Вы здесь

Як не страціць аўтэнтычнасць у тапонімах


Учора ў рэдакцыі сутыкнуліся з цікавым філалагічным выпадкам. Ставілі на першую старонку фота бортніка з Лельчыцкага раёна, а подпіс да яго ў арыгінале быў толькі па-руску. Дык з назвай аграгарадка «Милошевичи» намучыліся. Па-руску як ні вымаўляй, напісана ўсё роўна будзе аднолькава. А вось мова наша да націскаў больш адчувальная, яе пісьмовы варыянт у многім менавіта ад іх залежыць. Вось і мы ўчора думалі-гадалі, як правільна напісаць — Міло́шавічы ці Мілашэ́вічы, каб жыхароў таго паселішча не пакрыўдзіць. Добра, што згадалі пра даведнік «Назвы населеных пунктаў Беларусі», які ў стыльрэдактараў на паліцы стаіць. Зазірнулі ў том, прысвечаны Гомельскай вобласці, — і на табе! — трэці варыянт, пра які нават не падумалі, — Мі́лашавічы. Такія вось сюрпрызы нацыянальнай тапанімікі.


Гэты выпадак, калі былі сумненні, знайшлася дакладная крыніца і памылкі ўдалося пазбегнуць, — адначасова і тыповы, і хутчэй выключэнне, чым правіла. Выключэнне — гэта пра дакладную крыніцу і пра недапушчаную памылку. Бо, едучы ад вёскі да вёскі, гледзячы на шыльды-паказальнікі, напісаныя па-беларуску, з сумам канстатуеш, што Баркі́ сталі Бо́ркамі, Мянькі́ — Ме́нькамі, Янко́ўцы — Я́нкаўцамі, Хі́марады — Хімаро́дамі... І здагадваюцца пра назвы-пярэваратні, бо дакладна ведаюць правільны варыянт, толькі тыя, для каго наваколле гэтых вёсак — тая самая малая радзіма, пра якую сёлета гаворым так часта і так шмат. Яны вымаўляюць родныя назвы з цеплынёй і любоўю, але з цягам часу носьбіты аўтэнтычных тапонімаў пойдуць у нябыт, а напісанае — на шыльдах, у папяровых ці электронных дакументах — застанецца надоўга і пакрысе стане адзінай крыніцай інфармацыі нават для новых насельнікаў тых вёсак. І назвы, перакручаныя на новы лад толькі таму, што калісьці той, хто іх пісаў, не ведаў, на які склад ставіць націск, заменяць спрадвечныя, якія адлюстроўвалі асаблівасці і самой мясцовасці, і мясцовай гаворкі.

За гэта вельмі хвалявалася светлай памяці Валянціна Пятроўна Лемцюгова, якая дзесяцігоддзі стаяла на варце айчыннай, менавіта беларускамоўнай, тапанімікі. У многім дзякуючы яе клопату і карпатлівай працы і з'явіўся на свет ужо згаданы даведнік. Гэты шасцітомнік — сапраўдная знаходка для ўсіх, хто мае дачыненне да тапонімаў, асабліва ў плане іх правільнага напісання. Кожнай вобласці прысвечаная асобная кніга, там усё распісана па раёнах і нават па сельсаветах. Прычым даецца і беларускі варыянт з правільнымі націскамі, і рускі, і напісанне лацінкай. Нават страчаныя назвы — вёсак, якія зніклі з твару зямлі, — па кожным раёне сабраныя і зафіксаваныя. Атрымліваецца, справа па ўдакладненні правільнага напісання родных назваў роднай зямлі на роднай мове паспяхова зробленая?

Але ж чаму тады паўсюль трапляюцца надпісы-калекі — як іх ніхто ў тых мясцінах не вымаўляе? Таму што крыніцамі іх нярэдка служаць менавіта рускамоўныя дакументы. Другая дзяржаўная — мова хоць і адной групы з беларускай, але са сваімі адметнымі правіламі, у якіх пры напісанні той жа націск не ўлічваецца зусім. А па-беларуску можа быць і два, і нават тры (як у прыкладзе з Мілашавічамі) варыянты — і любы можа аказацца правільным! Але ці ведаюць, які менавіта, тыя, хто шыльды і паказальнікі піша? Падазраю, што пра існаванне даведніка, які можа гэта падказаць (і які, дарэчы, ужо ёсць у электронным варыянце), многія нават не здагадваюцца...

Здаецца, цікавая ідэя акрэсліваецца акурат у кантэксце Года малой радзімы. Паклапаціцца менавіта пра захаванне ў правільным, спрадвечным выглядзе мясцовых тапонімаў. Праверыць шыльды, паказальнікі, надпісы на транспарце. Задача няпростая? Не такая і складаная, калі ёй зоймуцца ў кожным асобна ўзятым сельсавеце, асобна ўзятай школе, дзе ламаюць галаву, чым жа такім цікавым і карысным заняць вучняў у летнім лагеры.

Дарэчы, пра цікавае і карыснае для школьнікаў. Ёсць яшчэ адна цікавая ідэя, таксама з тапанімікай звязаная. Яна прыйшла па пошце ад нашай сталай чытачкі Яўгеніі Кулевіч з вёскі Сялец Смаргонскага раёна. «У нас нават маленькага лапіка зямлі безназоўнага няма, — піша Яўгенія Барысаўна. — Вакол нашага Сяльца гляньце, якія прыгожыя назвы мясцінак: Грэбля, Бабішча, Забрады, Смыкава, Іерусалім, Маслаўшчына (гэта вялікі луг, паша і сенакос. Сапраўды, масла адсюль). Але ў вёсцы сёння няма ні адной кароўкі, дый жыхароў зусім няшмат. Вёска не пустая, тут цяпер у многіх лецішчы. Хаты абнавіліся, дагледжаныя, а вось назвы мясцінак забываюцца, іх новыя гаспадары ўжо так не называюць...» Сапраўды, назвы пералескаў, урочышчаў, паплавоў — бадай, самы незвычайны і стракаты пласт нашай лакальнай тапанімікі, але і самы ўразлівы, бо фактычна гэтыя назвы нідзе не зафіксаваныя пісьмова. Чаму б менавіта ў Год малой радзімы не ўзяцца за гэта на месцах, каб захаваць тое, што маем і яшчэ не паспелі страціць, прапануе наша чытачка.

Каму гэта патрэбна? Думаю, нам усім. Бо не будзе дробязяў — не будзе і вялікай Радзімы, з якіх яна складаецца. А хто мы будзем без яе?

Алена ЛЯЎКОВІЧ

Название в газете: Правілы націску

Выбор редакции

Общество

Как удовлетворить кадровый голод в сфере IТ?

Как удовлетворить кадровый голод в сфере IТ?

Работодатели говорят, что быть хорошим программистом и уметь писать код для эффективной работы уже недостаточно.

Культура

В воскресенье евреи празднуют Новый год деревьев

В воскресенье евреи празднуют Новый год деревьев

На этот праздник особенным образом потребляют разные фрукты, запивая бокалами хорошо разбавленного вина.  

Экономика

Почему кредиты на строительство стали менее доступны?

Почему кредиты на строительство стали менее доступны?

Несмотря на стабильность ставки рефинансирования.