Вы тут

Гераіня тылу, гераіня жыцця


ГЕРОЯМІ станавіліся не толькі на полі бітвы... Вялікая Айчынная вайна поўніцца прыкладамі подзвігу і ў тыле. Рызыкуючы жыццём, беларускі народ дапамагаў партызанам. Сяляне за сваё маўчанне расплачваліся ў падпаленых хатах. Жанчыны неслі непасільны цяжар: трымалі якую-ніякую гаспадарку, садзілі крыху агародніны, каб не памерці з голаду, выхоўвалі дзяцей...

Камусьці можа падумацца: і ў чым тут гераізм? Іншая справа — абараняць Радзіму з аўтаматам у руках. Магчыма, і я так думала б, каб не адна жанчына, якая да Вялікай Айчыннай вайны нарадзіла 13 дзяцей. Маленькі Рыгор у яе з'явіўся ў 1944-м. Адным словам, ці не подзвіг гэта — выхоўваць такі «дзіцячы садок» у самыя галодныя і жудасныя гады мінулага стагоддзя?

1380579102423_IMG_9338

Усяго клімаўчанка Вольга Круцікава нарадзіла 16 дзяцей! Жанчына стала першай у раёне шматдзетнай маці, узнагароджанай ордэнам «Мацярынская слава» І ступені. Праз некалькі гадоў ёй прысвоілі званне «Маці-гераіня».
Быўшы ў Клімавіцкім раёне, мы проста не маглі пакінуць па-за ўвагай лёс гэтай адважнай жанчыны. Нягледзячы на тое, што маці-гераіня ўжо даўно пайшла з жыцця, нам вельмі хацелася пачуць пра яе не з нейкіх там кніжных артыкулаў і газетных публікацый, а з вуснаў яе дзяцей. Здавалася, што якраз з гэтым цяжкасцяў не ўзнікне. Але так толькі здавалася... З 16 дзяцей сёння засталося толькі сем. Ды і тыя раз'ехаліся па ўсім свеце... І толькі Надзея, 15-я, засталася жыць у Клімавічах.

Ногі самі да яе неслі. Жанчына нас чакала: яе папярэдзілі, што прыедуць карэспандэнты са сталіцы. Падрыхтавала фотаздымкі, на стале расклала генеалагічнае дрэва сваёй сям'і. Частуючы сакавітымі яблыкамі, Надзея Міхайлаўна пачала аповед:
— Нарадзілася мая матуля ў верасні 1897 года. У вёсцы Перавалошня, што тут, у раёне. Акрамя яе, у сям'і было яшчэ двое дзетак — сястра Паліна і брат Ягор. На Першай сусветнай вайне яе бацьку, майго дзеда, кантузіла. А паколькі маці была самай старэйшай у сям'і, усе клопаты па гаспадарцы ляглі на яе кволыя дзявочыя плечы.

Працоўнае сялянскае жыццё працягвалася ў Вольгі і пасля замужжа. У мужа, на хутары бліз вёскі Галічы, сям'я была вялікая. Клопатаў у яе прыбавілася. Затым адно за другім пачалі з'яўляцца дзеці...
Да вайны за шматдзетнай маці быў замацаваны конь. А ўсё таму, каб яна адпрацоўвала свой мінімум працадзён. А якім чынам, калі ў хаце вялікая сям'я, малыя дзеці? Кіраўніцтва калгаса пайшло насустрач: не хацела страціць добрую працаўніцу. Так жанчына паспявала і на рабоце, і дзяцей дагледзець.

Калі пачалася Вялікай Айчынная вайна, самай старэйшай з дзяцей, Алене, было 20, Марыі — 13, Іосіфу — 11, старэйшай Галіне — 9, Таццяне — не было і 6, братам-блізнятам Сяргею і Уладзіміру — споўнілася па 4 гады, малодшай Галіне — толькі год. Муж пайшоў на фронт, і ўсе дзеці засталіся на руках Вольгі Лук'янаўны. Іх трэба было накарміць, апрануць...

— Мяне тады яшчэ не было, але ведаю, што не галадалі і ў вайну. Маці ў нас была эканомнай. Спячэ што-небудзь — падзеліць на ўсіх. Так і пражылі ў Галічах усю вайну.
— Няўжо гітлераўцы абыходзілі вашу хату? — не магла не спытаць я.
— Чаму? Не. Маці расказвала, што немцы неаднойчы заходзілі да нас. Былі сярод іх і добрыя, і дрэнныя. Адны ўбачаць, што ў доме столькі дзяцей, — не чапаюць, а яшчэ дадуць шакаладку ці цукерку. Іншыя ж усё з хаты вынесуць! І не паглядзяць, што столькі малых расце. Маці часта ўспамінала адзін выпадак. Якраз тады, калі пачаліся баі за вызваленне, прыйшоў да нас у хату адзін немец і папярэдзіў, што неўзабаве будзе бой, — каб мы хаваліся ў акоп. Можа, дзякуючы яму і выжылі...

— Але ж гэта быў толькі адзін выпадак. У галаве не ўкладваецца: як маці адной удалося зберагчы столькі дзяцей?
— Неяк зберагла. У вайну з'явіўся Рыгор. Двайняткі Галка і Ліля былі зусім малымі: нарадзіліся ў 1940-м. Уцалелі ж! Можа, Бог дапамог. Не ведаю. Мяне тады не было. У лесе не хаваліся: куды ж, столькі дзяцей! Яна расказвала, што ў акопах неаднойчы сядзелі, самі іх і рабілі. Як толькі страляніна — у яму. Казала, што аднойчы нямецкі танк побач праязджаў. Пашанцавала, што ў акоп не ўехаў. Дзеда забіла падчас вайны. Маці кажа яму: «Пайшлі ў акоп!» А ён: «Я жывы ў яму не палезу!». І лёг у баразну. Снарад трапіў у скронь...
Бацька — Міхаіл Круцікаў — прайшоў усю вайну. Дайшоў да Берліна. Неверагодна, але вярнуцца з вайны яму проста пашчасціла. Шанцаў амаль не было: ён быў мінёрам-сапёрам. Але нейкая вышэйшая сіла не давала яму загінуць, быццам ведала, што ў хаце яго чакаюць жонка і дзеці.

Надзея Міхайлаўна нарадзілася пасля вайны, у чэрвені 1946 года. У Галічах прайшло яе дзяцінства, тут напаткала і юнацтва:
— Жылі мы не сказаць, што багата, але нядрэнна. Галоднымі не былі ніколі. Заўсёды адзетыя, абутыя. Наша маці сама ткала, прала, шыла. У хаце стаялі кросны. К Вялікадню ў кожнага з нас было па новай кашулі ці па новай сукенцы. Адным словам, жылі мы нядрэнна. А ўсё таму, што маці і бацька без работы ніколі не сядзелі.
Бацька працаваў жывёлаводам. Цяляткі ў калгасе былі такімі ўкормленымі, што нават з раёна прыязджалі фатаграфаваць. І ў хаце мелася свая гаспадарка: кароўка, двое парасятак, авечкі, гусі, куры. Гаспадарку трэба было трымаць абавязкова: інакш вялікую сям'ю не пракорміш. Мелі 50 сотак агарода. Цэлы год саджалі, палолі, збіралі, капалі...
Пакуль бацькі працавалі ў калгасе, дзеці таксама былі заняты справай. Кожнаму на дзень размяркоўвалася работа. Старэйшыя выконвалі больш цяжкія абавязкі: цягалі ваду, кармілі і пасвілі скаціну, рвалі траву... Малыя гулялі, рабілі з ануч лялек.

— Дысцыпліна ў нас была. Сказалі бацькі зрабіць — павінна быць зроблена. Ніякіх «я не буду» і «я не хачу». У нас такога не разумелі, — дадае Надзея Міхайлаўна.

Маці памерла ў 1983 годзе. Ёй ішоў 87-ы год. Бацькі не стала яшчэ раней.
У такіх бацькоў не маглі не вырасці добрыя дзеці. Праўда, у кожнага з сям'і Круцікавых лёс склаўся па-свойму. Сярод іх — урачы, настаўнікі, вайскоўцы, кухары, шахцёры... Жыццё іх раскідала па свеце. У кожнага свае дзеці, унукі, праўнукі...
Лёс шматдзетнай матулі паўтарыла толькі Надзея Міхайлаўна: у яе тры сыны. Адзіная з усіх яна засталася жыць на зямлі сваіх бацькоў. Жыве тут і сёння. Праўда, ужо ў Клімавічах.

А бацькоўскі дом у Галічах так і стаіць. Дзеці не прадаюць «радзіму». Лічаць гэта найвялікшай здарадай. Хата, дзе яны нарадзіліся і выраслі, стала месцам, якое іх яднае. Тут яны сустракаюцца, збіраюцца на святы, прыязджаюць і напярэдадні больш сумных дат... На мясцовых могілках пахаваныя бацькі, браты і сёстры. І гэтыя 17 магілак заўсёды дагледжаныя, бо іх ёсць каму наведваць. Хоць цяпер ужо і не так часта, але на кожную Радаўніцу хто-небудзь ды і прыедзе.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Калі ў кадравым агенцтве вам прапануюць заплаціць грошы і гарантуюць стапрацэнтнае працаўладкаванне, смела разварочвайцеся і сыходзьце: перад вамі, напэўна, ашуканцы.

Грамадства

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

У адрозненне ад «хімічных антыбіётыкаў», прыродныя лекі не толькі дапамагаюць перамагчы інфекцыю, але і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

СКАРПІЁН. На гэтым тыдні традыцыйны падыход да вырашэння праблем не заўсёды будзе ўдалы.

Грамадства

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Піша сын аднаго з партызан Генадзь Сахрай.