Вы тут

Леў Клейнбарт. Чалавек, якi адкрыў для чытацкай публiкi Янку Купалу i Сяргея Ясенiна, нарадзiўся ў Капылi — у доме, якi захаваўся да нашых дзён


У пачатку XX стагоддзя публiцыст, крытык i журналiст Леў Клейнбарт быў уплывовай асобай сярод творчай iнтэлiгенцыi Пецярбурга. Ён выдаваў аўтарытэтны ў лiтаратурных колах часопiс «Темы жизни», у яго доме збiралiся прагрэсiўныя людзi таго часу, бiяграфii i творчую спадчыну якiх сёння вывучаюць у школах i ВНУ. А маладыя паэты i пiсьменнiкi ведалi: калi Клейнбарт напiша пра цябе — «прачнешся знакамiты».


Сям'я Клей­нбар­таў.  Леў — край­нi спра­ва.

У нашы днi наўрад цi (калi ваша адукацыя не звязана з лiтаратурай) вам будзе знаёмае iмя Льва Клейнбарта. Уласна кажучы, у Капыльскiм раёне турысту ёсць што паглядзець i акрамя старога аднапавярховага дома, дзе некалi нарадзiўся публiцыст Клейнбарт. Капыль — адзiн з самых старажытных гарадоў нашай краiны, яго вулiцы i наваколлi багатыя на архiтэктурныя помнiкi i славутасцi, а мiнулае — на дзiўныя гiсторыi, пацверджаныя дакументальна, i прыгожыя легенды, у якiя хочацца верыць... Але мы сёння раскажам менавiта аб гэтым доме i людзях, звязаных з iм. Па-першае, таму, што сёлета 15 кастрычнiка споўнiлася 145 гадоў з дня нараджэння Льва Клейнбарта. А па-другое — таму, што ўклад гэтага чалавека ў развiццё i беларускай, i рускай культуры складана пераацанiць. Менавiта з яго лёгкай рукi ў 1910 годзе быў выдадзены адзiн з першых зборнiкаў маладога i тады яшчэ мала вядомага паэта Янкi Купалы: валодаючы ўнiкальным лiтаратурным «нюхам», Клейнбарт першым зразумеў, што гэтаму юнаму паэту ў далейшым наканавана стаць адным са слупоў нашай лiтаратуры. I менавiта Леў Клейнбарт разглядзеў талент у «юным жоўтавалосым хлопцы з разанскiм гаварком» i ў 1916 годзе выдаў першы зборнiк Сяргея Ясенiна «Радаўнiца».

Пуцёўка ў лiтаратуру

З Янкам Купалам вясной 1910 года Льва Клейнбарта пазнаёмiў зямляк публiцыста, Цiшка Гартны, пiсьменнiк i дзяржаўны дзеяч.

— Капыль i наваколлi — радзiма многiх вядомых лiтаратараў, — распавядае дырэктар Капыльскага краязнаўчага музея Валянцiна Шуракова. — На Капыльшчыне нарадзiлiся больш за 50 вядомых пiсьменнiкаў, сярод якiх — Кузьма Чорны, Мiкола Хведаровiч, Адам Русак, класiк яўрэйскай лiтаратуры Мендэле Мойхер-Сфорым. Ну, а Цiшка Гартны пачынаў сваю працоўную дзейнасць якраз у тым будынку, дзе сёння знаходзiцца наш музей. Тады ў гэтым доме размяшчалася гарбарная майстэрня, якую ён апiсвае ў сваiм «Дзённiку гарбара». З гэтага будынка ён выйшаў у вялiкую лiтаратуру. I вярнуўся на малую радзiму, вобразна кажучы, ужо толькi помнiкам. У 2000 годзе на сабраныя гараджанамi сродкi каля музея быў устаноўлены помнiк Цiшку Гартнаму — адзiны ў Беларусi.

Дык вось менавiта Цiшка Гартны, адзначае суразмоўнiца, упершыню прывёў Янку Купалу ў дом вядомага лiтаратурнага крытыка Льва Клейнбарта. I публiцыст захапiўся вершамi маладога паэта. Завязалася перапiска — крытыку хацелася больш даведацца пра талент, якi ён адкрыў.

«Я аддаў данiну часу i захапiўся, што называцца, сiмвалiстамi — Андрэевым, Салагубам i iншымi, з польскiх — Пшыбышэўскiм. З замежнай лiтаратуры: Байран, Шэкспiр, Шылер, Сервантэс («Дон Кiхот»), Гаўптман, Гамсун («Пры браме царства») i (аўтар выскачыў з памяцi) — сачыненнi яго «Бранд», «Будаўнiк Сольнес», «Жанчына з мора», — пiша Купала Клейнбарту пра свой лiтаратурны густ. Дарэчы, гэты лiст стаў першай вядомай аўтабiяграфiяй паэта.

Ся­дзi­ба Клей­нбар­таў.  Наш час.

Сустрэча паклала пачатак сяброўству i перапiсцы даўжынёю ў жыццё. Пазней Клейнбарт напiша ўспамiны пра Купалу «Сустрэчы»: работа, якая, паводле ацэнак сучасных лiтаратуразнаўцаў, зрабiла неацэнны ўнёсак у навуковае вывучэнне бiяграфii Купалы. Клейнбарт, як пiшуць даследчыкi яго творчасцi, бачыў у асобе Купалы цэнтральную фiгуру беларускага нацыянальнага-вызваленчага руху, лiчыў Купалу глыбока народным, нацыянальным паэтам. У асобе Клейнбарта Купала меў аднаго са сваiх самых значных бiёграфаў i даследчыкаў творчасцi.

Цiкавыя ўспамiны пакiнуў Клейнбарт i аб сваiх сустрэчах з Сяргеем Ясенiным. Вось якой запомнiлася крытыку першая сустрэча з будучым класiкам: «Сiнiя вочы, у якiх было больш бляску, чым цяпла, заўсмiхалiся. Ва ўсiм, што ён казаў, было нейкае невыразнае маладое пачуццё, смутная надзея на нешта, якая злiвалася з маладым паветрам лета. Чытаў ён нараспеў, не гледзячы на мяне, як чытаюць прыпеўкi. Чытаў i сам прыслухоўваўся да рытму сваiх вершаў. У маладых яго вершах была нейкая травяная свежасць». Менавiта дзякуючы Клейнбарту Сяргей Ясенiн быў прыняты ў лiтаратурныя колы Пецярбурга.

— Леў Клейнбарт лiчыў сябе выхадцам з народа, таму свой лёс бачыў у тым, каб падтрымлiваць паэтаў з народа. Ён стараўся даць iм пуцёўку ў жыццё, у лiтаратуру, — кажа Валянцiна Шуракова.

Гэ­ты ж бу­ды­нак з та­го ж ра­кур­су праз ста­год­дзе. Ды­рэк­тар Ка­пыль­ска­га края­знаў­ча­га му­зея Ва­лян­цi­на Шу­ра­ко­ва рас­каз­вае яго гiс­то­рыю.

«Маладая Беларусь»

Дарэчы, Леў Клейнбарт быў блiзка знаёмы з Ленiным. У адну з iх сустрэч правадыр сусветнага пралетарыяту зацiкавiўся роднымi месцамi публiцыста, i Клейнбарт расказаў Iльiчу аб Капылi — дзе знаходзiцца i чым жыве яго родны горад. «Убачыўшы на маiм стале канверт са штэмпелем «Капыль», Ленiн доўга распытваў мяне пра яго...», — пiсаў Клейнбарт у сваiх успамiнах.

Леў Клейнбарт лiчыў сябе выхадцам з народа, але на самай справе такiм не быў — ён быў сынам заможнага чалавека. У тыя часы, дзякуючы мяжы аседласцi, насельнiцтва Капыля на 60 % было яўрэйскiм — па сёння ў горадзе захавалася 11 будынкаў старадаўняй яўрэйскай забудовы. Бацька выдаўца, Навум Клейнбарт, атрымаў адукацыю ў Швейцарыi, быў вядомы на ўсю акругу ўрач i мецэнат. Арганiзаваў i ўзначалiў гарадское пажарнае таварыства, заснаваў ямскую пошту. У студэнцкiя гады Навум прымаў удзел у рэвалюцыйным руху, быў нарадавольцам. У бацькавай бiблiятэцы былi часопiсы «Отечественные записки», «Слово», творы Шчадрына i Някрасава. Усе дзецi ў сям'i Клейнбартаў — не толькi сыны, але i дочкi — атрымалi выдатную адукацыю. Старэйшы брат Льва Марк скончыў Кiеўскi камерцыйны iнстытут. Ну, а малодшы з'ехаў вучыцца ў Пецярбург i пасля заканчэння Пецярбургскага ўнiверсiтэта стаў лiтаратурным крытыкам, публiцыстам i журналiстам. Яго пяру належыць каля двух дзясяткаў кнiг. А таксама манументальная работа «Маладая Беларусь», выдадзеная ў 1928 годзе. Савецкi публiцыст Уладзiмiр Бонч-Бруевiч пiша пра гэтую работу: «Кнiга Клейнбарта, якая змяшчае нарысы развiцця беларускай лiтаратуры з 1905 года да нашых дзён, сабрала велiзарны матэрыял. Гэта першая кнiга, якая дае шырокiм колам рускiх пiсьменнiкаў магчымасць пазнаёмiцца з усiмi плынямi i этапамi сучаснай беларускай лiтаратуры».

Той са­мы ста­ра­жыт­ны фо­та­зды­мак.  Марк Клей­нбарт на фо­не до­ма  сва­iх баць­коў у Ка­пы­лi.

— Дарэчы, у нашай Нацыянальнай бiблiятэцы гэтай кнiгi няма — яна была згублена. А ў фондах Капыльскага краязнаўчага музея знаходзяцца два асобнiкi «Маладой Беларусi», — гаворыць дырэктар музея.

Ста­ра­жыт­ныя бу­дын­кi ХІХ ста­год­дзя «ак­тыў­на ўклю­чы­лi­ся»  ў су­час­нае жыц­цё.

Сядзiба ў цэнтры Капыля

Доўгi час стары будынак у цэнтры Капыля не прыцягваў увагi мясцовых краязнаўцаў. Лёс дома быў нiчым не адметны: тут знаходзiўся райвыканкам, аддзяленне мiлiцыi, пазней — музычная школа. Але ў 1986 годзе ў Капыльскi краязнаўчы музей увайшла незнаёмая жанчына. «Наталля Мiкалаеўна Самохiна», — прадставiлася яна. I паказала дырэктару музея дарэвалюцыйную фатаграфiю, на якой — брат Льва Клейнбарта Марк на фоне бацькоўскага дома. Госця з Масквы, траюрадная пляменнiца Марка Клейнбарта, хацела знайсцi дом, які можна было ўбачыць на гэтай фатаграфii.

— Мы хадзiлi па старажытнай частцы Капыля i шукалi гэты будынак, — кажа Валянцiна Шуракова. — I мы яго знайшлi! Пазней дэлегацыя музея адправiлася ў Кiеў, дзе нас чакала Клара Перэльман, жонка Марка Клейнбарта. Яна перадала ў музей частку сямейнага архiва. Так сядзiба Клейнбартаў у Капылi стала набываць гiсторыю, а ў лёсе яе насельнiкаў зменшылася колькасць «белых плям».

Гэтымi днямi будынак быў выстаўлены на аўкцыён, i неўзабаве, верагодна, старадаўняя сядзiба займее новых гаспадароў. У наступным годзе Капыль прыме Дзень беларускага пiсьменства. Супрацоўнiкi музея спадзяюцца, што з гэтай нагоды на сядзiбе Клейнбартаў з'явiцца мемарыяльная дошка.

Дзiяна РОНІНА

Загаловак у газеце: Дом з гiсторыяй

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Cтаршыня Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў Андрэй Бугроў пра тое, як будзе развівацца сталіца

Cтаршыня Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў Андрэй Бугроў пра тое, як будзе развівацца сталіца

На VІ Усебеларускім народным сходзе тэме развіцця Мінска на наступныя пяць гадоў было аддадзена шмат увагі.

Эканоміка

У Мінску прадаецца больш за 10 тысяч кватэр

У Мінску прадаецца больш за 10 тысяч кватэр

На другасным рынку жыллё працягвае таннець (у глабальным плане без перапынкаў) ужо з верасня мінулага года.

Грамадства

Падмануць Альцгеймера. Як захаваць ясны розум да глыбокай старасці?

Падмануць Альцгеймера. Як захаваць ясны розум да глыбокай старасці?

Няўжо гэтую цяжкую хваробу так лёгка абвесці вакол пальца?