Вы тут

Размовы маленькага анклава


Ка­ла­рыт­ны быт бы­лой бе­ла­рус­кай вёс­кі

У кон­курс да­ку­мен­таль­на­га кі­но кі­на­фес­ты­ва­лю «Ліс­та­пад» уклю­ча­на бе­ла­рус­кая кар­ці­на «Мя­жа На­рві­лі­шак». Гэ­та фільм пра дзве бе­ла­рус­кія вёс­кі, ад­на з якіх — На­рві­ліш­кі — пры тэ­ры­та­ры­яль­ным па­дзе­ле 1939 го­да апы­ну­ла­ся ў скла­дзе Літ­вы. Ця­пер бра­ты, каб па­гу­та­рыць, па­він­ны па­ды­хо­дзіць да па­меж­най сет­кі, а каб па­ціс­нуць адзін ад­на­му ру­кі — афор­міць ві­зу, за­прэг­чы (доб­ра на­кар­міць) ка­ня, зра­біць крук у трыс­та кі­ла­мет­раў праз па­меж­ны пункт. А ў вы­ні­ку ўба­чыць свой дом за 400 мет­раў праз мя­жу па­між дзвю­ма дзяр­жа­ва­мі. Кар­ці­на ство­ра­на су­мес­на з ба­га­тай на ідэі сту­ды­яй «Ле­та­піс» пры кі­на­сту­дыі «Бе­ла­русь­фільм» рэ­жы­сё­рам Дзміт­ры­ем Ма­ха­ме­там.

25-18

Іс­нуе ле­ген­да (яна згад­ва­ец­ца ў кар­ці­не), што пад­час вы­зна­чэн­ня мя­жы па­між Бе­ла­рус­сю і Літ­вой Іо­сіф Ста­лін па­кі­нуў на кар­це сваю люль­ку, да якой ні­хто не асмель­ваў­ся да­кра­нуц­ца, та­му мя­жа на­бы­ла но­выя аб­ры­сы. Ус­пом­ні­це не­вя­лі­кі анк­лаў на кар­це — пра яго і га­вор­ка. «Мя­жа На­рві­лі­шак» — фільм пра тое, якія бяз­дар­ныя па­са­жы вы­кід­вае гіс­то­рыя і сіс­тэ­ма, якая за ёй ста­іць. Адзі­ны ар­га­нізм, ка­лі хо­ча­це — арэ­ол, бес­пе­ра­шкод­на па­дзя­лі­лі, хоць жы­ха­ры — як ні кру­ці — не ста­лі ні лі­тоў­ца­мі, ні тым больш жы­ха­ра­мі Еў­ра­пей­ска­га са­ю­за.

І спра­ва не толь­кі ў тым, што ў На­рві­ліш­ках па-ра­ней­ша­му га­во­раць на бе­ла­рус­кай мо­ве і гля­дзяць бе­ла­рус­кія на­ві­ны па тэ­ле­ба­чан­ні, а ў ней­кім эма­цы­я­наль­ным і ма­раль­ным фо­не, укла­дзе — на­огул у ма­не­ры жыць. ЕС — імя агуль­нае, па­фас­нае, гуч­нае. Жыц­цё На­рві­лі­шак па-ра­ней­ша­му прос­тае, ці­хае, ста­біль­нае, жы­ха­ры вёс­кі ня­хіт­рыя, раз­мо­вы бу­дзён­ныя, жар­ты не­муд­ра­ге­ліс­тыя. Та­му воб­раз вёс­кі рэз­ка ды­са­нуе з воб­ра­зам ЕС. Не на­кла­да­ец­ца ад­но на дру­гое ў свя­до­мас­ці, як і жыц­цё вёс­кі не ін­тэ­гра­ва­ла­ся з усё­аб­дым­ны­мі прын­цы­па­мі, куль­ту­рай — мен­та­лі­тэ­там! — тэ­ры­то­рыі ЕС.

І ка­лі два чу­жа­род­ныя ар­га­ніз­мы (пра­бач­це зноў за бія­ло­гію), не­су­мя­шчаль­ныя па­няц­ці вы­му­ша­ныя ўсё ж су­мя­шчац­ца (але не су­мяс­ціц­ца) толь­кі дзя­ку­ю­чы люль­цы... з гэ­тай ле­ген­дай вар­та гля­дзець усю кар­ці­ну. Та­му што та­ды сю­жэт уз­дзей­ні­чае мац­ней. Па­пя­рэдж­ваю: тут ня­ма жур­бот­ных дзя­цей і паэ­таў, якія ту­жаць па ра­дзі­ме. Жыц­цё ня­дрэн­нае, чут­ны смех, жар­ты і га­рэз­лі­васць. Тут та­кія ж кло­па­ты, гас­па­дар­ка і адзі­но­та, які­мі бы­лі б па той бок мя­жы; гры­бы, бя­ро­зы і цвыр­ку­ны, што ў ЕС, што не ў ЕС — не па­мя­ня­лі­ся.

Але ме­та­фі­зі­ка ўсё ж пры­сут­ні­чае. Ха­це­ла­ся б ве­рыць, што за­клю­ча­ец­ца яна ў пад­свя­до­мым шка­да­ван­ні, што зям­ля гэ­тая ўжо не на­зы­ва­ец­ца бе­ла­рус­кай. Стыль мер­на­га су­зі­ран­ня яшчэ больш за­па­воль­вае ма­руд­лі­вае жыц­цё жы­ха­роў На­рві­лі­шак. Дзён­ны рас­па­ра­дак ге­ро­яў пры­го­жы на­столь­кі, на­коль­кі са­ма­быт­ны і прос­ты. Да­гле­дзець ска­ці­ну, са­браць ура­джай, па­га­ма­ніць, на­поў­ніць шклян­ку ў пры­цем­ках ля вог­ні­шча, па­ста­віць чы­гу­нок у печ, за­ду­мац­ца з цы­га­рэ­тай у ру­ках.

25-19

Кар­ці­на па­каз­вае нам ахоў­ныя выш­кі, сет­ку, па­меж­ні­каў, якія хо­дзяць уз­доўж яе. Шы­ро­кая да­ро­га ля­жыць праз мя­жу, і тут бы мож­на па­ста­віць бу­дач­кі з мыт­ні­ка­мі, за­вес­ці аў­ча­рак, та­ды сва­я­кі, сяб­ры з дзвюх вё­сак (На­рві­лі­шак і бе­ла­рус­кіх Пец­ку­ноў) маг­лі б ха­дзіць ту­ды-сю­ды і на­паў­няць шклян­кі ля вог­ні­шча ра­зам.

Лейт­ма­тыў да­ку­мен­таль­най кар­ці­ны — у ця­гу­чых раз­мо­вах ма­руд­лі­ва­га гра­фі­ка, у якіх «но­ва­звер­ну­тыя» аба­вяз­ко­ва за­чэ­пяць тэ­му не­маг­чы­мас­ці прос­та пе­рай­сці мя­жу.

У не­вя­лі­кай стом­ле­най кам­па­ніі адзін з жы­ха­роў На­рві­лі­шак ця­рэ­біць кеп­ку і са шка­да­ван­нем ка­жа:

— Як бы­ла мя­жа, так і за­ста­нец­ца. Толь­кі што ас­фальт па­кла­лі.

— А на­вош­та па­кла­лі?

— Ну збі­ра­лі­ся ад­кры­ваць (па­меж­ны пункт. — Аўт). Ужо на во­сень збі­ра­лі­ся стап­ра­цэнт­на, што ад­кры­юць мя­жу. А тут усё...

— Ды не ад­кры­юць, на­пэў­на. А мо­жа...

— Праз га­доў якіх дзе­сяць ад­кры­юць.

— Ка­лі цэ­ны зраў­ня­юц­ца зу­сім на Бе­ла­ру­сі, та­ды да...

У на­ступ­ны раз яны бу­дуць раз­маў­ляць пра тых, ка­го «зла­ві­лі» пры пе­ра­хо­дзе праз мя­жу і што ім за гэ­та бу­дзе (ка­жуць, дэ­парт­ацыя, «да вы­свят­лен­ня» і трое су­так, але не ру­ча­ю­ся). «Там ужо не па­каз­вай­ся, ні­я­кіх да­ку­мен­таў не зро­біш на Бе­ла­русь»... Бес­тал­ко­вая сі­ту­а­цыя з дзвю­ма па­дзе­ле­ны­мі вёс­ка­мі — са­мая ак­ту­аль­ная тэ­ма. Га­ва­рыць пра гэ­та — не пе­ра­га­ва­рыць. І як зна­ё­мая нам гэ­тая бал­бат­ня. Тут род­ныя бе­ла­рус­кія ін­та­на­цыі, вы­каз­ван­ні, ня­ўзгод­не­ныя част­кі ска­заў і ня­змен­на кам­пе­тэнт­ныя мер­ка­ван­ні.

Моц­ную на­груз­ку ма­юць эпі­зо­ды, у якіх муж­чы­на з На­рві­лі­шак раз­маў­ляе з «су­се­дам» праз мя­жу. Аб­мяр­коў­ва­юць цэ­ны, ура­джай, гас­па­дар­ку, зна­ё­мых. Нех­та спе­цы­яль­на пры­яз­джае на ро­ва­ры ў пэў­ны час да мя­жы, на «спат­кан­не». Да­ве­да­лі­ся, як спра­вы адзін у ад­на­го, аб­мер­ка­ва­лі, па­маў­ча­лі, зда­ец­ца, і ка­заць ужо ня­ма ча­го (а што бы­ло б, ка­лі б за агуль­ным ста­лом, ды з буль­бай з пе­чы, ды з не­чым моц­ным), і ра­зы­шлі­ся. Мес­ца су­стрэ­чы змя­ніць нель­га. На жаль.

«Мя­жа На­рві­лі­шак» — не фільм, а кі­на­во­ка. Ён за­ха­ваў пад­ра­бяз­нас­ці жыц­ця На­рві­лі­шак, дак­лад­на, амаль з кож­на­га ку­та, кож­най па­ры го­да, кож­на­га ра­кур­су: по­быт, жар­ты, пра­ца, ал­ка­голь. Усе дро­бя­зі — без пры­крас, та­кія, якія ёсць. На­прык­лад, ка­ля вок­наў у до­ме су­шыц­ца зер­не. Яго бя­рэш — і ў пром­нях сон­ца па­чы­на­юць гу­ляць клу­бы пы­лу. Ці ге­рой прый­шоў на­та­ліць сма­гу: раз­мя­шаў цу­кар у ва­дзе. І па­піў, і пад­са­ла­дзіў­ся.

Аб­грун­та­ва­на вя­лі­кую ўва­гу фільм на­дае па­на­рам­ным ві­дам, мер­ным што­дзён­ным вяс­ко­вым спра­вам, жы­вё­лам. У пей­за­жах на­ша зям­ля ад­гад­ва­ец­ца лёг­ка, пры­чым дзя­ку­ю­чы апе­ра­та­ру за яе яшчэ го­нар бя­рэ: тут раз­горт­ва­юц­ца края­ві­ды не­ве­ра­год­най пры­га­жос­ці і фар­баў. Па­він­на ска­заць, што зды­мач­най гру­пе не­як шан­ца­ва­ла пад­час пра­цы. Вя­до­ма: пра­фе­сі­я­на­лізм, але ў якія ці­ка­выя мо­ман­ты ад­люст­ра­ва­ны жы­вё­лы (не­ад'­ем­ная част­ка жыц­ця вёс­кі). Мо­жа, са­ба­кі — та­кія ж ак­цё­ры, як і мы. Але эпі­зод у са­мым па­чат­ку філь­ма пры­му­сіць усміх­нуц­ца і дак­лад­на па­чаць гля­дзець з ці­ка­вас­цю: жы­хар вёс­кі вя­дзе ка­ня на по­ле, зві­ніць лан­цуг, ці­шы­ня, за гас­па­да­ром ідзе ці­каў­ны са­ба­ка і ма­ляў­ні­ча за­мі­рае на фо­не да­ро­гі, ка­ля якой ста­іць знак «Рэс­пуб­лі­ка Бе­ла­русь». На­ўмыс­на ж не пры­му­сіш! А эпі­зод усё па­ка­заў: вяс­ко­вае жыц­цё, ці­шы­ню, па­меж­ную сет­ку. І ся­род быц­цам звы­чай­ных пла­наў ра­зу­ме­еш, што фільм ба­наль­ным не бу­дзе.

Уво­гу­ле ці ве­да­лі вы, якім ка­ла­рыт­ным мо­жа быць вы­гляд сы­хо­дзя­ча­га ча­ла­ве­ка? Мо­жа кож­ны эпі­зод апры­ёры па­ві­нен быць ці­ка­вым, як гук не­вя­до­ма­га нам анк­ла­ва. Але ж усё гэ­та жы­ва­піс­на па­ка­за­на на­зі­раль­ным во­кам. Па­гля­дзім яшчэ, ці ацэ­няць ці­каў­на­га са­ба­ку жу­ры да­ку­мен­таль­най пра­гра­мы кі­на­фес­ты­ва­лю «Ліс­та­пад».

Ірэ­на КА­ЦЯ­ЛО­ВІЧ

Выбар рэдакцыі

Тэатр

Барыс Цяцёркін: Я аднолькава ўлюбёны і ў тэатр, і ў кіно

Барыс Цяцёркін: Я аднолькава ўлюбёны і ў тэатр, і ў кіно

Артыст Купалаўскага тэатра —  пра дзяцінства, шлях да сцэны і вывучэнне беларускай мовы.

Грамадства

Праўда і міфы аб паўфабрыкатах

Праўда і міфы аб паўфабрыкатах

У Год якасці мы задалі навукоўцам нязручныя пытанні аб тым, што «ўнутры» магазіннай пельмешкі або катлеткі.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Для Блізнятаў надыходзіць тыдзень сур’ёзных змен у асабістым жыцці.

Адукацыя

Беларуская мадэль дашкольнай адукацыі: якасць, даступнасць, адказнасць

Беларуская мадэль дашкольнай адукацыі: якасць, даступнасць, адказнасць

У нашай краіне амаль 90 працэнтаў дзяцей ад года да шасці атрымліваюць дашкольную адукацыю.