Вы тут

Кандрат Крапіва. Разважлівы, эмацыянальны, рамантычны


Напярэдадні 125-годдзя Кандрата Крапівы ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» ў серыі «Жыццё знакамітых людзей Беларусі» пабачыла свет выданне «Кандрат Крапіва. Шлях да неўміручасці: успаміны, эсэ». Укладальніцай і аўтарам асобных артыкулаў выступіла ўнучка класіка Алена Атраховіч. Пра тое, як ішла праца над кнігай, а таксама, як цяпер асэнсоўваецца спадчына знакамітага сатырыка, яна расказала падчас сустрэчы з карэспандэнтам «ЛіМа».


Пятро Глебка і Кандрат Крапіва на лецішчы ў Ждановічах, сярэдзіна 1960-х гг.

— Алена Ігараўна, як узнікла ідэя выдання і які прынцып пакладзены ў яго аснову?

— Калі я вывучыла ўсе бібліяграфічныя і факталагічныя матэрыялы, звязаныя з жыццём і дзейнасцю Кандрата Крапівы, то высветліла, што напісана пра яго шмат, але галоўным чынам гэта матэрыялы, якія датычацца літаратурнай і навуковай працы. А вось успамінаў пра Крапіву як чалавека, не хапала. Трэба было выпраўляць сітуацыю, бо вобраз знакамітасці з цягам часу схематызуецца, бранзавее… Да мяне звярнуліся з выдавецтва «Мастацкая літаратура» і прапанавалі ў серыі «Жыццё знакамітых людзей Беларусі» зрабіць кнігу ўспамінаў. Пачала збіраць матэрыялы.

Так з’явілася кніга «Кандрат Крапіва. Шлях да неўміручасці» — вынік шматгадовай напружанай працы. Давялося ў архівах і музеях вывучаць шмат розных дакументаў, асэнсоўваць жыццё свайго дзеда, яго асобу. У выданні выступіла і як укладальнік, і як аўтар успамінаў. Тут таксама сабраны ўспаміны родных і блізкіх Кандрата Крапівы. Змешчаны і ўспаміны іншых людзей, якія ведалі Кандрата Кандратавіча. Напрыклад, Лідзіі Арабей. У першыя пасляваенныя гады яна разам з ім працавала ў рэдакцыі «Вожыка». Ёсць успаміны сябра і калегі па пяры Петруся Броўкі, Уладзіміра Содаля, вядучага тэлечасопіса «Роднае слова», у якім не раз браў удзел і Кандрат Крапіва, і маёй маці Зоі Мікалаеўны Атраховіч, якая ведала Кандрата Крапіву з 1944 года, аповеды Уладзіміра Арлова і іншых аўтараў. Шмат успамінаў і ў мяне, пачынаюцца з дзяцінства.

У выданні ёсць нарыс «Бацька і сын». Напісаны ён па пісьмах ваеннага часу. Старэйшы сын Кандрата Крапівы, Барыс Атраховіч, загінуў на фронце. Але захавалася перапіска. У кнізе ўпершыню надрукаваны і яго лісты бацькам з фронту. Балючая сямейная гісторыя адлюстроўвае лёс шматлікіх беларускіх сем’яў у час Вялікай Айчынай вайны.

У працэсе работы над кнігай, калі вывучала гэтыя лісты як навуковец, атрымала вялікае эмацыянальнае ўражанне. З’явілася думка не проста апублікаваць іх, а расказаць пра іх вобразна, эмацыянальна. Прыйшла на Першы нацыянальны канал Беларускага радыё і расказала, што ёсць такі матэрыял. Мне прапанавалі напісаць сцэнарый да радыёспектакля. Пісала сцэнарый — атрымалася цэлая п’еса. Прэм’ера адбылася ў снежні 2016 года. З таго часу спектакль ідзе разы два на год. Кіраўніком гэтага праекта выступіла Галіна Шаблінская, рэжысёрам спектакля і суаўтарам сцэнарыя з’яўляецца акцёр Першага нацыянальнага канала Беларускага радыё Алег Вінярскі. У спектаклі былі задзейнічаны народны артыст Рэспулікі Беларусь Арнольд Памазан, які сыграў ролю Кандрата Крапівы, заслужаныя артысты Рэспублікі Беларусь Алена Сідарава і Галіна Чарнабаева, маладыя артысты Лізавета Фалей і Андрэй Каралевіч, які сыграў ролю Барыса Атраховіча. Атрымалася выдатна!

Ёсць у кнізе і раздзел «Жанчыны ў яго жыцці». Для творчага чалавека вельмі шмат залежыць ад жанчыны, якая побач. У гэтым раздзеле я распавядаю і пра маці Кандрата Крапівы (маю прабабку), пра яго жонку — маю бабулю, пра яго сястру, дачку, пра першае рамантычнае каханне.

У кнізе таксама змешчаны рэдкія фотаздымкі, дакументы, якія дагэтуль яшчэ не публікаваліся.

Увогуле, гэта першая кніга пра жыццё Кандрата Крапівы, расповед пра яго як пра чалавека.

— Як вы напісалі ва ўспамінах, у Кандрата Атраховіча было вельмі нялёгкае дзяцінства: беднасць, цяжкая праца, страта маці, злая мачаха, якая не дазваляла нават у вольную хвіліну чытаць кніжкі… То-бок было не да смеху. Аднак ён стаў сатырыкам, а не лірыкам, што было б больш верагодна. У чым вам бачыцца разгадка таленту Кандрата Крапівы?

— Сатырычны талент у яго быў ад прыроды. Гэтую думку выказваў і сам. Будучы вучнем, пісаў эпіграмы на сваіх сяброў і настаўнікаў. Былі яны не крыўдныя, ўсім падабаліся. На перапынках іх зачытвалі і смяяліся. Але сам ён ніколі не лічыў гэты занятак чымсьці сур’ёзным. Толькі лірыку і лічыў сапраўднай паэзіяй і пад уплывам твораў Лермантава пісаў у той час вершы. Адзін з іх даслаў у рэдакцыю часопіса «Жизнь для всех». І праз некаторы час атрымаў адказ на прыгожай паперы з вензелямі. Адкрывае канверт і чытае: «Многоуважаемый Кондратий Кондратиевич!..» Паспеў падумаць: «Ну ўсё, раз да мяне так звяртаюцца (бо з роду ніхто так не называў), значыць, мой верш упадабалі!» Але далей ішло наступнае: «Ваше стихотворение не имеет художественной ценности, поэтому печатать мы его не будем». З таго часу Крапіва пакінуў свае паэтычныя практыкаванні на многа гадоў. Але, відаць, калі талент ёсць, то і будзе прасіцца вонкі — Кандрат Кандратавіч вярнуўся да літаратуры і стаў пісаць сатыру.

— Пераадольваць цяжкасці праз смех — гэта было яго сродкам змагацца з заганамі рэчаіснасці?

— Менавіта так! Праз смех і гумар ратаваўся, пажартаваць любіў, калі бываў у добрым настроі. Гумар яго быў няз’едлівы, наадварот, добразычлівы, імкнуўся не закрануць чалавечую годнасць. Але трэба аддаць належнае і трываламу характару, і сіле волі — усё разам выцягвала з якой-небудзь цяжкай сітуацыі. Быў ён чалавек разважлівы. Любімай яго прыказкай было «Трэба падумаць…» Калі сутыкаўся з праблемамі, шукаў выйсця, хаця рэагаваў на іх, як любы іншы, эмацыянальна.

— У савецкія часы вашага дзеда вельмі шанавалі. Ён з’яўляўся лаўрэатам не адной прэміі. Ці цалкам верыў пісьменнік у справядлівасць таго, што ў той час адбывалася?

— Маючы маштабны жыццёвы досвед, шмат перажыўшы і асабістых драм, і палітычных з’яў, натуральна, не глядзеў на рэчаіснасць праз ружовыя акуляры. Дэвізам усяго яго жыцця былі словы, якія цяпер выбіты на яго надмагіллі: «Мною валодала жаданне ўмяшацца ў жыццё і сёе-тое ў ім паправіць». З недахопамі змагаўся ў тым ліку і праз творчасць.

Мэтай яго жыцця была і абарона роднай мовы. Шанаваў вельмі і змагаўся за яе чысціню. Не проста выступаў — яго навуковая праца была на карысць мове. Пра многае кажа, здавалася б, невялікі эпізод: калі Кандрат Кандратавіч пачаў працаваць у Акадэміі навук, адразу аддаў загад на друкарскіх машынках зрабіць беларускі шрыфт, каб можна было без праблем друкаваць тэксты на мове. Ёсць у яго навуковай працы перыяд, калі Кандрат Кандратавіч кіраваў і быў удзельнікам маштабнай навуковай працы па стварэнні дыялекталагічнага атласа беларускай мовы. Там былі сабраны ўсе дыялекты і гаворкі, якія тады існавалі на тэрыторыі Беларусі.

Акрамя таго, на працягу дзесяцігоддзяў Кандрат Крапіва з’яўляўся нязменным навуковым рэдактарам такіх выданняў, як «Руска-беларускі слоўнік», «Бераруска-рускі слоўнік». Цяпер Інстытут мовазнаўства Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі гэтую працу працягвае — натуральна, мова развіваецца. І тое, што было закладзена і Якубам Коласам, і Кандратам Крапівой, зараз існуе як падмурак для далейшага развіцця беларускага слова. Такім чынам, ён сцвярджаў сваю пазіцыю праз дзейнасць.

— Якое месца адводзілася роднай мове ў сям’і?

— У сям’і было двухмоўе, размаўлялі і па-беларуску, і па-руску. Кандрат Кандратавіч, бывала, павольна пераходзіў з адной мовы на другую і наадварот. І гэта было незаўважна, натуральна, арганічна. Тыя ж традыцыі працягваюцца цяпер у маёй сям’і.

А вось яшчэ эпізод, які гаворыць аб яго адданасці беларускай мове. Калі я вучылася ў аспірантуры, мову ведала добра, але навуковыя тэксты пісаць не даводзілася. І вось спатрэбіўся артыкул у навуковы часопіс. Засвоіць жа навуковую мову было складана… Вырашыла схітраваць: напісала тэкст па-руску, а потым зрабіла пераклад на беларускую. Паказала дзеду. Ён пачытаў і гаворыць: «Кепская мова!» Пытаюся: «Як жа яна можа быць кепскай, калі карысталася тваім слоўнікам?» Ён пасмяяўся і сказаў: «Відаць, што мова перакладная». Потым я зразумела, што дзед мой не толькі думаў і гаварыў — ён адчуваў на беларускай мове. Гэтае адчуванне прыйшло і да мяне, але значна пазней.

Злева направа: Максім Танк, Кандрат Крапіва, Аркадзь Куляшоў, Міхась Лынькоў, 1944 г.

— У выданні пра пісьменніка адзін з самых цікавых артыкулаў — расповед пра яго першае каханне «Асташкоўская вясна». Хоць адносіны з каханай не склаліся, будучы ўжо ў сталым веку, пісьменнік адказваў на яе лісты, перажываў, калі Кацярына пайшла з жыцця… Ці быў ён рамантыкам?

— Жыццё Кандрата Кандратавіча не спрыяла рамантычнаму пачатку ў яго характары: загартоўвалі цяжкасці. Аднак гэта быў жывы чалавек з эмоцыямі і пачуццямі. Вельмі вытрыманы, але эмацыянальны, тэмпераментны. Вось яго радкі, якія ён уставіў у адну са сваіх п’ес:

Помню, помню тыя росы,

Вербы над ракою.

Расплятаў мне мілы косы

Ласкавай рукою.

Радкі гэтыя, прачулыя і кранальныя, сталі потым лірычнай песняй. Хіба мог іх напісаць чалавек, якому рамантычнасць была б чужая? Акрамя таго, Кандрат Кандратавіч з’яўляўся аматарам прыроды, на сваёй дачы ў Ждановічах узрасціў яблыневы сад. Вельмі любіў той кароткі перыяд, калі квітнелі яблыні. Прыедзе, стане і любуецца некаторы час на тую прыгажосць…

— Якія ў пісьменніка былі адносіны з жонкай Аленай Канстанцінаўнай?

— Роўныя і цёплыя. Яны шмат размаўлялі, часта нешта распавядалі адно аднаму. Маглі проста і моўчкі, прытуліўшыся, пасядзець — гэта было поўнае паразуменне. Жонка была яго паплечнікам і першым чытачом твораў. Часта друкавала іх на машынцы, разбірала паперы, чарнавікі, рукапісы. А бывала, што сам Крапіва арганізоўваў у сям’і, як ён казаў, «чыткі»: збіраў сям’ю за сталом і агучваў свой свежы твор — гэта былі цудоўныя эпізоды ў маім жыцці! Цяпер ганаруся, што мы, сям’я, з’яўляліся першымі слухачамі і чытачамі яго твораў.

— На вашу думку, ці надаецца цяпер дастаткова ўвагі ўшанаванню памяці пісьменніка?

— Кандрат Кандратавіч не быў бы пакрыўджаны. У Тэатры кінаакцёра на роднай мове ўжо даўно ідзе пастаноўка «Хто смяецца апошнім». Ведаю, што ўвесь час там зборы. Людзі прыходзяць: і школьнікі, і дарослыя. У Купалаўскім была пастаноўка «Брама неўміручасці», якую ставіў Валерый Раеўскі... Магчыма, гэтую пастаноўку ўзновяць. У Нацыянальным акадэмічным драматычным тэатры імя Якуба Коласа ставіўся спектакль «Блытаныя сцежкі» па п’есе «На вастрыі» — гэта малавядомая п’еса пісьменніка. Планавалася там паставіць і «Браму неўміручасці»: былі заказаны дэкарацыі, падпісана дамова, рэжысёрам прызначаны Рыд Таліпаў. Але здарылася няшчасце: Таліпаў пайшоў з жыцця, і праект абарваўся. Спадзяюся, у тэатры вернуцца да гэтай тэмы.

Творы Кандрата Крапівы рэгулярна выходзяць у розных выдавецтвах. Так, нядаўна ў «Беларускай Энцыклапедыі імя Петруся Броўкі» пабачыла свет кніжка вершаў для дзяцей «Вершы, байкі, загадкі». Сюды ўвайшлі творы з адзінай кніжачкі, якую Крапіва напісаў для дзяцей у канцы жыцця, — «Загадкі дзеда Кандрата». Акрамя таго, у новай кніжачцы змешчаны і іншыя вершы і байкі, што вывучаюцца ў школьнай праграме. Некалькі гадоў таму ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшла кніга «На вастрыі. Выбраныя творы». Ёсць у Мінску і вуліца імя Кандрата Крапівы — прыгожая, утульная, зялёная — проста асалода там прайсці! На Усходніх могілках — прыгожы надмагільны помнік — яго скульптурную частку рабіла выдатны майстар Святлана Гарбунова. На будынку, дзе жыў Кандрат Крапіва, змешчана мемарыяльная дошка. Днямі з Белпошты мне паведамілі, што выйшла паштовая марка, прысвечаная 125-годдзю пісьменніка.

У горадзе Узда ёсць школа, якой прысвоена імя Кандрата Крапівы. Там вельмі беражліва ставяцца да гэтага звання, стварылі і школьны музей (дарэчы, пакуль адзіны ў свеце).

— Найярчэйшага сатырыка ў нас не было, а ў сталіцы музея няма…

— Пытанне гэтае пакуль адкрытае, спадзяюся, што музей яшчэ пабачу. Нядаўна паведамілі, што ў Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры распачата праца над стварэннем маштабнай пастаяннай экспазіцыі, прысвечанай Кандрату Крапіве. Гэта радуе, таму што там захоўваецца велізарны архіў пісьменніка — мемарыяльныя рэчы: рукапісы, кнігі — некалькі тысяч адзінак захоўвання, перададзеныя сям’ёй пасля смерці творцы.

— Уражвае! А дзе яшчэ захоўваецца рукапісная спадчына пісьменніка?

— Так, архіў Кандрата Крапівы вялікі і адпавядае ўсім патрабаванням музейнай калекцыі, але ён разрознены. Частка захоўваецца ў Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, некаторыя экспанаты Кандрат Кандратавіч перадаў туды сам, цяпер яны — у аддзеле рэдкай кнігі. Часткова архіў Кандрата Крапівы трапіў у Беларускі дзяржаўны архіўмузей літаратуры і мастацтва. Некаторыя дакументы — у Дзяржаўным архіве Рэспублікі Беларусь. Штосьці засталося і ў сям’і. Падстава для стварэння музея ёсць.

Гутарыла Яна БУДОВІЧ

Фотаздымкі дасланы Аленай Атраховіч

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Лукашэнка: Беларусь і Расія сур'ёзна рушылі наперад у пытанні ўзгаднення саюзных праграм

Лукашэнка: Беларусь і Расія сур'ёзна рушылі наперад у пытанні ўзгаднення саюзных праграм

У Маскве адбылася сустрэча і перагаворы кіраўніка нашай краіны з яго калегам Уладзімірам Пуціным.

Эканоміка

За якія парушэнні могуць прыпыніць работу магазінаў?

За якія парушэнні могуць прыпыніць работу магазінаў?

МАРГ час ад часу прыпыняе работу магазінаў.

Грамадства

Еш ананасы, яблыкі жуй! Як падтрымаць імунітэт без аптэчкі?

Еш ананасы, яблыкі жуй! Як падтрымаць імунітэт без аптэчкі?

З авітамінозам у нас прынята змагацца па-старому...

Грамадства

Брагінскія кавуны з прыстаўкай «эка-»

Брагінскія кавуны з прыстаўкай «эка-»

На Гомельшчыне актыўна рэалізоўваюцца праекты па развіцці тэрыторый, пацярпелых у выніку катастрофы на ЧАЭС.