыў?

— Адной лазняй, мабыць, здароўе не ўмацаваць. Малавата пражыў бацька: 73 гады. Можа, таму, што жыццё ў яго цяжкае было. А сіла волі — загартаваная, жалезная. Неяк да зімы возера лёдам пакрывалася, і аднавясковец у кажусе, валёнках выехаў на яго ў лодцы-даўбёнцы: гусей выгнаць на бераг. Лодка перавярнулася, дзеду пад 70 — пачаў тануць. Мужыкі падбеглі, сунуліся ў ваду — холадна! Бацька ж мой, яму гадоў 55 было, даплыў да небаракі, хапануў за валасы, але не ўтрымаў. Бо, распавядаў, у споднім заблытаўся. Так што прыйшлося да берага браць, а дзед патануў. Бацька быў адзіным, хто паспрабаваў яго выратаваць. Хоць сам ніколі не купаўся. Але сіла волі ў яго была жалезная. Першы лёд на возеры ён заўсёды апрабоўваў. А загартоўку такую атрымаў, мабыць, на Фінскай вайне, у 1939‑м яго прызвалі. Калі даведаліся, што столяр-цясляр — паставілі пераправы будаваць. Ледзь стральба (снайперы з вінтовак білі) — адразу ў ледзяную ваду даводзілася падаць, раз па 10 на дзень. І неяк выбірацца з‑пад абстрэлу. Дзякуй Богу, вярнуўся дадому без адзінай драпіны. Ды яшчэ з той вайны прынёс рубанкі добрыя, стамескі фінскія, трафейныя. І нават дамкрат, кілаграм 15 вагой.

— І добры, мабыць, інструмент быў…

— Вядома! Метал той не тупіўся. А бацька й летам жа працаваў: навес рабіў на двары, туды варштат ставіў. Наогул хата наша была як бы калектыўная. Спачатку ў ёй была школа, потым калгасныя агульныя сходы праходзілі, разводы на працу — нарады брыгадзір даваў. А па вечарах збіраліся мужыкі, асабліва зімовымі вечарамі, на вячоркі. Сталоў 5 ставілі, у карты гулялі, у шашкі. Дым каромыслам: самакруткі палілі. Бацька ў суседнім пакоі працаваў, на іншых асабліва не звяртаў увагі. Ён наогул мала гаварыў, больш слухаў. А я сядзеў на печы: там, пад столлю, ад дыму дыхаць не было чым. І слухаў усё, што мужыкі казалі. А расказвалі самае рознае. Мала таго, я хутка навучыўся і ў карты гуляць: а мне гадоў восем было.

— Хуткая сацыялізацыя, як цяпер кажуць, ішла…

— Вельмі хуткая! І калі не было каму гуляць, напарнікаў бракавала — мяне клікалі.

— Бацька вам пра сваю другую вайну нешта расказваў?

— Так, я сцісла гэта ведаю. Яго, як пачалася вайна, прызвалі ў армію. Апынуўся ў Заходняй Украіне, сувязістам. Распавядаў: цягнем па полі шпулькі з дротам — а там калона немцаў рухаецца па дарозе. І яшчэ адна: матацыклісты, танкі, машыны… Кінулі шпулькі — бегам у вёску. Заскочылі ў склеп, стаіліся. Немцы хадзілі — знайшлі адразу. Сабралі палонных чалавек 50, паставілі пасярод калоны — і адправілі проціходам: ідзіце туды. Нікуды не выйдзеш! Кіламетры праз два лагер быў: на некалькі тысяч чалавек. Там яшчэ ніхто над ваеннапалоннымі ня здзекаваўся. І немцы кармілі, і мясцовыя людзі нешта прыносілі. А з бацькам у лагер трапіў аднавясковец. Перагаварылі: чаго чакаць? Вырашылі ноччу бегчы. Змаглі сысці ў лясок, да балота: кіламетраў 10 адбеглі ад лагера. А як пачало днець, то пачулі брэх сабак, аўтаматныя чэргі: пагоня. Запаўзлі ў балота: толькі насы тырчалі з вады. Немцы па балоце чэргамі — наўкола кулі свісталі. Адна бацьку па губе прайшла, кроў палілася. То закусіў яе, каб менш сыходзіць крывёй. Немцы сышлі. Яны ўцекачоў шукалі, ведалі: слабыя здаюцца, сыходзяць моцныя, калі іх не злавіць — будзе супраціў. Бацька расказваў, што праляжаў у балоце ўвесь дзень. Устаў, паклікаў — няма адказу. Чалавек той з вайны не вярнуўся: ці то яго ў балоце забілі, ці то знайшлі-забралі. Зусім побач з бацькам смерць прайшла..

Валеры Сарока (першы рад, у цэнтры) — спонсар шэрагу выступленняў мінскага Тэатра фальклору «Матуліна хата»

— Выбіраўся далей да сваіх?

— Так, пайшоў да сваіх. Адразу зразумеў, што ў чырвонаармейскай форме далёка не зойдзеш. Папрасіў у людзей, і нехта даў старую вопратку. Ішоў дадому, у суткі па кіламетраў 25–50, дзесьці пад’язджаў. У адной з вёсак далі яму пропуск, што бежанец, а не ваенны: бабка падказала, да каго звярнуцца. Амаль цэлы месяц дабіраўся дадому. Казаў, тры пары ботаў стаптаў. Тады ў сям’і ўжо было трое дзяцей — брат потым у вайну нарадзіўся, а я пасляваенны. Стаў бацька жыць у вёсцы. І нехта ж данёс, што вярнуўся салдат дадому: знайшліся такія. А насупраць жыў сусед, таксама Сарока — стараста. Калі немцы з паліцаямі зайшлі ў вёску, бацька рвануў у хлеў і ў салому на гарышчы закапаўся. Пытаюцца маці: дзе муж? Маці: не ведаю, не бачыла. Яе на вуліцу й да сцяны: расстраляем, кажы. Бацька ляжыць у саломе, чуе гутарку. Падняўся, збіраўся вылазіць, здавацца — жонку шкада. І пачуў голас суседа-старасты: ды не чапайце вы яе, трое дзяцей. Далі кароткую чаргу над галавой — і сышлі. Бацька хоць і ацалеў, але страху нацярпеўся й за сябе, і за сям’ю. Зразумеў: трэба бегчы. Пайшоў у партызаны. А калі наступала Чырвоная Армія і ў 1944‑м вызвалілі вёску — ізноў яго на фронт. Маці ў тым жа годзе атрымала пахаронку: што муж загінуў у Літве. Напісана было, каля якога хутара. Потым бацька распавядаў, што баі былі цяжкія, ад роты, сотні байцоў, чалавек 15 засталося. А камандзірам быў смелы ды рызыкоўны лейтэнант, яўрэй: наперад і наперад. Наступаць трэба! Тактыкі прадуманай не было, усё нахрапам. Ніхто, казаў, не лічыўся з салдатам, колькі іх загіне. Камандзір з пісталетам наперадзе, яны за ім «з лінеечкамі», вінтоўкамі, значыць, беглі. Вось неяк беглі, а іх усіх і акружылі. Каго забілі, хто застаўся — рукі паднялі: чалавек 5–7.

— Гэта, мабыць, летам ці восенню 44‑га было?

— Так, як вызвалілі Беларусь — і на Літву Чырвоная армія пайшла. Другі ўжо палон у яго быў. У дзікія трапіў ўмовы! Там паміралі людзі ад голаду, ад холаду. Не ведаю, дзе канкрэтна: малы быў, калі ён расказваў. Але й там бацька здолеў прыстасавацца, выжыць. Бо ўмеў боты шыць, абутак ці адзенне падрамантаваць. Прынясе немец абутак на папраўку — за працу хлеба дасць. Салдат, радавы — умелі прыстасавацца да ваеннага жыцця як з таго, так і з нашага боку. І каля бацькі яшчэ людзі карміліся. Да таго часу ў немцаў амуніцыя пазношвалася, рэзерваў не было. Так і выжываў — у Літве, і недзе побач Польшча была, казаў. Калі вызвалілі, то адразу ўсіх правяраць сталі: спецправерка. Доўжылася да года. У спецроце ў Літве й жылі. Западозрылі сувязь з немцамі. Паўгода як вайна закончылася, а пра яго няма вестак. Маці збіралася ўжо на магілу ехаць. Бацька потым казаў, што знайшліся сведкі, сказалі: гэта было выжыванне, барацьба за жыццё, і што яны дзякуючы яму выжылі. Адпусцілі яго. А ў той час ужо ў ваенкамаце ўзнагародныя лісты, медалі ляжалі — чакалі героя па месцы жыхарства.

Аднойчы, ужо ў 46‑м, напэўна, патэлефанаваў у вёску: я жывы! Там усе й памлелі. Вярнуўся, пачаў працаваць як звычайна. Гаспадарку дамашнюю ўздымаў: потым у нас былі карова, свінні, авечкі, пчолы… Праўда, гэтым больш мама займалася, і мы ёй дапамагалі, а ён цяслярыў-сталярыў. На той час грошай у калгасе не плацілі: былі працадні, галачкі-палачкі. На іх давалі збожжа, мяса маглі даць. Грошай наяўных наогул не было ў першы час, а жыццё працягвалася, прычым няпростае. Скажам, я нарадзіўся ў 52‑м, а ў 54‑м годзе мама — Ірына Аляксееўна, у дзявоцтве Каваленка, 1913 года нараджэння — цяжка захварэла: менінгіт у яе быў. Завезлі ў Віцебск, аперацыю зрабілі. І месяцаў шэсць яна ляжала ў бальніцы. Калі дадому прывезлі, мне два з паловай было. Мяне, як і ўсю гаспадарку, даглядала без мамы старэйшая сястра Зінаіда. Прычым я паспеў адвыкнуць ад яе! Кажуць: гэта мама твая — а я не разумею, не пазнаю яе. Кажу: цётка нейкая. Ідзі, абдыміся — а я ўцякаю, мяне ловяць — я не магу яе абняць. Толькі ноччу, помніцца, думкі былі: а можа гэта й ёсць мая мама? Раніцай прачынаюся — гляджу на яе, стараюся ўспомніць: мая ты мама ці не мая? Потым расказвала мама: не спала, вочы прыплюшчаныя. Адчувала, што сынок на яе глядзіць. І ціхенька мне: сы-но-ок… Ай, я тут успомніў, пабег: «Ай, мама!» Дайшло нарэшце-та! Успамінаю такія моманты — яны душу кранаюць, сіл надаюць. Не раз дапамагалі мне здабыць душэўную раўнавагу, калі цяжкія часы ў маім жыцці былі.

— Вас бацька вучыў свайму сталярнаму рамяству?

— Спецыяльна — не. Я нечым яму дапамагаў, вядома: штосьці патрымаць, прынесці. Ён быў побач, я бачыў яго працу — і тое мяне выхоўвала. І нейкія навыкі засталіся на ўсё жыццё. Вядома ж, як і любы сельскі жыхар, я з многімі інструментамі, неабходнымі ў гаспадарцы, умею абыходзіцца. Да таго ж бацька зімой сталярку рабіў для хат (вокны, дзверы, філёнгі, аздабленні розныя), а як пачынаўся цёплы сезон — яго забіралі, з сякеркай, хаты ставіць. І, па сутнасці, ён адбудаваў у пасляваенны час усю вёску нашу. І ў іншых навакольных яго хаты-зрубы таксама стаяць па гэты час. Ён адзін працаваў, без брыгады. У памагатых былі тыя, каму хату ставілі. Чарга нават была на майстра.

— Спачатку, ведаю, трэба лес добры нарыхтаваць, і каб вылежаўся — тады зруб рабілі…

— Рабілі ўсё як мае быць. Агаворвалася, нарыхтоўвалася, тэрміны суадносіліся. І, напрыклад, людзі бярвёны, кроквы ад кары зачышчалі, а ён рабіў прафесійную працу. Звычайна бацькі па 2–3 тыдні не было, там працаваў з раніцы да ночы: каб хутчэй зрабіць усё пад ключ, як кажуць. А мы, дзеці з мамай, гаспадаркай займаліся. Хаты ставілі тыя, у каго было за што. Наяўныя грошы хто меў, альбо дзеці з горада, пляменнікі-сваякі дапамагалі. Бацьку за працу плацілі наяўнымі. А ён быў такі дабрак, што шмат і не браў. Колькі дадуць, столькі й добра. Усе ж тады бедныя былі.

— Калгаснае кіраўніцтва не было ў прэтэнзіі, што ён тым займаецца?

— Не, бо ўсе ведалі: у яго рукі залатыя. І людзям жа хаты патрэбныя. Калі будоўлю заканчвалі, то замочвалі гэтую справу добра. А бацька хоць і моцны быў, але невялікага росту-вагі, худзенькі адносна, ды яшчэ штодзённая цяжкая праца. Дык, бывала, і стаяць не мог пасля той замочкі. Памятаю, на возе прывозілі, «разгружалі». Маці тых людзей лаянкай часта сустракала: што ж вы робіце? Мне патрэбен мужык жывы-здаровы, а што вы тут мне калеку нейкага прывезлі! А мы дапамагалі яго ўнесці ў хату, на ложак пакласці. Бацька ад такіх замочак адыходзіў — і зноў у дарогу. Дарэчы, ён ніколі цвярозы не паліў, а як вып’е — і запаліць у кампаніі. Заўсёды ў яго пачак цыгарэт быў, частаваў усіх. Такі вось прыязны, кампанейскі быў, і ніколі ў адзіночку не піў.

— А ў хаце вашай гарэлка наогул вадзілася?

— Ну вядома ж! Як без яе ў вёсцы было жыць? І многія, не сакрэт, гналі самагонку. Прычым апаратаў-та было 2–3 на вёску, адзін другому перадавалі, калі трэба. Памятаю, мне гадоў 5 было, зайшоў участковы міліцыянер у хату, з якім бацька сябраваў. Селі за стол, той пытаецца: а ў цябе ёсць самагонка? Усе маўчаць: усё ж участковы, ды яшчэ ў форме. Ён да мяне: скажы, ёсць у вас самагонка? Я гавару: скажу, калі дасі мне пісталет патрымаць. Ён дастае з кабуры пісталет, патроны вымае: на, патрымай. Я патрымаў. Якое задавальненне! Пісталет сапраўдны ў руцэ. Усёй вёсцы раскажу. Я ад радасці й кажу: ёсць самагонка. А дзе? У шафе. У бялізне там прыхавана пару бутэлек было, ён узяў. Кажа бацьку: ну давай, Ларыён, па шкляначцы. Чаго ты баішся? Дык яны па шкляначцы выпілі ды па сваіх справах пайшлі. Прычым што цікава: бацька мяне нават не папракнуў за той мой учынак.

— Мабыць, добра ведаў дзіцячую псіхалогію. Разумеў: гэта не ад ліхога намеру, і праўду ж сказала дзіцё. А кім ён вас хацеў бачыць, у якой прафесіі?

— Такіх размоў у нас не прыпомню. Але я, калі падрос, вучыцца стараўся добра. Разумеў: інакш у вёсцы прыйдзецца застацца, а там — цяжкая праца з раніцы да ночы. Хацелася вывучыцца, атрымаць вышэйшую адукацыю. Я шмат, можна сказаць, запойна чытаў. Прычым яшчэ ў пачатковай школе — вечарамі пры лучыне, газавай лямпе. А газы дэфіцыт быў. Я ж часам да 12 гадзіны ночы пры лучыне сядзеў. Маці гоніць спаць — а мне цікава! Бацькі ж так стамляліся, толькі да ложка дайсці сіл хапала.

— Якія вам прадметы лягчэй даваліся?

Кніга з аўтографам Івана Шамякіна

— Матэматыка ў мяне добра ішла, іншыя так званыя практычныя прадметы. Спачатку вучыўся ў нашай вясковай школе, потым за 9 кіламетраў хадзілі ў Бачэйкава: каб сярэднюю адукацыю атрымаць. Па 18 км у дзень! Мы ўдваіх хадзілі з адным хлопцам. Мароз, холад, снег, дождж, золь — ішлі. А калі й пад’едзем, як машына ішла спадарожная. Мы хутка хадзілі. Прымудраліся за паўтары гадзіны дарогу адолець. І вучыліся абодва нядрэнна, дарэчы. Бо ведалі: каб паступіць — трэба добра вучыцца. А ў мяне было жаданне паступіць на юрыдычны факультэт. Брат мой стрыечны быў міліцыянерам, да нас прыязджаў, шмат чаго распавядаў. І ў мяне паступова з’явілася цяга да гэтай прафесіі: законнасць, правапарадак. Таксама хацеў пайсці ў міліцыю. У дзявятым класе ўжо ведаў: у міліцыю пайду працаваць, або ў пракуратуру. А мой сябар, Аляксандр Канапелька, стаў вайскоўцам-верталётчыкам, служыў у Расіі. Цяпер у Віцебску жыве: кватэру там купіў, мы з ім зносіны маем. Усю школу з ім прайшлі поруч, як кажуць.

— Слухаючы вас, Валеры Іларыёнавіч, разумею, адкуль у вас дар апавядальніка…

— Так, я шмат з людзьмі па жыцці з дзяцінства меў зносінаў. У доме ж быў «клуб па інтарэсах»: гэта паўплывала, мабыць, таксама. Ну а цяпер столькі ўсяго перажыта, убачана, пачута, асэнсавана, што хочацца гэтым з іншымі падзяліцца. Усё на жыццёвай дарозе намі ўбіраецца — а потым просіцца вонкі.

— А яшчэ кажуць: тое, што з намі ў вонкавым свеце адбываецца, толькі спрыяе абуджэнню таго, што маем унутры. Бо знутры наша жыццёвая энергія паступае, і калі пасланы талент ад Усявышняга, як кажуць, — тады ён і абуджаецца.

— Што ж, можа й так. Бо адна справа — на лавачцы пагаварыць, і зусім іншае — нешта важнае перажыць, кнігу пра тое напісаць. А хацелася мне глыбей асэнсаваць усё, што са мной адбылося, данесці сваю праўду, быць пачутым — вось і стаў пісаць. Уласна, для таго і ў бізнес пайшоў: каб магчымасць была выдаваць свае дакументальныя кнігі. Бо гэта, як вы ведаеце, патрабуе сродкаў. І яшчэ пра талент, здольнасці скажу. Я ўспамінаю аднаго з родных братоў бацькі, майго дзядзьку. У вёсцы, бывала, збіраліся ў майго дзеда вяскоўцы кніжкі пачытаць. Дык дзядзька на наступны дзень мог усё пераказваць кавалкамі — амаль даслоўна. Такая ўнікальная памяць была ў яго. А мой старэйшы брат Жора, які памёр у 12 галоў, складаў вершы — прама на хаду. Дарэчы, у сям’і яшчэ дзяўчынка была, на год за Зіну старэйшая. Дзеці ў хаце ў вайну адны былі, пажар успыхнуў — і яна згарэла. Так што ўсяго дзяцей у маіх бацькі й маці было пяцёра, выгадавалі — траіх.

— Яшчэ скажыце пра памяць. Вы, напэўна, увесь Крымінальны кодэкс да гэтага часу на памяць ведаеце?

(усміхаецца) Ну ўжо не ўвесь: гады бяруць сваё! Часам не памятаеш і тое, што ўчора было. (Смяецца). Тым больш, столькі ўсяго перажыта. Мяне неяк даішнік у сталіцы спыніў — я кажу: капітан, я законапаслухмяны, сам былы пракурор. Сарока маё прозвішча. Можа, чуў? Чуў, кажа.

— Дык у вас атрымалася адразу на юрфак паступіць?

Валеры Сарока з адной са сваіх кніг. Фота Івана Ждановіча

— Не адразу — пасля арміі. Спачатку не паступіў, прафтэхвучылішча металістаў закончыў у Мінску ў 1970‑м і пайшоў на Завод імя Кірава працаваць. Потым — армія, дакладней, флот. Калі быў у вучэбцы ў Кранштаце, на падводніка рыхтавалі, прыйшлі адбіраць хлопцаў мацнейшых у спартроту. А я боксам займаўся, меў першы разрад — мяне туды ўзялі. Я нядрэнна выступаў на першынстве Паўночнага флота, годзе ў 1972‑м: быў у прызёрах. Але потым у мяне апендыцыт выразалі, ужо з перытанітам, і абвастрэнне было, цяжка выздараўліваў, форму страціў. А такі спартсмен ужо не быў флоту патрэбен, ды й матрос. Карацей, спісалі мяне. І ўжо ў 1973‑м я вучыўся ў Маскве, ва Універсітэце дружбы народаў імя Патрыса Лумумбы, але сышоў адтуль з‑за матэрыяльных цяжкасцяў. Вярнуўся на свой завод, папрацаваў на вытворчасці дзяжурным электрыкам, быў выхавальнікам у інтэрнаце, а праз год і камендантам. І ў 1974‑м паступіў на завочнае аддзяленне юрфака БДУ. З 1977‑га стаў працаваць у пракуратуры Мінскай вобласці, памочнікам пракурора Слуцкай міжраённай пракуратуры. Тады бацьку пад 70 было, і ён захварэў: есці не мог. Я павазіў яго па лекарах, дыягназ: рак страўніка. Месяц-два пратрымаецца пад кропельніцай, кажуць. Што ж рабіць? Добрыя людзі падказалі: трэба ўзяць барановы або ялавічны тлушч — лой у нас яго называлі, ды на патэльні выплавіць. Выпіць чысты спірт медыцынскі, а потым цёплым лоем запіць. Дзень-два бацьку такія лекі падавалі — бацька пачаў есці. Спірт абпальвае клеткі, а лой адразу зацягвае. Бацька яшчэ гады чатыры з той хваробай пражыў. Памёр ён у 1981 годзе.

— А як ён успрымаў той факт, што вы сталі пракурорскім работнікам?

— Непакоіўся за мяне. Мабыць, жыццёвы досвед падказваў яму, што чакаюць мяне сур’ёзныя выпрабаванні. Неяк мне сказаў: «Сынок, ты дарма пайшоў на такую працу. Няўдзячная гэта справа — людзей саджаць. Табе гэта не даруюць. Людзям дрэнна рабіць нельга». Толькі вось як ім не рабіць дрэнна, калі гэтыя людзі здзейснілі злачынствы? Гэтае пытанне яму я не задаваў, але, ведаючы, якая вялікая душа была ў майго бацькі, магу выказаць здагадку, што б ён адказаў.

— Мабыць, нам усё ж трэба прыслухоўвацца да меркаванняў людзей, якія пабачылі жыццё, а тым больш бацькоў — і нават не ўступаць з імі ў спрэчкі...

— Ну, прыкладна да такой высновы й я з гадамі прыйшоў, аналізуючы ўсё, што са мной здарылася. Але самае цікавае перажыванне, звязанае з бацькам, калі мяне затрымалі ў лістападзе 1986-га, падазраючы ў супрацьпраўных дзеяннях і перавышэнні службовых паўнамоцтваў, пасадзілі ў Мінску ў следчы ізалятар Камітэта дзяржбяспекі. Я быў у глыбокім трансе, у вялікай дэпрэсіі. Толькі ўявіце сабе: з пракурора стаць раптам зэкам. Арыштаваным. А камера-адзіночка там нагадвае труну. Я пралічыў адлегласці паміж сценамі: па 8 і 16 маіх чаравік 42‑га памеру. Гэтакі пенальчык даўжынёй 3-4 метры. Сцены чорныя. І нары пры сценцы, на ноч адкідваюцца. А цішыня такая — ляжыш, як у труне. Ніякай інфармацыі. Сцены таўшчэзныя гукі не прапускаюць, уверсе толькі маленькая прадушына.

— Мне спелеолагі распавядалі: яны па просьбе навукоўцаў праводзілі фізіялагічныя доследы ў пячорах, у замкнёнай прасторы, у цемры, дзе няма знешніх раздражняльнікаў. Гэта называецца: сенсарная дэпрэвацыя. Дык вось, казалі, людзям яе псіхалагічна вельмі цяжка пераносіць, а потым і розныя фізічныя праблемы са здароўем развіваюцца.

— Так, гэта псіхалагічна душыць, душыць увесь час. І да мяне ўжо прыходзілі думкі: трэба пакончыць з сабой. Уяўлялася: як я буду людзям глядзець у вочы, калі мяне асудзяць? Гэта ж такая ганьба! Не вытрымлівала псіхіка — такі быў надлом душэўны, хоць я‑та дужы мужык. Думаў ужо, як гэта зрабіць. На стол стаць, завязаць за краты прасціну? Ляжу і гэта ўсё ў галаве пракручваю. А праз кожныя 3–5 хвілін вочка пстрык-пстрык. Каравульны камеры абыходзіць, зазірае: каб нічога такога, як я надумваю, не здарылася. Пад раніцу менш пстрыкае, дзяжурны стамляецца. Ну, думаю, трэба наважыцца гадзін у пяць раніцы: тады ўжо хвілін праз 10 шчоўкае. Я тое ўжо таксама вылічыў. Ляжу, чакаю світання. Не спіцца. І раптам бацька да мяне прыходзіць. Садзіцца побач, у цёмным касцюме. Кажа: «Што, сынок, табе цяжка?» «Так, бацька, цяжка» — яму адказваю. Вось, кажа, трапіў ты, трапіў… Але ў цябе ўсё будзе добра. Я табе праўду кажу. «Як, тата, добра? Ты здзекуешся!» — «Не, сынок, ты падумай добра. Пасядзі, усё асэнсуй. У цябе ўсё будзе добра. А я пайду» — «Я з табой хачу! Я з табой!» — «Не, ты заставайся тут». Мы яшчэ крыху паспрачаліся — і ён сышоў. Прыходжу ў сябе — не магу зразумець: што за сон такі? Думка працуе выразна. Прыйшоў бацька. Сон трывожны, надрыўны, моцна нацягнутыя нервы, як струны — і раптам такі дыялог з бацькам: «Ты заставайся тут, а я пайду». Тады й падумаў: а раптам бацька прыходзіў спецыяльна, каб мяне выратаваць?

— Ну вы ж ведаеце: бацькі — нашы заступнікі. У славянскім светаўспрыманні лічыцца, што бацькі нашыя, сыходзячы ў іншы свет, становяцца багамі роду — апякуюцца нябачна тымі родзічамі, хто застаецца на зямлі. Вось і вам прыйшла падтрымка, прычым вельмі своечасова…

— Так, памеркаваўшы, я прыйшоў да высновы: трэба змагацца. Бо ворагі, якія задумалі брудную гульню, хацелі ўцягнуць мяне ў яе, якраз і разлічвалі на маю слабасць. А здарылася б самагубства — гэта была б іх перамога. І ў цяжкую хвіліну бацька нават з таго свету прыйшоў да мяне, падтрымаў. Дзякуючы таму я выжыў, здолеў прайсці ўсе выпрабаванні, якія выпалі на маю долю, зноў стаць на ногі, напісаць свае кнігі. І вось сёння з вамі размаўляю. Так што мой бацька-франтавік, сумленны вясковы працаўнік-майстар Ларыён Сарока па-ранейшаму побач са мной.

Гутарыў Іван Ждановіч

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Тураўскі крыж упершыню будзе прадстаўлены 26 верасня

Тураўскі крыж упершыню будзе прадстаўлены 26 верасня

На свята Узнясення Крыжа Гасподняга, падчас вячэрняй службы ў Мінскім кафедральным саборы.

Грамадства

Як і чым жыве колішняя «памідорная сталіца» Беларусі?

Як і чым жыве колішняя «памідорная сталіца» Беларусі?

Каб адчуць, чым organіc food адрозніваецца ад звыклых для сучаснага гараджаніна прадуктаў, дастаткова пакаштаваць памідоры ў Савічах і параўнаць іх з таматамі з гіпермаркета.

Грамадства

Генеральны дырэктар РУП «Белпошта» Святлана Юркевіч: Мы будзем развіваць перш за ўсё паштаматы

Генеральны дырэктар РУП «Белпошта» Святлана Юркевіч: Мы будзем развіваць перш за ўсё паштаматы

На працягу многіх дзесяцігоддзяў пошта асацыіравалася з традыцыйным наборам паслуг — лістамі, пасылкамі, газетамі, пенсіямі... Але сучасныя тэхналогіі ўсё больш уваходзяць у наш побыт.