Вы тут

Мінск — Парыж праз Негарэлае, Стоўбцы


У 1920—1930-х гадах Беларусь атрымала гістарычную магчымасць быць паўнапраўным суб’ектам міжнародных культурных зносін. Цяпер шляхі не толькі вялі транзітам праз нашыя землі з Усходу на Захад і наадварот. З самога Мінска выпраўляліся прадстаўнічыя дэлегацыі, каб наладзіць супрацоўніцтва, расказаць пра маладую рэспубліку ўсяму свету. У сталіцы Беларусі замежных гасцей прымалі з падобнай мэтай.


Якуб Колас. Парыж, 24 чэрвеня 1935 г.

Падзеленасць 1921 года прадвызначыла адначасовае існаванне і непасрэднае суседства на беларускіх землях розных краін, грамадскіх ладаў, ідэалогій. Негарэлае — пункт адліку савецкай рэчаіснасці, Стоўбцы — капіталістычнай. Краіна Саветаў звонку ўспрымалася вельмі насцярожана, нават варожа, але экзотыка нечуванага сацыяльнага і нацыянальнага будаўніцтва прыцягвала паязджанаў.

Славацкімі вачыма

Пісьменнік Эла Шандар — амаль невядомы для беларускага чытача, але для нас асабліва цікавы, паколькі сябраваў з Янкам Купалам. Кіраўнік славацкага Таварыства культурных і эканамічных сувязей з СССР некалькі разоў пабываў у Савецкім Саюзе. Кніга «Мае ўражанні з падарожжа па СССР» (Браціслава, 1936) дэталёва фіксуе ўсе нюансы жыцця ў невядомай для еўрапейцаў краіне.

Некалькі каларытных падарожных эпізодаў прысвечана ўчастку чыгункі ад Стоўбцаў да Негарэлага: «Увесь гарыш ад нецярпення чым хутчэй убачыць мяжу і апынуцца на беларускай тэрыторыі, што ўласна ёсць Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, член Саюза, мяжуе з Польшчай. Цягнік ад Стоўбцаў праз мінуту будзе на савецкай тэрыторыі. Над уездам, хоць ужо вечарэла, мы ясна прачыталі надпіс на драўлянай арцы: “Привет трудящимся Запада”. За гэтымі варотамі, на савецкай тэрыторыі, цягнік спыніцца на дзве мінуты, каб савецкія мытнікі маглі праверыць шасі вагонаў, ці не едзе там нелегальна які-небудзь пасажыр. Мы між тым паспелі агледзець унутраны бок уязных варот, дзе зноў-такі быў другі надпіс: “Коммунизм сметет все границы”».

У кнізе «Браціслава — Масква» (1937) Эла Шандар пісаў, што на вакзале ў Мінску ўважліва прыглядаўся да людзей на пероне: спадзяваўся на шанц убачыць Янку Купалу… Але вернемся да папярэдняга выдання і разгледзім тагачаснае Негарэлае вачыма славацкага пісьменніка: «Мы на тэрыторыі дзяржавы. Вочы ўважліва сочаць за ўсім, што робіцца навокал. <…> Цягнік спыняецца на доўгай, добра асветленай станцыі. Уваходзіш на мытню, што знаходзіцца ў будынку станцыі. Яна моцна асветлена. Памяшканне абсталявана па-параднаму: паркетная падлога, новыя касы, усюды чыста. На сценах надпісы на многіх мовах свету: “Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!” На высокіх пастаментах у кутах вылучаюцца скульптуры Маркса, Энгельса, Леніна, Сталіна, па-мойму, толькі Варашылаў увасоблены на карціне. Мы ведаем, бальшавікі — майстры прапаганды, нават тут яны выдатна выкарыстоўваюць зацікаўленасць чужаземцаў».

Не белая Эйфелева вежа

Міжнародны кангрэс у абарону культуры (часам пісалі — у абарону міру), які  праходзіў у Парыжы 21—25 чэрвеня 1935 года, быў скліканы па ініцыятыве вядучых еўрапейскіх пісьменнікаў: Рамэна Ралана, Анры Барбюса, Андрэ Жыда, Луі Арагона і інш. У савецкім перыядычным друку паведамлялася, што форум адбываецца на фоне ідэалагічнага размежавання ў шэрагах інтэлігенцыі. «Литературная газета» пісала 20 чэрвеня 1935 года, што перадавыя пісьменнікі з усяго свету «выпрацуюць агульныя формы барацьбы за культуру, супраць капіталістычнага выраджэння і фашысцкага варварства».

У беспрэцэдэнтным па сваіх маштабах мерапрыемстве прынялі ўдзел 230 майстроў пяра з 35 краін свету. Склад савецкай дэлегацыі, у які пастаянна ўносіліся карэктывы, вызначаўся Палітбюро ЦК ВКП(б). У канчатковым варыянце Савецкі Саюз прадстаўлялі аўтары, якія фарміравалі творчае аблічча шматнацыянальнай краіны: Міхаіл Кальцоў, Аляксей Талстой, Ваграм Алазан, Галакціён Табідзэ і інш. Якуб Колас выступіў на кангрэсе з прамовай «Магутная савецкая рэчаіснасць жывіць нашы мыслі і нашы пачуцці».

На старонках газеты «Звязда» народны паэт Беларусі даў свае творчыя справаздачы пра паездку ў сталіцу Францыі. Першы нарыс «Падарожжа ў Парыж.

З блакнота дэлегата на Сусветным кангрэсе абароны міру» надрукаваны 21 ліпеня 1935 года. У асобна вылучаных шасці частках аўтар прадставіў і дарожныя зацемкі, прасякнутыя сумам па роднай старонцы, і дзённікавыя запісы адносна працы пісьменніцкага форуму, свайго бачання Парыжа — горада кантрастаў.

З акна цягніка паэт пільна ўглядаўся ў краявіды стаўбцоўскай зямлі, «якія тысячы раз перамераў сваімі нагамі гадоў 20—25 таму назад. Там маё роднае сяло, мястэчкі, Нёман. Што сталася з імі, як змяніліся яны?».

За Негарэлым — іншая рэчаіснасць. Журналісцкае, ідэалагічна выверанае пяро Якуба Коласа не саступае ў трапнасці ўласна пісьменніцкаму: «На станцыі мільгаюць паважныя, нават  надзьмутыя фігуры польскіх жандараў у шапках з агромнымі казыркамі. Яны закрываюць панскім жандарам вочы і палавіну носа. На патыліцы шапкі звужаны накшталт каравая. Гэтыя шапкі надаюць іх уласнікам від нейкіх фацэтных крумкачоў»; «Зірнуў на поле — яно ўсё зрэзана на вузкія-вузкія палоскі. Яны так непрывычны, так дзіўны для савецкага вока. Ад іх так патыхае ўбоствам».

Нарыс «На парыжскім бруку», апублікаваны ў звяздоўскім нумары ад 9 кастрычніка 1935 года, напоўнены шматлікімі дэталямі, партрэтнымі накідамі, а таксама асобнымі сцэнамі, выхапленымі з гарадскога жыцця.

Пісьменніцкая ўвага скіравана на абмалёўку сацыяльных кантрастаў: «…на рынку шмат спакусных для галодных рэчаў. Вось жанчына-гандлярка гатуе і тут жа прадае смажаную бульбу. “Адзін франк (8 кап.) порцыі!” — выгуквае яна. Галодныя людзі прагавіта глядзяць на гэту прынадную і спакуслівую для іх пустога жывата ежу, але падысці, каб купіць, не могуць: у іх няма франка». Невыпадкова тэкст нарыса ў газеце суправаджаў здымак з подпісам «Беспрацоўныя ў Парыжы».

Мастакоўская палітра поўніцца цікавымі назіраннямі адносна калег па пяры, што размясціліся ў гасцініцы «Палац-Гатэль»: «…сустрэнеш тут Усевалада Іванова, спакойнага, сканцэнтраванага ў сваіх думках, з прыхованым гумарам у невялічкіх удумлівых шэрых вачах». Івана Мікітэнкі «хапае ўсюды, ён увесь у руху, да ўсяго прыслухоўваецца, аб усім распытваецца». Анну Караваеву, якую «таксама вельмі часта згледзіш з пяром у руках і якую Аляксей Талстой пры спатканні называе “крошкай”». «Аляксей Талстой — жартаўнік: азначэнне “крошка” не зусім прыстае да фігурыстай і ёмкай Анны Караваевай. Яна гэта разумее і дабрадушна смяецца». Згаданай тут галоўнаму рэдактару часопіса «Молодая гвардия» Якуб Колас 22 кастрычніка напісаў ліст і выслаў нумар «Звязды» з нарысам і галантнай просьбай не крыўдзіцца на замалёўку яе партрэта.

Трэцяй справаздачай стаў верш «З дарогі», апублікаваны ў газеце 6 студзеня ўжо наступнага, 1936 года, у біяграфіі песняра адметны святкаваннем 30-годдзя яго творчай дзейнасці. Адмысловы твор з  характэрнай прыпіскай «Прысвячаю Заходняй Беларусі» не маглі не заўважыць адрасаты. Віленскі часопіс «Калоссе» (1936, № 5) паставіў шэраг матэрыялаў да юбілею песняра. Якубу Коласу прысвечаны «Тры песні» Максіма Танка, а таксама вершаваны трыпціх «Хмары над Нёманам» Міхася Машары.

У звяздоўскім варыянце поўны тэкст верша «З дарогі» складаўся з дзвюх кантрасных частак. Першая прысвечана настальгічным успамінам па родным краі. Другая па-выкрывальніцку адлюстроўвала панскія парадкі ў Заходняй Беларусі, пачыналася наступнымі радкамі: «Прайшоў час не малы, // К нам светлыя заглянулі дзянніцы, // А там, у бок Сулы, // Драпежныя арлы // Дзюб звесілі ў панурай таямніцы».  Аўтар прапанаваў сваю сімвалічную мяжу падзелу і змясціў падрадковую заўвагу, што Сула — «прыгранічная рэчка З. Беларусі». У «Калоссі» надрукавана толькі першая частка коласаўскага твора, дадзена рэдактарскае тлумачэнне: «Гэты верш аўтар прысвячае заходнебеларускім землям. У мінулым годзе ўлетку Я. Колас, едучы на кангрэс абароны культуры ў Парыж і назад, праязджаў праз Стоўбцы і іншыя паветы…»

«Прывет вам, вольныя паэты…»

У Мінску 10—16 лютага 1936 года праходзіў ІІІ пленум Праўлення Саюза савецкіх пісьменнікаў СССР. Пра надзвычай важную падзею ў культурным жыцці краіны пісалі ўсе рэспубліканскія перыядычныя выданні. Напярэдадні форуму газета «Рабочий» ад 2 лютага 1935 года змясціла выказванне Якуба Коласа з гэтай нагоды: «Той факт, што пленум збіраецца ў сталіцы БССР, прырубежнай рэспубліцы з заходнім капіталістычным светам, павінен асабліва падкрэсліць, што абарончая мастацкая літаратура ў адпаведнасці з неспакойнай міжнароднай сітуацыяй павінна быць у цэнтры ўвагі пісьменніцкай грамадскасці нашага неахопнага Саюза».

На старонках газеты «Звязда» 10 лютага 1935 года «інжынераў чалавечых душ» віталі паэтычным словам народныя паэты Беларусі Янка Купала («Прывет вам…») і Якуб Колас («Песнярам Савецкай зямлі»). Перадавіца змяшчала загалоўныя тэксты: «Пленум вялікай дружбы народаў», «Трыумф ленінска-сталінскай нацыянальнай палітыкі» і інш. На наступных старонках рэпрэзентаваліся ўдзельнікі і праграмныя тэксты.

Верш «Кангрэс абароны культуры» ў перакладзе з украінскай Петруся Броўкі не мог не правесці паралелі з мінулагодняй падзеяй, пры параўнанні з якой мінскі форум выглядаў не менш маштабна і куды больш зладжана, выверана ў шэрагах удзельнікаў і іх пазіцый адносна актуальных праблем гісторыка-літаратурнага працэсу. Паўло Тычына, удзельнік мінулагодняга кангрэса, хоць і не прымаў «….Сюррэалістамі // пашыты культ Апалінэра», але спалучыў у сваім творы традыцыі славянскай ліра-эпікі, інавацыі еўрапейскага авангардызму і нават апалінэраўскае адмаўленне ад знакаў пунктуацыі ў асобных строфах.

«Што ні кажы, наш край багат!»

Коласаўская кангрэсіяна засведчылася не толькі ў трыбунна-плакатных выступленнях і афіцыйных творчых справаздачах. Культура інтэлектуальнай працы, узаемаадносін унутры пісьменніцкай карпарацыі спрыяла нараджэнню твораў зусім іншага кшталту — іранічных, даверлівых, з лёгкім мастакоўскім куражом.

Газета «Літаратура і мастацтва» ад 16 верасня 1935 года змясціла разам з сяброўскім шаржам Валянціна Волкава эпіграму Кандрата Крапівы, напісаную нібыта ад імя парыжскага паязджаніна, які далёка ад Радзімы сумаваў па любімым месцы адпачынку — невялікай вёсцы на Пухавіччыне:

 

Быў я ў Парыжы на кангрэсе —

То ў Загібельцы, браце, лепш:

Грыбоў няма ў Булонскім лесе,

А ў Сене — хоць бы адзін лешч.

 

У адказ Якуб Колас напісаў верш «Загібелька», датаваны 4 лістапада 1935 года, з прысвячэннем Кандрату Крапіве, у якім паэтычна-ёміста выклаў усе выгоды грыбнога краю: «Зірнеш на дол — убогі ён, // Адзін пясок, сухі, нішчымны, // Ды колькі тут наткаў красён // Чаборык, мох, зязюльчын лён // I верасок агніста-дымны!»

Дзеля доказу свайго асноўнага тэзіса — «Што ні кажы, наш край багат!» — Колас не пашкадаваў цэлага арсенала зваблівых вобразна-выяўленчых сродкаў. Творчаму візаві (і не толькі Кандрату Крапіве) нічога не застаецца, як пагадзіцца з аўтарскай высновай:

 

Калі агледзіш хвайнякі

I гэты кут пазнаеш бліжай,

Збіраючы баравікі, —

То вывад я раблю такі:

Мне Загібелька лепш Парыжа.

 

Для даследчыкаў асабістыя і творчыя ўзаемадачыненні беларускіх пісьменнікаў, Якуба Коласа — у прыватнасці, з замежнымі калегамі сфарміравалі цікавыя шматузроўневыя пласты культурнага супрацоўніцтва. Масавы чытач не можа не ацаніць усе выгоды бачання нацыянальнай гісторыі здалёк і зблізку.

Мікола ТРУС, кандыдат філалагічных навук

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Гучны гул сірэны знянацку застаў пенсіянерку Веру Васільеўну дома.

Грамадства

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Галоўнаму хормайстру Вялікага тэатра 27 жніўня споўнілася 70 гадоў. 

У свеце

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

Уся Літва трапіла ў «чорную» зону заражэння каранавірусам. 

Грамадства

Страшнае слова «генацыд»

Страшнае слова «генацыд»

Для тых, хто прысвойвае сабе права быць «выключнымі», гэта рана ці позна становіцца катастрофай у маштабах народа.