Вы тут

Боль у сі­нім сшыт­ку


Кож­нае ле­та на ка­ні­ку­лах я бы­ваю ў вёс­цы ў ба­бу­лі і дзя­ду­лі. І там я знай­шла ста­ры сі­ні сшы­так, спі­са­ны не­зна­ё­мым по­чыр­кам. У сшыт­ку бы­лі на­пі­са­ны тэкс­ты пе­сень, якіх я ні­ко­лі не чу­ла. Та­кія ці­ка­выя, жыц­цё­выя. Ака­за­ла­ся, што пес­ні за­пі­са­ла мая пра­ба­бу­ля. А пас­ля пе­сень у сшыт­ку бы­лі за­на­та­ва­ныя яе ме­му­а­ры. Я пра­чы­та­ла за­пі­сы, і кра­ну­лі яны мя­не да глы­бі­ні ду­шы, да бо­лю, да слёз.

У час вай­ны яна бы­ла толь­кі тро­хі ста­рэй­шая за мя­не. А мне за­раз пят­нац­цаць.

З ус­па­мі­наў пра­ба­бу­лі: «Ка­лі мне бы­ло ня­поў­ных шас­нац­цаць га­доў, па­ча­ла­ся вай­на... Ад­ной­чы пры­еха­лі да нас у вёс­ку нем­цы, вы­гна­лі ўсіх жы­ха­роў на ву­лі­цу, за­бра­лі ўсю мо­ладзь і па­гна­лі нас на ра­бо­ту. Та­ды бы­ла ўве­дзе­на ней­кая «гуж-пра­ца». Кож­ны пра­ца­здоль­ны па­ві­нен быў ад­пра­ца­ваць на нем­цаў не­каль­кі дзён. Але нас за­бра­лі пе­рад са­мым ад­ступ­лен­нем і больш да­до­му не пус­ці­лі, пры­му­ша­лі пра­ца­ваць на іх дзень і ноч. Мя­не з ха­ты за­бра­лі ў са­ка­ві­ку 1944 го­да, а ў Гер­ма­нію нас пры­гна­лі ў лі­пе­ні 1944 го­да. Пра­бы­ла я пад нем­ца­мі 10 ме­ся­цаў...

...Нас га­ня­лі бу­да­ваць ім да­ро­гі для ад­ступ­лен­ня і ка­паць ако­пы. Пра­ца­ва­лі мы пад ку­ля­мі, пад сна­ра­да­мі. Ні­хто з нас не ма­рыў за­стац­ца ў жы­вых, так бы­ло страш­на. Уця­чы не бы­ло ні­я­кай маг­чы­мас­ці, нем­цы моц­на ахоў­ва­лі наш ла­гер. Не­ка­то­рыя лю­дзі спра­ба­ва­лі гэ­та зра­біць, але іх тут жа ла­ві­лі і пры­во­дзі­лі на­зад. І та­ды ўвесь ла­гер вы­га­ня­лі на па­стра­ен­не і пе­рад на­мі ўце­ка­чоў збі­ва­лі да паў­смер­ці, а по­тым рас­стрэль­ва­лі. Не­як раз адзін па­жы­лы не­мец нам ска­заў: «Дзяў­ча­ты, не спра­буй­це ўця­чы, ідзі­це, ку­ды вас го­няць, а ва­шы вас усю­ды зной­дуць, на­ват у са­мой Гер­ма­ніі». Так яно і зда­ры­ла­ся...

...Ка­лі нем­цы ад­сту­па­лі з Бе­ла­ру­сі, нас гна­лі на­пе­ра­дзе ся­бе, па абод­вух ба­ках да­рог. Да­ро­гі бы­лі за­мі­ні­ра­ва­ны на­шы­мі пар­ты­за­на­мі, і нас пры­му­ша­лі іс­ці пер­шы­мі. Не­ка­то­рыя пад­ры­ва­лі­ся на мі­нах...

...Пра­гна­лі пеш­шу праз усю Бе­ла­русь у Поль­шчу. Пры­вя­лі да ра­кі Віс­ла і там, на бе­ра­зе, тры­ма­лі цэ­лы ты­дзень. На дру­гім бе­ра­зе бы­ла па­бу­да­ва­на ней­кая «пе­ра­жар­ка», на­кшталт лаз­ні. Нас пе­ра­праў­ля­лі на той бок і ўсіх раз­дзя­ва­лі, як ма­ці на­ра­дзі­ла. І гна­лі ўсіх ра­зам у лаз­ню. Воп­рат­ку бра­лі і пяк­лі ледзь не на ву­гол­ле, а по­тым скід­ва­лі ўсё ў ку­чу, і кож­ны шу­каў сваю. Пас­ля гэ­тай лаз­ні мы не па­зна­ва­лі са­мі ся­бе: мно­гіх стрыг­лі, бо ба­я­лі­ся во­шай... А по­тым усіх па­ся­лі­лі ў ла­гер, там нас фа­та­гра­фа­ва­лі і бра­лі ад­біт­кі паль­цаў. Па­ве­сі­лі кож­на­му на шыю до­шчач­кі з лі­та­ра­мі «ОСТ», іх нель­га бы­ло зды­маць...

...Пад­час ад­на­го з пе­ра­ез­даў (нас та­ды вез­лі цяг­ні­ком) мы спя­ва­лі та­кую пес­ню: «Ва­гон хіс­та­ец­ца, усё апус­ка­ец­ца, усё апус­ка­ец­ца ў мар­кот­ны сон. Кра­і­на род­ная ўсё ад­да­ля­ец­ца, ідзе ў Гер­ма­нію наш эша­лон. Бы­вай­це, ву­лі­цы род­на­га го­ра­да, бы­вай­це, род­ныя баць­ка і ма­ці. Вя­зуць у Ня­меч­чы­ну на му­кі го­ла­ду, вя­зуць у Гер­ма­нію нас па­мі­раць».

Пры­вез­лі нас у ла­гер у го­ра­дзе Га­ле. Кар­мі­лі вель­мі дрэн­на, ва­ры­лі бруч­ку. А ад­ной­чы ў сва­ім ка­цял­ку я знай­шла шэрш­няў, не ста­ла ес­ці і ні­ко­му не ска­за­ла. Ся­дзе­ла і гля­дзе­ла на ас­тат­ніх. Ду­ма­ла — хай лю­дзі ядуць, яны ж не ба­чы­лі. Але мно­гія знай­шлі «пры­пра­ву» ў ба­лан­дзе і па­вы­лі­ва­лі яе. Нас за гэ­та па­ка­ра­лі і не да­лі ес­ці на­огул ні­чо­га... Ня­мец­кія жан­чы­ны спа­чу­ва­лі нам (ці ба­я­лі­ся, та­му што на­блі­жаў­ся фронт). Ча­сам нем­кі пры­но­сі­лі ежу і воп­рат­ку, у асноў­ным дзе­цям. Нас, ма­ла­дых, час­та за­бі­ра­лі з ла­ге­ра пра­ца­ваць на па­лі. Ад­ной­чы мы па­ло­лі га­рох, трэ­ба бы­ло па ра­дзе два ра­зы прай­сці­ся «ма­ты­кай», а я так ста­мі­ла­ся, што прай­шла толь­кі раз. За гэ­та не­мец збіў мя­не пал­кай. На пра­цу нас ва­дзіў ста­ры не­мец, зда­ец­ца, штур­ха­ну­ла б яго, каб рас­сы­паў­ся. Але нель­га — за­б'юць...

...Ад­ной­чы пра­ца­ва­лі мы на цук­ро­вым за­вод­зе. І рап­там тры­во­га, бам­бёж­ка, і нас па­гна­лі ў бам­бас­хо­ві­шча, а ка­лі мы вяр­ну­лі­ся, то за­во­да не бы­ло. І ла­гер так­са­ма раз­бам­бі­лі: не па­знаць, дзе чый ба­рак ста­яў. За­гі­ну­ла шмат лю­дзей. У ма­ёй сяб­роў­кі за­гі­ну­ла ма­ці, у ад­ной жан­чы­ны — двое дзя­цей, іх не знай­шлі, на­ват каб па­ха­ваць. Нас пры­му­ша­лі за­сы­паць ва­рон­кі і рас­коп­ваць бом­бы, якія не ра­за­рва­лі­ся.

Пас­ля ад­сюль па­вез­лі ў ін­шы ла­гер, у го­рад Па­рхім. Кар­мі­лі ад­ной ба­лан­дай, ды та­кой, што ес­ці не­маг­чы­ма бы­ло. Але па­мі­раць га­лод­най смер­цю не ха­це­ла­ся. Ра­ні­цай, ка­лі вы­хо­дзіш з ба­ра­ка, час­та мож­на бы­ло ўба­чыць мёрт­вых жан­чын ці муж­чын. А яшчэ час­та жан­чы­ны страч­ва­лі ро­зум. Пад ра­ні­цу ў ла­ге­ры толь­кі і чу­еш кры­кі, плач і пес­ні. Та­кіх жан­чын за­бі­ра­лі і вы­во­зі­лі, ка­за­лі, што іх спаль­ва­лі ў спе­цы­яль­ных пе­чах...

А по­тым нас па­вез­лі ў го­рад Люд­вігс­бург. Па­ся­лі­лі не­да­лё­ка ад яго ў ма­ёнт­ку ней­ка­га ба­га­та­га ба­вар­ца. І зноў га­ня­лі на ра­бо­ту: ка­паць бу­ра­кі, ма­ла­ціць га­рох, ва­зіць са­ло­му, чыс­ціць жы­вёль­ныя два­ры. Мы пра­ца­ва­лі ра­зам з ва­ен­на­па­лон­ны­мі. Конь, на якім пе­ра­во­зі­лі са­ло­му, зла­маў на­гу, і на­ша­га па­лон­на­га за гэ­та збі­лі да паў­смер­ці... На пра­цу ха­дзіць бы­ло да­лё­ка. Нам вы­да­лі дзе­ра­вя­кі. Гэ­та та­кія ча­ра­ві­кі на тоў­стай драў­ля­най па­дэ­шве. У іх бы­ло вель­мі цяж­ка ха­дзіць. Снег на­лі­паў на па­дэ­шву. Мы зды­ма­лі дзе­ра­вя­кі і бег­лі на пра­цу па сне­зе ў ад­ных шкар­пэт­ках. Бы­лі мы ў Ба­ва­рыі ня­доў­га, усе зі­мо­выя ра­бо­ты скон­чы­лі­ся, і нас па­гна­лі да­лей... У но­вым ла­ге­ры прос­та тры­ма­лі, не бы­ло ку­ды га­няць. Трэ­ба бы­ло неш­та ес­ці, та­ды я ста­ла ва­ра­жыць на кар­тах, дак­лад­ней, ка­за­ла, што прый­дзе мне ў га­ла­ву. У на­шай ла­гер­фю­ры­хі (на­чаль­ні­ца ла­ге­ра) бы­ло тры дач­кі, яны ме­лі ста­сун­кі з на­мі, і я ім неш­та там «на­ва­ра­жы­ла», гэ­тыя дзяў­чат­кі рас­ка­за­лі зна­ё­мым, і да мя­не ста­лі ха­дзіць нем­кі. У ад­ной муж на вай­не, у дру­гой — сын, жа­ніх ці брат. Усе яны пла­ка­лі, як і мы. Яны пры­но­сі­лі нам ежу, і гэ­та бы­ло вя­лі­кай пад­трым­кай...

...На­блі­жа­ла­ся вяс­на 1945 го­да, на­блі­жаў­ся фронт. Нем­цы па­ча­лі ўсіх эва­ку­я­ваць. Пе­рад­алі ка­ло­ны эсэ­саў­цам. Гна­лі пеш­шу, а за на­мі цяг­ну­лі­ся ня­мец­кія або­зы. Іш­лі цэ­лы­мі дня­мі, без ад­па­чын­ку. Шмат на­шых па­да­ла ад зня­сі­лен­ня, эсэ­саў­цы іх рас­стрэль­ва­лі. Ідзеш і глядзіш па баках: людзі ляжаць уздоўж дарогі, як дровы. Так крыўдна было, бо набліжаўся канец вайны.

...Нем­цы зда­лі­ся аме­ры­кан­скім сал­да­там. Нас аме­ры­кан­цы па­вез­лі ў свой тыл, зноў у ла­гер. Там прос­та тры­ма­лі, мы на­ват не ве­да­лі, што 9 мая скон­чы­ла­ся вай­на. Паз­ней нам аб­вяс­ці­лі: хто хо­ча, мо­жа збі­рац­ца... І нас пе­рад­алі рус­кім, сва­ім. Нам зда­ва­ла­ся, што мы ўжо до­ма, так бы­ло ра­дас­на на ду­шы. Але дом быў да­лё­ка. Бы­ло вель­мі шмат на­ро­ду — 9 ты­сяч ча­ла­век, усіх ад­ра­зу ад­пра­віць да­до­му не­маг­чы­ма, не ха­па­ла транс­пар­ту, чы­гун­ка бы­ла раз­бу­ра­на. Мы ча­ка­лі сва­ёй чар­гі цэ­лых два ме­ся­цы. І ад­ной­чы зга­ва­ры­лі­ся з дзяў­ча­та­мі і вы­ра­шы­лі сха­дзіць у яга­ды на кі­ну­тыя ня­мец­кія да­чы. Са­бра­ла­ся нас ча­ла­век 20. І нас зла­ві­лі нем­цы з чыр­во­ны­мі па­вяз­ка­мі на ру­ка­вах і са збро­яй у ру­ках. Та­кіх, як мы, па­ляў­ні­чых за яга­да­мі, бы­ло шмат. Усіх па­гна­лі ў го­рад і за­мкну­лі ў ней­кую тур­му. Мы пла­ка­лі, ду­ма­лі, што на­шы не зной­дуць нас. Але знай­шлі. Па­стро­і­лі пе­рад усім ла­ге­рам і пра­чы­та­лі та­кую «ма­раль», што мы ты­дзень не вы­хо­дзі­лі са сва­іх ба­ра­каў. Нам ска­за­лі, што на­ша вой­ска прый­шло ў Гер­ма­нію не ра­ба­ваць, а вы­зва­ляць і аба­ра­няць на­род ад пры­гнё­ту. Але мы не ра­зу­ме­лі гэ­та­га. Мы ду­ма­лі, што гэ­та мы па­цяр­пе­лыя, якія ўба­чы­лі столь­кі стра­ху, вы­тры­ма­лі столь­кі бо­лю, го­ла­ду і хо­ла­ду. Бы­ло так крыўд­на і со­рам­на, што за жме­ню ні­ко­му не па­трэб­ных ягад ледзь не тра­пі­лі пад рас­стрэл...

...Вось прый­шла і на­ша чар­га ад­праў­ляц­ца на ра­дзі­му. Коль­кі бы­ло ра­дас­ці — не вы­ка­заць сло­ва­мі. Гэ­та трэ­ба пе­ра­жыць. Па­гру­зі­лі­ся ў эша­лон і ад­пра­ві­лі­ся. І за­спя­ва­лі пес­ню: «Ва­гон хіс­та­ец­ца, усё апус­ка­ец­ца, усё апус­ка­ец­ца ў вя­сё­лы сон. Кра­і­на злос­ная ўсё ад­да­ля­ец­ца, ідзе на ра­дзі­му наш эша­лон...»

Маю пра­ба­бу­лю зва­лі Ган­на Ар­цё­маў­на Шчэр­бін. Яна вяр­ну­ла­ся да­до­му з Гер­ма­ніі, вый­шла за­муж, на­ра­дзі­ла чац­вя­рых дзя­цей, доў­га і шчас­лі­ва жы­ла ў мяс­тэч­ку Па­ры­чы Го­мель­скай воб­лас­ці. Да­ча­ка­ла­ся ўну­каў і праў­ну­каў. На жаль, пра­ба­бу­лі ўжо ня­ма по­бач з на­мі. Маю ма­му так­са­ма на­зва­лі Ган­най, а мя­не пра­ба­бу­ля на­зы­ва­ла Кат­рын­кай.

Нам па­шан­ца­ва­ла: мы жы­вём у мір­ны час. Мы ву­чым­ся, ез­дзім на эк­скур­сіі, хо­дзім у па­хо­ды, ад­па­чы­ва­ем на лет­ніх ка­ні­ку­лах у азда­раў­лен­чых ла­ге­рах. Кож­ны зай­ма­ец­ца тым, што яму па­да­ба­ец­ца: спор­там, му­зы­кай, ма­ля­ван­нем, тан­ца­мі. Сён­ня мы — та­кія. У нас шчас­лі­вае дзя­цін­ства!

Ка­ця­ры­на ГРЫНЬ­КО,

ву­ча­ні­ца 9 кла­са
гім­на­зіі № 3 г. Ма­гі­лё­ва.

Пра аў­та­ра

Ка­ця зай­ма­ец­ца му­зы­кай: сё­ле­та за­кон­чы­ла му­зыч­ную шко­лу па кла­се фар­тэ­пі­я­на і са­ма спра­буе яе скла­даць. Ці­ка­віц­ца бі­се­рап­ля­цен­нем, ма­ля­ван­нем, ча­сам пі­ша вер­шы. У га­рад­скім паэ­тыч­ным кон­кур­се, пры­све­ча­ным 100-год­дзю з дня на­ра­джэн­ня М.Тан­ка, за­ня­ла трэ­цяе мес­ца. Бы­ла пе­ра­мож­цай гім­на­зіч­на­га паэ­тыч­на­га кон­кур­су. Яшчэ Ка­ця­ры­на вя­дзе кан­цэр­ты ў гім­на­зіі і ў му­зыч­най шко­ле, зай­ма­ец­ца ў гурт­ку «Ку­фэ­рак твор­час­ці». Удзель­ні­ча­ла ў ад­ной з пе­ра­дач «Пе­ра­за­груз­ка» на тэ­ле­ка­на­ле «Ма­гі­лёў-2» — на тэ­му ба­раць­бы з нар­ко­ты­ка­мі.

— У нас у го­ра­дзе ства­ра­ец­ца ма­ла­дзёж­ны пар­ла­мент, і я з'яў­ля­ю­ся кан­ды­дат­кай для ўклю­чэн­ня ў яго склад. У апош­ні час ма­ім за­хап­лен­нем ста­ла жур­на­ліс­ты­ка. Я на­вед­ва­ла гур­ток у гім­на­зіі і зра­зу­ме­ла, што мне гэ­та па­да­ба­ец­ца, — рас­па­вя­ла 15-га­до­вая аў­та­рка.

Ка­ця­ры­на ста­ла ад­ной з пе­ра­мож­цаў кон­кур­су «Мы — та­кія!..», вы­ні­кі яко­га бы­лі пад­ве­дзе­ны ў «ЧЗ» ад 26 чэр­ве­ня.

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Прэзідэнт: сцяг і герб Беларусі адлюстроўваюць нацыянальную ідэю народа — імкненне да незалежнага і мірнага жыцця

Прэзідэнт: сцяг і герб Беларусі адлюстроўваюць нацыянальную ідэю народа — імкненне да незалежнага і мірнага жыцця

Урачысты рытуал ушанавання дзяржаўных сцяга і герба праходзіць у Мінску з удзелам Аляксандра Лукашэнкі.