Вы тут

АЗАРЫЧЫ… Такое не забудзеш


За ка­лю­чым дро­там апы­ну­ла­ся больш чым 50 ты­сяч ча­ла­век. Амаль па­ло­ва з іх за­ста­ла­ся там на­заў­сё­ды…

Што­год на­пры­кан­цы са­ка­ві­ка за не­каль­кі кі­ла­мет­раў ад па­сёл­ка Аза­ры­чы, што на Го­мель­шчы­не, з усіх рэ­гі­ё­наў кра­і­ны збі­ра­юц­ца лю­дзі. Сё­ле­та іх прыехала асаб­лі­ва шмат: 70 га­доў та­му вяз­ні ла­ге­ра смер­ці бы­лі вы­зва­ле­ны 65‑й ар­мі­яй ге­не­рал-лей­тэ­нан­та Паў­ла Ба­та­ва. Абяс­сі­ле­ных і паў­жы­вых дзя­цей, жан­чын і ста­рых чыр­во­на­ар­мей­цы вы­но­сі­лі лі­та­раль­на на ру­ках…

22-12

10 са­ка­ві­ка 1944 го­да ў Ка­лін­ка­віц­кім ра­ё­не гіт­ле­раў­ца­мі бы­лі ство­ра­ны тры канц­ла­ге­ры. Усе — на ба­ло­тах. Най­больш буй­ны раз­мяс­ціў­ся по­бач з Аза­ры­ча­мі, ас­тат­нія два — па­блі­зу вё­сак Дзерць і Па­да­сін­нік. За ка­лю­чы дрот нем­цы зга­ня­лі ты­ся­чы лю­дзей з га­ра­доў і вё­сак Го­мель­шчы­ны, Сма­лен­скай, Ар­лоў­скай і Бран­скай аб­лас­цей. Тут апы­ну­ла­ся больш чым 50 ты­сяч ча­ла­век: усе — мір­ныя жы­ха­ры.

Той дзень, ка­лі фа­шыс­ты зга­ня­лі на­сель­ніц­тва ў канц­ла­гер, Ры­гор То­зік, яко­му та­ды бы­ло 14 га­доў, не за­бу­дзе ні­ко­лі. У род­най вёс­цы Ніў­нае ра­зам з ма­ці, сяст­рой і тры­ма бра­та­мі жы­лі ў хля­ве: у ха­тах ула­да­ры­лі нем­цы. Ад­ной­чы пад ду­ла­мі аў­та­ма­таў са­гна­лі ўсіх у ад­но мес­ца і не­ку­ды па­вя­лі. Іш­лі пеш­шу. Кі­ла­мет­раў двац­цаць, а мо­жа і больш. Лю­дзей бі­лі пал­ка­мі, каб хут­чэй рухаліся. Ста­рэй­ша­му бра­ту ўда­ло­ся ўця­чы.

— Ас­тат­нія бра­ты па­мер­лі ў Аза­ры­чах ад ты­фу, — скрозь слё­зы рас­каз­вае Ры­гор Да­ра­фе­е­віч. — Та­кая до­ля ча­ка­ла і мя­не: пас­ля та­го, як нас вы­зва­лі­лі сал­да­ты, я стра­ціў пры­том­насць. Ма­ці пай­шла да мяс­цо­ва­га док­та­ра і за­га­ла­сі­ла: «Вы­ра­туй­це мне сы­на, апош­ні за­стаў­ся». Да­па­маг­лі два ўко­лы.

22-9

На жаль, на­ват сён­ня пра Аза­ры­чы і пра тое, што там ад­бы­ва­ла­ся ў са­ка­ві­ку 1944 го­да, ве­да­юць да­лё­ка не ўсе. Усё больш на слы­ху та­кія канц­ла­ге­ры як Асвен­цым, Да­хау, Бу­хен­вальд… Ха­ця па вы­пра­ба­ван­нях, якія вы­па­лі на до­лю вяз­няў, бе­ла­рус­кі ла­гер смер­ці ім не ўсту­пае.

Так, у Аза­ры­чах не бы­ло крэ­ма­то­ры­яў і га­за­вых ка­мер: усе бы­лі асу­джа­ны на ха­лод­ную смерць. На пра­ця­гу 10 дзён лю­дзі зна­хо­дзі­лі­ся пад ад­кры­тым не­бам — на ба­ло­це, акру­жа­ным ка­лю­чым дро­там. Ім ні­хто не да­ваў на­ват ба­лан­ды, ва­ду пі­лі з лу­жын.

Па­лі­на Мар­чан­ка­ва ў канц­ла­ге­ры бы­ла не ад­на: з ма­ці, дзвю­ма сяст­рыч­ка­мі і дву­ма бра­та­мі. Пер­шыя дні елі су­ха­ры і жме­ню про­са, якое па­спе­лі за­ха­піць у ха­це.

— Ад­ной­чы брат зла­віў ка­ва­лак чэр­ства­га хле­ба, які нем­цы кі­да­лі са­ба­кам, — ус­па­мі­нае жан­чы­на. — Дык за гэ­та яго ледзь не за­стрэ­лі­лі. А якой ра­дас­цю бы­ло па­ся­род ба­ло­та знай­сці кус­цік жу­ра­він, якія «зі­ма­ва­лі» пад сне­гам! Па­дзя­лі­лі жу­ра­ві­ны (кож­на­му па не­каль­кі яга­дак) — так і тры­ма­лі­ся. І хо­лад нас не адоль­ваў: ля­жа­лі на мёрт­вых, каб цяп­лей бы­ло. А вось ад ты­фу збе­раг­чы­ся не ўда­ло­ся: за­гі­ну­лі бра­ты і сяст­ра. Да­до­му вяр­та­лі­ся ўтра­іх. Пас­ля вы­зва­лен­ня чыр­во­на­ар­мей­цы нас на­кар­мі­лі. Сяст­ра вы­пад­ко­ва раз­лі­ла міс­ку су­пу. Так пла­ка­ла, так пла­ка­ла…

22-14

У ла­ге­ры кож­ны вы­жы­ваў, як мог. «Па­шчас­ціць, ка­лі зной­дзеш гні­лую буль­бу ці буль­бя­ное ша­лу­пін­не, — ус­па­мі­на­юць сёст­ры Ган­на Мят­луш­ка і Іры­на Ля­во­на­ва. — А так хар­ча­ва­лі­ся тра­вой».

Бы­лы вя­зень Ле­а­нід Ка­ран­ке­віч пе­ра­ка­на­ны, што, ка­лі б у ла­ге­ры пра­быў бы больш за тры дні, не вы­жыў. Яго з сям'­ёй пры­вез­лі сю­ды амаль пе­рад вы­зва­лен­нем Аза­ры­чаў. Рас­каз­вае, што на­пя­рэ­дад­ні зарэзалі ка­ро­ву, каб ні нем­цы, ні пар­ты­за­ны не за­бра­лі. Гэ­та і вы­ра­та­ва­ла: бу­ду­чы ў ла­ге­ры, у кі­шэ­ні знай­шоў кост­ку, якую і грыз. А пер­шай ежай пас­ля зня­во­лен­ня бы­лі су­ха­ры. «На­шы вы­зва­лі­це­лі кож­на­му іх раз­да­ва­лі, — уз­гад­вае Ле­а­нід Пла­то­на­віч. — Толь­кі па­пя­рэдж­ва­лі, каб ад­ра­зу шмат не елі, бо на­ступ­ствы з не­пры­выч­кі мо­гуць быць са­мы­мі тра­гіч­ны­мі».

Сі­ту­а­цыя ўсклад­ня­ла­ся тым, што вяз­няў ла­ге­ра смер­ці спе­цы­яль­на за­ра­жа­лі сып­ным ты­фам. Ад­бы­ва­ла­ся гэ­та не толь­кі на­ту­раль­ным спо­са­бам (праз рас­паў­сюдж­ван­не во­шаў), але і шля­хам рас­пы­лен­ня бак­тэ­ры­я­ла­гіч­ных срод­каў пры да­па­мо­зе са­ма­лё­та.

Зра­біць з лю­дзей зброю ма­са­ва­га па­ра­жэн­ня і на­кі­ра­ваць яе су­праць во­і­наў Чыр­во­най Ар­міі — та­кі план быў у Гіт­ле­ра. Чым больш фа­шысц­кая Гер­ма­нія цяр­пе­ла па­ра­жэн­няў пад­час Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны, тым больш фю­рар па­тра­ба­ваў ад на­ву­коў­цаў па­ско­рыць пра­цу па ства­рэн­ні на­вей­шых ві­даў зброі, у тым лі­ку бак­тэ­ры­я­ла­гіч­най. Аза­ры­чы і ста­лі арэ­най для яе вы­пра­ба­ван­ня. Нем­цы пла­на­ва­лі, што іх вой­скі ў ся­рэ­дзі­не са­ка­ві­ка пач­нуць ру­хац­ца з ра­ё­наў Аза­ры­чаў на за­хад кра­і­ны, а сю­ды прый­дзе са­вец­кая ар­мія. І та­ды «сал­да­ты і афі­цэ­ры Ра­ка­соў­ска­га пач­нуць па­даць ад ты­фу, як ліс­це во­сен­ню».

Лю­дзі гі­ну­лі цэ­лы­мі сем'­я­мі. Ха­ваць іх не да­зва­ля­ла­ся. За­мерз­лыя це­лы прос­та склад­ва­лі ў шта­бе­лі, якія што­дзень рас­лі — ча­сам да­хо­дзі­лі да паў­та­ра мет­ра вы­шы­нёй і не­каль­кі дзя­сят­каў мет­раў даў­жы­нёй. Усе под­сту­пы да ла­ге­ра бы­лі за­мі­ні­ра­ва­ны. За вяз­ня­мі на­зі­ра­лі тры фа­шысц­кія ды­ві­зіі. На вы­шках па­ста­ян­на нес­лі дзя­жур­ства ня­мец­кія сал­да­ты.

— Бы­вае, па­кла­дуць бул­ку хле­ба і ча­ка­юць, па­куль мы па­ле­зем за­бі­раць, — рас­каз­вае бы­лы вя­зень Мі­ха­іл Па­пру­га. — Да­ста­не най­больш не­цярп­лі­вы гэ­ты хлеб, а по­тым — вы­бух: уз­ры­ва­ец­ца кап­су­ла, якая зна­хо­дзі­ла­ся ўнут­ры.

На­ват на­двор'е бы­ло су­праць лю­дзей: ма­ра­зы змя­ня­лі­ся ад­лі­гай, сне­га­па­ды — даж­джа­мі.

22-10

— Я ні ес­ці, ні піць не ха­це­ла, бы­ло так хо­лад­на, што ад­чу­ва­ла, як страў­нік пры­лі­пае да па­зва­ноч­ні­ка, — рас­каз­вае Ста­ні­сла­ва Кор­зун. — Ні­я­кіх ва­лён­каў, як за­раз пі­шуць, у нас не бы­ло. Толь­кі бур­кі і га­ло­шы. Ды і тыя зды­ма­лі з па­мер­лых. Каб са­грэц­ца, увесь час ру­ха­лі­ся. Дра­ма­лі, аб­ня­ўшы­ся па 7–8 ча­ла­век, каб цяп­лей бы­ло. Па­ды­мем­ся, ся­род нас — двое-трое мёрт­вых. Мя­не Гас­подзь бя­рог...

Ста­ні­сла­ва Кор­зун на­ват з са­мім ге­не­рал-лей­тэ­нан­там Паў­лам Ба­та­вым су­стра­ка­ла­ся. «Як выбралася з‑за ага­ро­джы канц­ла­ге­ра, пад'­еха­ла ма­шы­на, ад­куль вый­шаў ча­ла­век, — ус­па­мі­нае яна. — Пы­та­ец­ца, ад­куль я, дзе та­та. Я і ка­жу, што на фрон­це. А ён мне: «Ге­ро­ем вер­нец­ца». А по­тым гля­дзіць на дзяў­чын­ку, што ля­жыць на зям­лі і ледзь ужо ды­хае, і з яго ва­чэй ця­куць слё­зы. Мя­не гэ­та так ура­зі­ла, што афі­цэр і пла­ча. Ён яе пад­няў і па­нёс у ма­шы­ну. Да мя­не па­ды­шоў ін­шы сал­дат і ка­жа: «Ты шчас­лі­вая, дзяў­чын­ка. З та­бой сам Ба­таў раз­маў­ляў».

Баць­ка Ста­ні­сла­вы з вай­ны не вяр­нуў­ся. За­гі­ну­ла і ма­ці. Ха­та зга­рэ­ла. Га­да­ваў сі­ра­ту дзя­ду­ля. «Я шчас­лі­вая, — усё роўна пры­зна­ец­ца жан­чы­на. — Зу­сім ма­ла­дой, ін­ва­лі­дам 2‑й гру­пы, вы­хо­дзі­ла за­муж. Ды яшчэ за са­ма­га пры­го­жа­га хлоп­ца, з якім пра­жы­ла 60 га­доў! У мя­не вель­мі ха­ро­шыя су­се­дзі. Ні­ко­лі ні вяд­ра ва­ды са­ма не пры­нес­ла».

У Аза­ры­чы Ста­ні­сла­ву Кор­зун цяг­не і сён­ня. Ра­ней пра­сі­ла ад­на­вяс­коў­ца, каб пад­вёз да та­го мес­ца. Пра гэ­та да­ве­да­ла­ся кі­раў­ніц­тва Ста­рых Да­рог, дзе сён­ня жы­ве бы­лы вя­зень. Ця­пер да­юць ма­шы­ну. І за­раз пры­вез­лі. А то як жа яна, на ін­ва­лід­най ка­ляс­цы, сю­ды даб­ра­ла­ся б! «Цяг­не мя­не ў Аза­ры­чы — ту­ды, дзе па­мі­ра­ла, але не па­мер­ла», — пры­зна­ла­ся дзі­ця вай­ны.

На­ступ­ствы во­пы­таў па пры­мя­нен­ні бак­тэ­ры­я­ла­гіч­най зброі су­праць вяз­няў ла­ге­ра са­праў­ды бы­лі тра­гіч­ны­мі, але су­цэль­ны «ліс­та­пад», як пла­на­ва­лі гіт­ле­раў­цы, усё ж та­кі не ад­быў­ся. Чыр­во­ная ар­мія пра­цяг­ва­ла на­ступ­лен­не. Праў­да, ужо без не­каль­кіх сот­няў вай­скоў­цаў, якія вы­зва­ля­лі Аза­ры­чы… На ру­ках і на на­сіл­ках яны вы­нес­лі амаль 34 ты­ся­чы ча­ла­век, з іх — ка­ля 16 ты­сяч дзя­цей ва ўзрос­це да 13 га­доў. Са­вец­кія сал­да­ты, якія ра­та­ва­лі вяз­няў, яшчэ па­спе­лі за­ха­ваць мно­гім з іх жыц­ці, ства­рыў­шы ў ра­ё­не больш за двац­цаць па­ля­вых шпі­та­ляў.

Ма­рыя Жда­но­віч і сён­ня не мо­жа за­быць свай­го вы­ра­та­валь­ні­ка. «Я не маг­ла іс­ці, і мя­не на ру­ках вы­но­сіў з ла­ге­ра сал­дат, — ус­па­мі­нае вя­зень. — Мне так цёп­лень­ка ста­ла: ён мя­не на­крыў сва­ім пла­шчом. Як толь­кі вый­шлі за ага­ро­джу, ра­за­рваў­ся сна­рад. Яго па­ра­ні­ла, мя­не толь­кі драп­ну­ла па на­зе. І тут ён мя­не вы­ра­та­ваў. Ве­даю толь­кі яго проз­ві­шча — Чар­ка­саў (па­чу­ла, як яго на­зы­ва­лі са­ні­та­ры). Больш яго ні­ко­лі не ба­чы­ла».

…Сён­ня Аза­ры­чы маюць ста­тус ла­ге­ра смер­ці. Ха­ця пад­час Між­на­род­на­га тры­бу­на­лу, які ў 1946 го­дзе ад­быў­ся ў Нюрн­бер­гу, ён быў пры­зна­ны канц­ла­ге­рам, які па сва­ёй жорст­кас­ці ад­но­сіц­ца да ка­тэ­го­рыі «А». Хто і на­вош­та вы­ра­шыў не лі­чыць Аза­ры­чы канц­ла­ге­рам, дзе за­гі­ну­ла амаль 25 ты­сяч ча­ла­век, за­ста­ец­ца зда­гад­вац­ца. Толь­кі для вяз­няў, якія кож­ны год збі­ра­юц­ца тут пад­час мі­тын­гу-рэ­кві­е­му, Аза­ры­чы — ува­саб­лен­не вя­ліз­най ма­гі­лы, з якой ім па­шчас­ці­ла вы­брац­ца.

Ве­ра­ні­ка КА­НЮ­ТА.

Фо­та аў­та­ра, Ана­то­ля КЛЕ­ШЧУ­КА і з архіва.

Ка­лін­ка­віц­кі ра­ён.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як абараніцца ад махляроў у сферы сучасных тэхналогій

Як абараніцца ад махляроў у сферы сучасных тэхналогій

Фішынг, вішынг — два кіты кіберзлачыннасці

Грамадства

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

З чым звязана такая восеньская зменлівасць надвор’я і калі чакаць першы снег.