Вы тут

​Вольга Лабачэўская: “Даматканая посцілка – і сямейная рэліквія, і нацыянальны скарб”


На беларускіх посцілках традыцыйна багата кветак, птушак, звяроў. Колеры яркія, святочныя – блакітны, ружовы, залаты, чырвоны. Буянствам фарбаў і вобразамі яны нагадваюць маляванкі мастачкі-прымітывісткі са Случчыны Алены Кіш. Фігурныя паўліны, грывастыя ільвы – адкуль яны на палотнах нашых прабабуляў? З гэтага пачалася наша размова з вядомай даследчыцай народнай культуры Беларусі Вольгай ЛАБАЧЭЎСКАЙ.


- Посцілкі – не ручнікі, не касцюм. Я маю на ўвазе, што вобразнасць гэтых рэчаў, арнаментальны арсенал матываў, узораў усё ж належаць пазнейшаму часу. Ручнікі здаўна фарміраваліся як з’явы рэгіянальныя, яны – адлюстраванне традыцыйнай культуры, якой адпавядаў геаметрычны арнамент. Гэта добра бачна ў маёй кнізе “Повязь часоў – беларускі ручнік”. Тое ж адносіцца і да касцюма.

На посцілках жа, сапраўды, чаго толькі няма: коцікі, ільвы, заморскія птушкі і кветкі… Колеры часам нават “кіслотныя”. Такімі нашы посцілкі пачынаюць станавіцца ў 1920 – 30-я гады. Асабліва моцны выбух арнаментаў і колераў здараецца ў пасляваенны час, калі робяцца даступнымі фарбавальнікі, разнастайныя матэрыялы. Нашы традыцыйныя тканіны – гэта лён, воўна, але тут пачынаюць ужываць і бавоўну, і фабрычныя ніткі – ірыс, мулінэ, пазней – акрыл, нітрон, іх не трэба было фарбаваць. Посцілка аказваецца не толькі прадуктам жаночай творчасці, але і вынікам развіцця сацыяльных, культурных, эканамічных адносін, гандлёвых сувязей.

У гэты час посцілка арыентуецца на безліч крыніц. Галоўнымі становяцца “мыльныя” або бракараўскія ўзоры – былі такія папяровыя выданні, у іх друкаваліся малюнкі для вышывання. Гэта можна лічыць першай праявай глабалізацыі, бо малюнкі прыходзілі з усяго свету: Германіі, Італіі, Францыі... Вось такі арнаментальны пласт і робіцца найбольш папулярным у майстрых. А яшчэ – карцінкі з часопісаў, узоры з парцьераў, фабрычных дываноў. Быў пласт і больш ранні, звязаны з вытворчасцю дываноў на Беларусі – мануфактурамі Агінскіх, Сапегаў, Тызенгаўза. Калі мы глядзім на посцілкі, можна толькі здзіўляцца, як гэта ўсё перапляталася, складалася ў прыгожыя кампазіцыі. Жанчыны паўтаралі ўзоры, якія ім падабаліся, дадавалі штосьці сваё.

  • “Беларускія посцілкі і дываны. Антрапалогія і мастацтва традыцыйнай рэчы” – так называецца новая кніга Вольгі Лабачэўскай.

Вольга Аляксандраўна Лабачэўская – доктар мастацтвазнаўства, прафесар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў, лаўрэат Нацыянальнай прэміі 2020 года ў галіне выяўленчага мастацтва (намінацыя “Мастацтвазнаўства і крытыка”) за кнігу, прысвечаную беларускаму цуду XVIII-XIX стагоддзяў – саламяным іканастасным варотам. Новая кніга даследчыцы выйшла сёлета ў выдавецтве “Беларуская навука” і знаёміць з даматканымі посцілкамі і дыванамі.

- Як доўга ішло напісанне вашай кнігі пра беларускія посцілкі і дываны?Адкуль чэрпалі матэрыял?

- Праца над кнігай пачынаецца не за камп’ютарам, а нашмат раней, калі ты асэнсоўваеш каштоўнасць свайго прадмета даследавання, намацваеш падыходы – як яго апісваць, аналізаваць. З посцілкамі ж атрымалася такая гісторыя. Справа ў тым, што яны вельмі разнастайныя і не ўяўляюць сабой нейкай аднароднай карціны, як, напрыклад, касцюм, ручнікі. Гэта звязана з тым, што посцілкі і дываны – з’ява пазнейшая, яны фарміраваліся ў іншую эпоху. Складанасць была яшчэ і ў тым, што ў гэтай сферы існуе вялікая колькасць лакальнай народнай тэрміналогіі. І нават у працах нашых даследчыкаў часам цяжка зразумець, пра якую канкрэтна тэхніку, посцілку ідзе гаворка, бо адна і тая ж рэч можа мець да дзясятка розных назваў. Пэўны час я раздумвала, якім чынам зрабіць з такой стракатай карціны нешта ўцямнае для музейных работнікаў, даследчыкаў і ўсіх тых, хто цікавіцца гэтай з’явай.

Да таго ж, посцілка – рэч утылітарная, хоць і прыгожая, дэкаратыўная. Як паказаць, што посцілка і дыван у культуры беларусаў – самакаштоўныя і маюць свой змест? Цікава было таксама вызначыць, якую ролю яны адыгрывалі ў культуры ўжо нашага часу. Таму мной быў абраны падыход праз антрапалогію, праз чалавека і яго жыццё.

Падштурхнула мяне да гэтага яшчэ і такая з’ява, як сямейныя фотаздымкі, якія ў 1950 – 60-я гады часта рабіліся на фоне посцілак. Фатаграфія тады толькі прыйшла ў вёску, і людзі вешалі на вуліцы каля хаты або на сцены дамоў свае прыгожыя посцілкі, на фоне якіх рабіліся партрэты. Сёння гэтыя фотаздымкі – гістарычны дакумент.

Вось з такіх падыходаў і выспела кніга. З аднаго боку, посцілкі – рэч традыцыйная, а з другога – не застылая ў часе, бо звязаная з чалавекам, з сацыяльна-культурнымі зменамі ў беларускай вёсцы.

- У кнізе шмат фота посцілак. Вы іх знайшлі ў музейных фондах, экспедыцыях?

- У маім асабістым архіве шмат экспедыцыйных фотаздымкаў, якія рабіла я сама. Але хацелася паказаць прыгажосць, фактуру тканых прадметаў. А для гэтага патрабаваліся фота высокай якасці. У нашых музеях шмат посцілак, самая вялікая калекцыя іх, пэўна, у Нацыянальным гістарычным музеі – больш за 400 адзінак. Але яны не адфатаграфаваныя.

Было знойдзена паразуменне з музеямі, яны дазволілі нам зрабіць спецыяльныя здымкі, і я вельмі ўдзячная фатографу Міхасю Аракчэеву, які на грамадскіх пачатках выдатна справіўся з задачай. Некаторыя музеі даслалі свае фотаздымкі. Скарысталіся і набыткамі Студэнцкага этнаграфічнага таварыства.

Такім чынам, ілюстрацыйны матэрыял кнігі разнастайны. Не проста было яго сабраць і адабраць лепшыя ўзоры, над гэтым мы карпатліва працавалі з мастаком і дызайнерам Аляксеем Пятровым і цалкам паразумеліся. Для мяне вельмі важна, каб кніга была не толькі змястоўная, але і прыгожая. Здаецца, гэта атрымалася. Дзякуючы нашай працы, людзі, па сутнасці, упершыню ўбачылі ў такой разнастайнасці  беларускія посцілкі і дываны. 

- Ткацтвам на вёсцы займаліся жанчыны.  Як вы лічыце, ці магла такая творчасць стацца пэўнай арт-тэрапіяй, бо жыццё жанчын у патрыярхальным грамадстве не было лёгкім?

- У традыцыйнай сялянскай культуры жанчына праводзіла шмат часу за прасніцай, за ткацкім станком, гэта была жыццёвая патрэба: мець палатно, рабіць адзенне для ўсёй сям’і, часам вельмі вялікай. Жанчына апранала і ўпрыгожвала сям’ю, рабіла пасаг сабе, потым дачкам. Гэта былі тканіны, ручнікі, сарочкі, розныя прадметы для  вясельнага і іншых абрадаў.

Посцілкі на традыцыйнай вёсцы не былі такім ужо мастацтвам, яны былі патрэбныя як утылітарная рэч, у якую жанчына ўкладала няшмат творчасці. Самі назвы сведчаць пра гэта: у беларусаў прынята было называць іх “радзюжкі”, “дзяружкі”. Найлепшы кужэльны лён выкарыстоўваўся для палатна, адзення, а ільняныя ніткі горшай якасці ішлі на гэтыя “дзяружкі”.

- А ў савецкі час сітуацыя памянялася?

- Яна змянілася ў міжваенны перыяд і асабліва пасля Другой сусветнай вайны. На вёску прыходзяць фабрычныя тканіны, там больш не вырабляюць палатно і не шыюць адзенне: у калгаснай вёсцы гэта было і немагчыма, бо гаспадары не сеялі свой лён. З новымі матэрыяламі з’яўляюцца новыя магчымасці. І паступова праз гэтыя сацыяльна-культурныя перамены жаночая творчасць пераключаецца на тканне посцілак і дываноў. Майстрыхі захапляюцца посцілкамі, стараюцца выткаць іх як мага больш цікавымі, разнастаіць узоры. Калі дзяўчына ішла замуж, ёй трэба было назапасіць у пасаг не адну прыгожую посцілку. У 1960– 70-я іх дарылі сынам, унукам. Па сутнасці, посцілка – апошні пласт народнай тэкстыльнай творчасці беларусаў, якая прыпынілася толькі напачатку 1990-х, калі складана стала набываць ніткі. Аднак пазней з’явілася магчымасць пры жаданні купіць у магазіне і дыван, і розныя посцілкі, нават замежнай вытворчасці. Так фабрычныя рэчы сталі выціскаць з вясковай хаты самаробныя.

Але апошні пласт жаночага ткацтва пакінуў нам вялізную колькасць разнастайных посцілак. У іх няма рэгіянальных прыкмет, посцілка становіцца рэччу глабалізаванай: узоры мігрыравалі, жанчыны з Заходняй Беларусі пераязджалі ў БССР і прывозілі свае вырабы. Таму па ўсёй краіне гэтыя рэчы ў цэлым падобныя, хаця па некаторых з іх можна прасачыць, дзе яны ствараліся.

- Вы паказалі ў сваёй кнізе сапраўдны скарб. Ці можа стацца так, што ўзоры і арнаменты з тых шыкоўных вырабаў “асучасняцца” і набудуць новае нараджэнне – у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве, строях, адзобах?

- Шчыра кажучы, падштурхнула мяне да працы і крыўда: чаму нашы студэнты Акадэміі мастацтваў, мастакі па тэкстылі мала ведаюць пра посцілкі? Здаецца, гэтая рэч ёсць у кожнай хаце, але не было такога, каб на яе паглядзелі вачамі сучаснага дызайнера. Мне хацелася паказаць, што посцілка – сапраўды цікавая рэч, сямейная рэліквія і нацыянальны скарб. Наш сучасны тэкстыль, дызайн адзення павінен мець свой беларускі твар, а без інтэрпрэтацыі, асэнсавання набыткаў традыцыйнай культуры гэта зрабіць складана.

Спадзяюся, што кніга будзе падручнікам для мастакоў, для тых, хто займаецца рэкламай. Так атрымалася з маімі кнігамі пра ручнікі, пра касцюм... Я бачу, як матэрыял з гэтых кніг перапрацоўваецца, ужываецца ў іншых сферах мастацкай творчасці, візуальнай культуры. Гэта прыемна, бо разумееш: твае працы жывуць, яны патрэбныя людзям і фарміруюць уяўленне беларусаў аб сваёй нацыянальнай адметнасці.

Алена БРАВА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

На зніжку могуць разлічваць пенсіянеры, шматдзетныя сем’і.

Палітыка

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Беларускі парадак дня нікому не дае расслабіцца, час не дазваляе.

Грамадства

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Дзяжурныя службы — вушы і вочы Міністэрства па надзвычайных сітуацыях. 

Палітыка

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Наперадзе юбілей беларуска-кітайскіх адносін — 30 гадоў.