Вы тут

Чым вольнаўская царква прыцягвае кінематаграфістаў?


Аграгарадок з прыгожай назвай Вольна, што ў Баранавіцкім раёне, — каб патрапіць туды, трэба звярнуць з трасы праз шэсць кіламетраў пасля таго, як праедзеце Зубра, — любяць кінематаграфісты. Тут Міхаіл Пташук у 1985 годзе здымаў «Знак бяды». Паводле мясцовай легенды — ды і не легенда гэта зусім, старажылы вёскі могуць пацвердзіць — самая першая прэм'ера знакамітага фільма, яшчэ да сталічных паказаў, прайшла менавіта тут, у Вольнаўскім доме культуры, які і сёння знаходзіцца ў тым жа самым рэстаўраваным старадаўнім панскім доме. Так вялікі рэжысёр аддзячыў жыхарам вёскі за дапамогу ў стварэнні фільма.


Да храма ад брамы вядзе даволі доўгая дарога. Яна сімвалізуе доўгі шлях да духоўнай дасканаласці.

У Вольне здымалася экранізацыя Пушкінскай «Завеі». І зусім нядаўна сюды зноў прыязджала здымачная група — вольнаўскія наваколлі сталі «дэкарацыямі» да некаторых сцэн новага гісторыка-прыгодніцкага фільма «Авантуры Пранціша Вырвіча». Стваральнікаў карціны прыцягнула ў Вольна царква Святой Жыццепачатнай Тройцы, пабудаваная ў 1632 годзе.

— Нам расказалі, што храм, які падышоў бы да неабходнай «карцінкі» на экране, здымачная група шукала па ўсёй Беларусі і знайшла толькі ў нас, — кажа старшыня Вольнаўскага сельвыканкама Наталля Ібрагімава. — У Вольнаўскай царкве ўсё захавалася так, як было першапачаткова. І хоць дзесьці будынак падфарбавалі, падбялілі, але мы прынцыпова не выкарыстоўвалі сучасных матэрыялаў — пластыку, металачарапіцы.

Вольнаўская царква ўнікальная па многіх параметрах. У прыватнасці, тым, што, напэўна, з моманту пабудовы тут не было заменена ні аконнай шыбы, ні дзвярэй, ні нават дзвярной ручкі. Ва ўсякім выпадку, не было зменена ў апошняе стагоддзе. Ніякіх «навадзелаў». Яе Вялікасць Гісторыя — у чыстым, неразбаўленым выглядзе...

Трыста гадоў без рамонту

У першай палове XVІІ стагоддзя, дакладней, у 1632 годзе, Навагрудскі падстолі Хрыстафор Каменскі разам з жонкай Аленай Друцкай-Горскай фінансавалі будаўніцтва на сваіх землях уніяцкай царквы. З тых часоў храм паспеў пабываць і каталіцкім (у 1768 годзе распараджэннем гаспадара маёнтка Міхала Дамыслоўскага царква была перададзена каталіцкай парафіі, а яе інтэр'еры — трохі змененыя паводле каталіцкіх традыцый), і праваслаўным (у 1895-м храм пераасвячаецца ў праваслаўны, і ў яго інтэр'ер дадаецца іканастас). Але ні разу тут не было ні глабальнай рэканструкцыі, ні нават капітальнага рамонту. Тым не менш храм стаіць дагэтуль, і па-ранейшаму, як і амаль тры сотні гадоў, тут пастаянна праводзяцца службы. Здаецца, што Вольнаўскі храм аберагае Бог, на якой бы мове ў гэтым будынку да Яго ні звярталіся людзі. Ніводная вайна, якая пракацілася па гэтай зямлі, аказалася не ў сілах яго разбурыць. Зрэшты, можна падумаць, што наваколлі Вольна наогул знаходзяцца пад абаронай нябесных заступнікаў. Тут непадалёк, у вёсцы Ішкалдзь, да сёння стаіць Траецкі касцёл, будынак якога захаваў сваё аблічча з моманту пабудовы — аж з 1472 года: самы старадаўні з неперабудаваных касцёлаў Беларусі. Тут жа, у вёсцы Чэрніхава, адчыняе дзверы для вернікаў драўляная Свята-Параскева-Пятніцкая царква XІX стагоддзя. Здавалася б, дрэва — матэрыял дужа нетрывалы. А вось царква не згарэла ні ў Першую, ні ў Другую сусветныя. І на пагорку над вёскай здалёк выглядае яна, як быццам пабудавалі яе гадоў дзесяць таму...

Ну, а Вольнаўскі храм унікальны яшчэ і тым, што адносіцца ён да аднаго з самых цікавых стыляў у гісторыі беларускай архітэктуры — віленскага барока. Даследчыкі называюць гэты стыль таксама беларускім барока, базыльянскім барока, а заходнія гісторыкі архітэктуры аддаюць перавагу тэрміну «ракако». Гэта сінтэз візантыйскага і заходнееўрапейскага мастацтва, і штуршок развіццю гэтага стылю на тэрыторыі Віленскай рымска-каталіцкай епархіі дала Брэсцкая царкоўная унія. Архітэктура ўніяцкіх храмаў — на аснове традыцый мясцовага дойлідства, з улікам усходніх і заходніх мастацкіх уплываў — выглядае вельмі ўражальна. Вольнаўскую царкву даследчыкі называюць адным з найбольш дасканалых узораў віленскага барока — вытанчанасць і вертыкалізм прапорцый, скульптурная пластычнасць фасадаў, стройнасць сілуэта, нягледзячы на ажурныя вежы, фігурныя франтоны і «хвалістыя» фасады. Усё гэта разам стварае адчуванне лёгкасці і свабоды. Будынак вялікі, але зусім не грувасткі — наадварот, здаецца, што храм вось проста зараз, на нашых вачах, павольна ўзляціць у ярка-сіняе, бясхмарнае неба беларускай восені.

Вольнаўская ікона

Царква Святой Жыццепачатнай Тройцы цалкам захавала архітэктуру фасадаў. Але гэта яшчэ не ўсё. Вольнаўскі храм — той неверагодна рэдкі выпадак, калі цалкам захаваўся яшчэ і ўніяцкі інтэр'ер. Нягледзячы на тое што каталікі і праваслаўныя дадавалі ў «дызайн» памяшканняў тыя ці іншыя дэталі, у цэлым унутры царква выглядае вельмі арганічна.

Храм у Вольне — той неверагодна рэдкі выпадак, калі цалкам захаваўся ўніяцкі ўнутраны інтэр'ер.

— Такой лепкі і балкончыкаў няма больш ні ў адной праваслаўнай царкве, — праводзіць для мяне экскурсію стараста вёскі Вольна Ганна Карыба.

Ганна Паўлаўна за апошні час стала сапраўдным экскурсаводам: кажа, турысты прыязджаюць пастаянна. Асабліва сёлета, калі з-за пандэміі людзі пачалі «адкрываць для сябе Беларусь».

Неверагодна і тое, што ў вольнаўскай царкве, перажыўшы эпоху ваяўнічага атэізму, захаваліся амаль усе старадаўнія абразы. Сапраўды старадаўнія — не трэба быць мастацтвазнаўцам, каб гэта зразумець. Хочаце паглядзець не ў музеі, а вось так, «ужывую», і нават дакрануцца да абразоў няўяўнай даўніны — вам сюды. Знікла толькі адна ікона — праўда, цудатворная. Бясследна згубілася ці ў Першую сусветную, ці ў час рэвалюцыі. А гісторыя вось якая. У 1630-я гады іераманах Лісоўскі падаў прашэнне аб пераносе абраза Божай Маці з Ляхавіч у Вольна. Уніяцкая царква ў Вольна прыняла святыню, і мястэчка стала рэлігійным цэнтрам для ўсіх навакольных населеных пунктаў. Стварыў абраз Божай Маці Вольнаўскай нясвіжскі мастак Максім Русатай. І была яна непадобная да традыцыйных выяў святых: бясстрасныя лікі, вытанчаныя, не зусім чалавечыя рысы — нічога дзіўнага, на абразах жа і не людзі ў звычайным разуменні гэтага слова. А гэты абраз (цяпер у храме можна ўбачыць дакладную копію той, старадаўняй іконы) — нейкі цёплы, блізкі. Здаецца, так мастак мог бы намаляваць любімую жанчыну з дзіцем — не, не жонку, а, хутчэй, сваю маму з малодшым братам на руках. І Немаўля Ісус на гэтай іконе выглядае звычайным дзіцем — проста хлопчыкам, які верыць у тое, што людзі добрыя і свет вакол поўны любові.

Абраз Маці Божай Вольнаўскай знаходзіўся ў алтарнай нішы, дзе звычайна ў храмах змяшчаюць ікону Уседзяржыцеля. І неўзабаве людзі сталі заўважаць, што абраз гэты цудатворны. У 1868 годзе ўладальніца тутэйшых мясцін з роду Слізняў замовіла для іконы новы ківот на маскоўскай фабрыцы Ягорава. У цудатворнага абраза з'явіліся каштоўныя рыза і рама — магчыма, на іх і паквапіліся тыя, хто ў пачатку XX стагоддзя забраў ікону з храма.

Потым, ужо ў нашы дні, святары Вольнаўскай парафіі шукалі абраз ці хоць бы яго сляды ў музеях і архівах Беларусі і Расіі. Знайшлі толькі фатаграфічны здымак цудатворнай іконы ў архівах Расійскай акадэміі навук, у Санкт-Пецярбургу. Па гэтым здымку і была зроблена дакладная копія, замоўленая колішнім настаяцелем царквы Жыццепачатнай Святой Тройцы айцом Аляксеем Мірановічам. Пісаў яе мастак Юрый Піскун па блаславенні архіепіскапа Пінскага і Лунінецкага Стэфана. І крыху больш чым тры гады таму Маці Божая зноў заняла сваё законнае месца ў старадаўнім храме. Аб новай іконе мясцовыя жыхары кажуць, што яна таксама валодае цудатворнай сілай.

— Хочаце — верце, хочаце — не, але абраз сапраўды дапамагае людзям. Я на сабе выпрабавала, — усміхаецца Ганна Паўлаўна.

«Прастуджаны» звон

Званы вольнаўскай царквы — таксама «сапраўдныя», старадаўнія, адлітыя ў XVІІ стагоддзі. Пяць трохі меншых званоў прыйшлося нядаўна замовіць — на жаль, час разбурае абсалютна ўсё, як бы беражліва вы ні ставіліся да гістарычнай спадчыны.

— Старадаўнія званы мы стараемся берагчы, — кажа Ганна Паўлаўна. — Бачыце, вунь той — з расколінай. Ужо мы іх «лячылі» шмат разоў. Але ў таго, што трэснуў, «голас» усё роўна «прастуджаны»...

У даўніну да будынка храма прымыкаў базыльянскі мужчынскі манастыр. У пачатку XІX стагоддзя манастыр стаў жаночым і праваслаўным. Будынак гэты да нашых дзён не захаваўся — не засталося нават руін. Можна ўбачыць толькі прысыпаныя зямлёй рэшткі падмурка.

Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ

Фота аўтара

Загаловак у газеце: Вольнаўская царква, якую трэба ўбачыць хоць бы раз у жыцці

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Да штыка ён пяро прыраўняў». Узгадваем ваеннага карэспандэнта Канстанціна Сіманава

«Да штыка ён пяро прыраўняў». Узгадваем ваеннага карэспандэнта Канстанціна Сіманава

28 лістапада 2020 года спаўняецца 105 гадоў з дня нараджэння вядомага рускага пісьменніка, ваеннага карэспандэнта і журналіста Канстанціна Сіманава. 

Грамадства

«Калі б не сям'я Абрамукоў, наш род перастаў бы існаваць яшчэ ў 1941 годзе». Расіянка з Ніжняга Ноўгарада знайшла ў беларускай вёсцы сваякоў

«Калі б не сям'я Абрамукоў, наш род перастаў бы існаваць яшчэ ў 1941 годзе». Расіянка з Ніжняга Ноўгарада знайшла ў беларускай вёсцы сваякоў

І аднавяскоўцаў людзей, якія ў час вайны ратавалі сям'ю яе бабулі, жонкі афіцэра Чырвонай Арміі.

Спорт

«Вікторыя», якая робіць з Гродна баскетбольную сталіцу

«Вікторыя», якая робіць з Гродна баскетбольную сталіцу

Гродна — горад з багатай не толькі культурнай, але і баскетбольнай гісторыяй. 

Грамадства

У Гродне жыхары кватэр адмовіліся падчас капітальнага рамонту здымаць аздабленне з балконаў. На іх падалі ў суд

У Гродне жыхары кватэр адмовіліся падчас капітальнага рамонту здымаць аздабленне з балконаў. На іх падалі ў суд

Такога кшталту справа ў судзе Кастрычнiцкага раёна Гродна разглядаецца ўпершыню.