Вы тут

Спадчына збіральніка даўніны


Ідэя выстаўкі «Руплівец беларускай даўніны», якая нядаўна адкрылася ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі, аб’яднала два юбілеі: 170-годдзе з дня нараджэння гісторыка, археографа, краязнаўцы Аляксея Сапунова і 100-годдзе нашай слыннай кніжніцы.


Кніга Аляксея Сапунова.

Упершыню ў экспазіцыі спалучылі дзве часткі спадчыны Аляксея Сапунова: кнігі, якія ён напісаў, і выданні з яго ўласнай бібліятэкі. Тут можна пабачыць унікальныя матэрыялы з архіва апантанага даследчыка: некаторыя асабістыя рэчы (прадастаўлены Віцебскім абласным краязнаўчым музеем), фотаздымкі, дакументы.

Першае, што бачыць наведвальнік выстаўкі, — кніга, на якой адмыслова выціснуты экслібрыс: «А. Б. Сапуноў», побач — штамп-пячатка, пры дапамозе якой і рабіўся адбітак. Дзякуючы пячатцы, што цяпер лічыцца мемарыяльнай рэччу, праз гады ўдалося ідэнтыфікаваць кнігі, якія належалі навукоўцу, прасачыць іх лёс. Акрамя таго, збіральнік пазначаў выданні, якія яму належалі, і ўласным подпісам — на тытульным аркушы ці на вокладцы.

У першай частцы выстаўкі змешчаны і дакументы біяграфічнага плана. Напрыклад, радавод даследчыка. Сапуноў замовіў яго ў сваяка з Усвятаў Міхаіла Сапегіна. Той, каб расшукаць звесткі, звяртаўся ў архіў Усвяцкай эканоміі. Але знайшоў нямнога: па бацьку прасачыў лінію да прадзеда Івана Сапунова, а па маці — толькі да дзеда. Па сямейнай легендзе, прадзед меў прозвішча Палякоў, быў выхадцам са Смаленскай губерні. За ім замацавалася мянушка Сапун, якая пасля ператварылася ў прозвішча.

Адзін з найцікавейшых дакументаў — выданне Уладзіміра Стукаліча «Аляксей Сапуноў. Да 25-годдзя яго навуковай і літаратурнай дзейнасці». Калі кніга выдавалася, Сапуноў ужо быў вядомы, імя яго прагучала на ўсю Расійскую імперыю. Выданне, прадстаўленае ў экспазіцыі, пабывала ў руках Сапунова — ён зрабіў на ім пэўныя пазнакі, што датычылі паходжання яго роду. Найбольш адзнак і дапаўненняў у канцы кнігі, у бібліяграфіі — каля 20 дадатковых нумароў артыкулаў.

Частка матэрыялаў на выстаўцы звязана з Віцебскай мужчынскай гімназіяй — будучы даследчык там вучыўся. Калі зазірнуць у сшытак вучня 4 класа Аляксея Сапунова за 1865 год, можна падзівіцца на бездакорнасць каліграфічнага почырку на акуратных старонках.

Пасля заканчэння гімназіі Сапуноў вучыўся ва ўніверсітэце ў Санкт-Пецярбургу на гісторыка-філалагічным факультэце. У экспазіцыі размешчаны сшытак лекцый — канспект па еўрапейскай літаратуры студэнта 3 курса Аляксея Сапунова. Тыя ж бездакорныя літары… Па вяртанні малады спецыяліст павінен быў выкладаць у сваёй жа гімназіі старажытныя мовы. Пачаў працаваць у 1873 годзе. Праз год зацвердзілі настаўнікам з правам выкладаць гісторыю. Пазней зацікавіўся мясцовай гісторыяй.

— Своеасаблівым штуршком для гэтага стаў выпадак: калегі прынеслі дакумент, напісаны мясцовым скорапісам, і ніхто не змог яго расчытаць. З’явілася пэўная злосць: чаму, маўляў, ведаем гісторыю Генрыхаў і Карлаў, а ў сваёй не можам даць рады! — распавядала падчас экскурсіі куратар выстаўкі Таццяна Захарава.

Аляксей Сапуноў стаў першым летапісцам гімназіі: «падняў» і апублікаваў дакументы па гісторыі ўстановы, спісы, у якіх сярод імёнаў выкладчыкаў ёсць і яго імя.

Тут жа прадстаўлены і асабістыя дакументы даследчыка, напрыклад, фармулярны спіс аб службе ганаровага міравога суддзі па Віцебскім павеце А. П. Сапунова, дзе ёсць звесткі і аб атрыманых узнагародах (быў уганараваны ордэнам Святой Ганны 2-й ступені і ордэнам Святога Станіслава 3-й ступені). Пазнейшы дакумент — аб уганараванні «Памочніка інспектара Маскоўскага ўніверсітэта ордэнам Святога Уладзіміра 4-й ступені».

Асобны раздзел выстаўкі прысвечаны віцебскай даўніне. Сярод іншых тут знаходзіцца грунтоўны зборнік дакументаў па гісторыі Віцебшчыны XI—XIX стагоддзяў. Запланавана было шэсць тамоў, але выйшла толькі тры. Першы з іх пабачыў свет у 1883 годзе, змест яго тычыцца выключна горада Віцебска, у выданні прыведзены віцебскі летапіс і мноства іншых дакументаў эпохі: інвентары горада, граматы, статыстычныя звесткі. У скураной вокладцы экзэмпляр аформлены адмыслова, з адбіткам Сапунова на 3-й старонцы. Выданне багата ілюстравана. Аўтар падарыў яго мясцоваму бібліяфілу, пасля чаго кніга трапіла ў фонд бібліятэкі.

Наступным выйшаў 4-ы том, пад вокладкай якога змешчана гісторыя Полацка часоў Лівонскай вайны. Пасля выхаду праца была заўважана і высока ацэнена: Міністэрства адукацыі рэкамендавала яе ў школьныя фундаментальныя бібліятэкі для абавязковага вывучэння.

Даследчыца творчасці Сапунова Людміла Хмяльніцкая мяркуе, што ідэю выдання «Віцебскай даўніны» Аляксею Сапунову падказаў мясцовы доктар і калекцыянер Карл Бергнер. Дарэчы, яго сын Карл Карлавіч таксама быў вядомым бібліяфілам-калекцыянерам. Частку сваёй калекцыі ён потым перадаў у Віцебскае царкоўнае старажытнае сховішча — першы царкоўна-археалагічны музей на тэрыторыі Віцебшчыны, папярэднік Віцебскага абласнога краязнаўчага музея. Такім чынам там і апынуліся некаторыя кнігі Сапунова. Менавіта Аляксей Сапуноў разам з Карлам Бергнерам былі аднымі з ініцыятараў арганізацыі гэтага музейнага сховішча.

— Як навуковец Аляксей Сапуноў тварыў у рэчышчы тагачаснай ідэалогіі, на пачатку сваёй дзейнасці належаў да кірунку заходніх русістаў, якія не адрывалі мясцовую гісторыю ад агульнарасійскай, але паступова яго погляды эвалюцыянавалі, — расказвае Таццяна Захарава. — Сваімі росшукамі ён даказаў, што гісторыя беларусаў адрозная. Так, у прадстаўленым дакуменце — канспекце лекцый «Курс беларусазнаўства», якія ён чытаў у Віцебску ў настаўніцкім інстытуце, яскравым таму пацвярджэннем сталі загалоўкі раздзелаў.

Дарэчы, гісторыяй набыцця кніг для бібліятэкі (на той час — універсітэцкай) займаўся яе тагачасны дырэктар Іосіф Сіманоўскі. Ён быў адным з першых, каму ў 1923 годзе А. Сапуноў прапанаваў выданні… Пабачыць іх, а таксама даведацца цікавосткі пра жыццё і даследчыцкую дзейнасць вядомага краязнаўцы можна ў Музеі кнігі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі да пачатку мая. Арганізатары выстаўкі — Віцебскі абласны краязнаўчы музей і Нацыянальная бібліятэка Беларусі пры падтрымцы Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь, які падаў дакументы, што асвятляюць перыяд паступлення кніг А. Сапунова ў фонд бібліятэкі.

Яна БУДОВІЧ

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Лукашэнка: Беларусь і Расія сур'ёзна рушылі наперад у пытанні ўзгаднення саюзных праграм

Лукашэнка: Беларусь і Расія сур'ёзна рушылі наперад у пытанні ўзгаднення саюзных праграм

У Маскве адбылася сустрэча і перагаворы кіраўніка нашай краіны з яго калегам Уладзімірам Пуціным.

Эканоміка

За якія парушэнні могуць прыпыніць работу магазінаў?

За якія парушэнні могуць прыпыніць работу магазінаў?

МАРГ час ад часу прыпыняе работу магазінаў.

Грамадства

Еш ананасы, яблыкі жуй! Як падтрымаць імунітэт без аптэчкі?

Еш ананасы, яблыкі жуй! Як падтрымаць імунітэт без аптэчкі?

З авітамінозам у нас прынята змагацца па-старому...

Грамадства

Брагінскія кавуны з прыстаўкай «эка-»

Брагінскія кавуны з прыстаўкай «эка-»

На Гомельшчыне актыўна рэалізоўваюцца праекты па развіцці тэрыторый, пацярпелых у выніку катастрофы на ЧАЭС.