Вы тут

Вяртанне ў Зеляніцу...


Рас­по­вед у «Звяз­дзе» ад 6.06.2014 г. «Мы жы­лі ў ней­ма­вер­ным стра­ху» глы­бо­ка ўзру­шыў мя­не, ча­ла­ве­ка, які сваё пер­шае ба­я­вое хры­шчэн­не пры­няў у 16 га­доў. Ба­чу, ні­бы на­яве, дзяў­чын­ку з ма­лым дзі­цем на ру­ках, якая ра­зам з ін­шы­мі жы­ха­ра­мі вёс­кі Зе­ля­ні­ца Кі­раў­ска­га ра­ё­на ха­ва­ец­ца ад фа­шысц­кіх кар­ні­каў...

Вёс­ка Зе­ля­ні­ца за­па­ла ў маю ду­шу як сім­вал ня­лёг­ка­га пар­ты­зан­ска­га жыц­ця. Для на­ша­га атра­да № 259 8-й Ра­га­чоў­скай пар­ты­зан­скай бры­га­ды Зе­ля­ні­ца бы­ла апош­нім пры­тул­кам пе­рад па­хо­да­мі ў пры­фран­та­вую зо­ну ў Ра­га­чоў­скім ра­ё­не.

Пер­шае зна­ём­ства з Зе­ля­ні­цай ад­бы­ло­ся ў кан­цы ліс­та­па­да 1943 го­да. На­ша бры­га­да з на­блі­жэн­нем фрон­ту да Ра­га­чо­ва пе­ра­праў­ля­ла­ся ў пар­ты­зан­скую зо­ну Клі­чаў­ска­га ра­ё­на. Гэ­ты пе­ра­ход быў ад­ным з са­мых цяж­кіх. У цем­ру і не­па­гадзь па ўскрай­ку дрыг­вы 2000 пар­ты­зан з або­за­мі па­він­ны бы­лі пе­рай­сці ша­шу Ма­гі­лёў — Баб­руйск, якая ахоў­ва­ла­ся нем­ца­мі. У час ру­ху з ад­на­го бун­ке­ра па­чу­лі­ся стрэ­лы. Але на­ша ба­я­вая ахо­ва іх па­да­ві­ла, і да поў­на­чы мы вый­шлі да блі­жэй­шых вё­сак. Для ка­рот­ка­га ад­па­чын­ку нам «да­ста­ла­ся» Зе­ля­ні­ца.

Пе­рад на­мі бы­ла не вёс­ка, а па­пя­лі­шча, на якім дзе-ні­дзе пра­гля­да­лі­ся не­вя­лі­кія зям­лян­кі. У ад­ной з іх, што пры­ту­лі­ла­ся да ўскрай­ку ле­су, і раз­мяс­ціў­ся наш уз­вод. На печ­цы ся­дзе­ла гас­па­ды­ня па­жы­ло­га ўзрос­ту, а на пры­печ­ку га­рэ­ла лу­чы­на. На пад­ло­зе ўсе па­лег­лі ўпо­кат і за­сну­лі.

Ноч­чу вы­свет­лі­ла­ся, што пар­ты­зан, які па­тру­ля­ваў вёс­ку, па­кі­нуў свой пост і лёг ад­па­чы­ваць у зям­лян­цы. Па за­га­дзе ка­ман­дзі­ра атра­да ра­ні­цай па­стро­е­ныя ў ка­ло­ну пар­ты­за­ны аб­ра­лі тры­бу­нал, які пас­ля раз­бо­ру спра­вы вы­нес пры­суд — рас­стра­ляць! Пры­суд усе ўхва­лі­лі, і па­ру­шаль­нік пар­ты­зан­скай пры­ся­гі на ўскрай­ку вёс­кі быў па­ка­ра­ны.

...Праз ме­сяц на­ша бры­га­да раз­мяс­ці­ла­ся ў зям­лян­ках ва Уса­кін­скім ле­се, не­па­да­лёк ад спа­ле­най ра­зам з жы­ха­ра­мі вёс­кі Уса­кі­на. Мы доб­ра ве­да­лі пра ўсё, пра што рас­па­вя­да­ла на ста­рон­ках «Звяз­ды» Зі­на­і­да Авяр'­я­наў­на Ком­бар: і пра лёс мяс­цо­вых жы­ха­роў, і пра тое, што Клі­чаў зна­хо­дзіў­ся пад ула­дай пар­ты­зан бры­га­ды Ізо­ха, і пра аэ­ра­дром ся­род Уса­кін­ска­га ле­су, ад­куль на са­ма­лё­тах ад­праў­ля­лі за лі­нію фрон­ту дзе­так і па­ра­не­ных пар­ты­зан.

Га­лоў­най спра­вай на­шай бры­га­ды бы­лі ба­я­выя дзе­ян­ні на Ра­га­чоў­шчы­не, ха­ця ва­я­ва­лі так­са­ма і на Кі­раў­шчы­не. На­ша­му ўзво­ду па­шчас­ці­ла па­бы­ваць у Зе­ля­ні­цы больш за 10 ра­зоў, ро­бя­чы рэй­ды пад Ра­га­чоў. Ад­ной­чы ўзвод зра­біў за­са­ду на нем­цаў ля вёс­кі Кру­шы­наў­ка і за­біў 9 фры­цаў. Пад­час ін­шых па­хо­даў мы ста­ві­лі мі­ны, пра­во­дзі­лі раз­вед­ку. Да па­хо­ду і пас­ля вы­ка­нан­ня ба­я­во­га за­дан­ня кож­ны раз за­хо­дзі­лі ў тую са­мую, пры­ту­ле­ную да ўскрай­ку ле­су зям­лян­ку. Ес­ці ў гас­па­ды­ні мы не пра­сі­лі, бо ве­да­лі, што ў вёс­цы ні­чо­га ня­ма, ды і са­мім не бы­ло чым ад­дзя­чыць. (Толь­кі ад­ной­чы, са­браў­шы ў ле­се мё­ду ад ка­ло­ды са спі­ла­ва­най са­сны, мы са­мі па­ла­са­ва­лі­ся і да­лі па­каш­та­ваць гэ­тай жан­чы­не.)

Не па­кі­дае мя­не ўспа­мін пра яшчэ адзін вель­мі цяж­кі па­ход, які скон­чыў­ся ў той са­май Зе­ля­ні­цы.

У дру­гой па­ло­ве лю­та­га 1944 го­да на­ша бры­га­да спра­ба­ва­ла пра­біц­ца да сва­іх праз ка­лі­дор, які «ад­крыў­ся» ў Бы­хаў­скім ра­ё­не пад­час ба­ёў за вы­зва­лен­не Ра­га­чо­ва. Па за­сы­па­ным сне­гам без­да­рож­жы, пас­ля пе­ра­хо­ду ў 70 км, бры­га­да на до­світ­ку па­ды­шла да лі­ніі фрон­ту. Бліз­ка чу­лі­ся вы­бу­хі і ку­ля­мёт­ныя стрэ­лы. Ста­лі ча­каць цем­ры. Вог­ні­шчаў не па­лі­лі. Ес­ці ні­чо­га, акра­мя ка­ва­лач­ка сы­рой мерз­лай ка­ні­ны, не бы­ло.

Але «ка­лі­дор» быў нем­ца­мі за­кры­ты, а на­шу раз­вед­ку за­ўва­жы­лі. Прый­шло­ся хут­ка, не за­трым­лі­ва­ю­чы­ся, бег­чы на­зад. Не­як даб­ра­лі­ся да ша­шы, але сі­лы па­кі­да­лі лю­дзей. Пад сос­на­мі трап­ля­лі­ся па 3-5 пар­ты­зан, якія спа­лі. На­ша­му атра­ду — ён ішоў апош­нім — да­во­дзі­ла­ся бу­дзіць спя­чых, каб не змерз­лі... Са­браў­ся ж атрад зноў у Зе­ля­ні­цы.

Да кан­ца вяс­ны ба­я­выя дзе­ян­ні атра­да і ўсёй бры­га­ды ла­дзі­лі­ся ля ша­шы Ма­гі­лёў — Баб­руйск і ля гар­ні­зо­на нем­цаў у Кі­раў­ску (мі­ні­ра­ван­не, за­са­ды). «На раз­ві­тан­не» мне з дву­ма па­плеч­ні­ка­мі (Сань­ка Шаў­цоў і Іван Паш­та­роў) па­шчас­ці­ла вы­ка­наць ня­прос­тую ро­лю. У апош­нюю дэ­ка­ду мая 1944 г. ка­ман­дзір бры­га­ды да­ру­чыў нам пра­вес­ці ў ра­ё­не рэч­кі Друць ля мя­жы Кі­раў­ска­га і Ра­га­чоў­ска­га ра­ё­наў раз­вед­ку, каб вы­свет­ліць, дзе нем­цы ла­дзяць пе­ра­пра­вы, дзе ста­яць па вёс­ках гар­ні­зо­ны, ба­та­рэі. Нам вы­да­лі па дзве гра­на­ты («эф­кі»), тро­хі хлеб­ных су­ха­роў, і мы ад­пра­ві­лі­ся ў па­ход. З да­па­мо­гай мяс­цо­вых жы­ха­роў і ся­лян­скіх хлоп­чы­каў вы­яві­лі ад­ну пе­ра­пра­ву це­раз Друць і два ня­мец­кія гар­ні­зо­ны. Мы і не зда­гад­ва­лі­ся, што раз­вед­ка гэ­та бы­ла па­трэб­на пе­рад па­чат­кам апе­ра­цыі «Баг­ра­ці­ён».

І вось апош­няя су­стрэ­ча з Зе­ля­ні­цай. 22 чэр­ве­ня 1944 г. Ноч­чу ар­ма­ды на­шых са­ма­лё­таў па­ля­це­лі ў бок Асі­по­ві­чаў і Мін­ска. Па­чу­лі­ся моц­ныя вы­бу­хі. Праз па­ру дзён на­ша раз­вед­ка су­стрэ­ла­ся з са­вец­кі­мі раз­вед­чы­ка­мі, а на на­ступ­ны дзень 8-я Ра­га­чоў­ская пар­ты­зан­ская бры­га­да ру­шы­ла ў бок ша­шы Ма­гі­лёў — Баб­руйск, каб пе­ра­крыць ады­ход нем­цаў з Ма­гі­лё­ва. Але Чыр­во­ная Ар­мія нас апя­рэ­дзі­ла, і 26 чэр­ве­ня ля той са­май Зе­ля­ні­цы мы злу­чы­лі­ся з на­шы­мі. Так скон­чы­ла­ся пар­ты­зан­ская эпа­пея.

На ўскрай­ку ле­су бры­га­да бы­ла рас­фар­мі­ра­ва­на. З 900 пар­ты­зан сфар­мі­ра­ва­лі за­па­сны ар­мей­скі ба­таль­ён. Нас на­пра­ві­лі пеш­шу да­га­няць сваю часць у бок Мін­ска...

Пас­ля па­ра­да пар­ты­зан 16 лі­пе­ня нас рас­фар­мі­ра­ва­лі. У кож­на­га лёс склаў­ся па-свой­му.

...Праз не­каль­кі га­доў у скла­дзе след­чай гру­пы я зай­маў­ся рас­крыц­цём за­бой­ства дзяў­чы­ны ля ша­шы Ма­гі­лёў — Баб­руйск, як­раз на­су­праць Зе­ля­ні­цы. Ну як не сха­дзіць і не па­гля­дзець на та­кую бліз­кую вёс­ку? Пеш­шу я па­кро­чыў у Зе­ля­ні­цу. На раз­віл­цы да­рог ста­яў той са­мы драў­ля­ны крыж з абя­рэ­гам. Пе­рад ва­чы­ма з'я­ві­ла­ся не­вя­лі­кая вёс­ка, за­бу­да­ва­ная лад­ны­мі но­вы­мі ха­та­мі. Па­ха­дзіў па ха­тах, па­га­ва­рыў з му­жы­ка­мі. На пы­тан­не — ці па­мя­та­юць яны ра­га­чоў­скіх пар­ты­зан — мне ад­ка­за­лі, што праз вёс­ку пра­хо­дзі­ла мно­га пар­ты­зан і ні­хто не пы­таў, ад­куль яны... Але пра тых, што «асу­дзі­лі і рас­стра­ля­лі свай­го», муж­чы­ны не толь­кі па­мя­та­лі, але і ўну­кам рас­каз­ва­лі...

...І вось не так даў­но пра­чы­таў у «Звяз­дзе», што Зе­ля­ні­ца абяз­лю­дзе­ла. Ма­ла­дыя па­раз'­яз­джа­лі­ся, а ста­рыя ады­хо­дзяць... Вель­мі шка­да — і лю­дзей, і вёс­ку, і па­мяць аб ёй...

Ле­а­нід КА­ЛІН­КО­ВІЧ,

бы­лы пар­ты­зан 8-й Ра­га­чоў­скай пар­ты­зан­скай бры­га­ды

 

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

На зніжку могуць разлічваць пенсіянеры, шматдзетныя сем'і і.

Палітыка

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Беларускі парадак дня нікому не дае расслабіцца, час не дазваляе.

Грамадства

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Дзяжурныя службы — вушы і вочы Міністэрства па надзвычайных сітуацыях. 

Палітыка

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Наперадзе юбілей беларуска-кітайскіх адносін — 30 гадоў.