Чорная з золатам


Свае іко­ны ў тра­ды­цы­ях па­лех­ска­га жы­ва­пі­су яны пі­са­лі пад­поль­на

Яна су­стрэ­ла мя­не на па­ро­зе сва­ёй не­вя­лі­кай мін­скай ква­тэ­ры. Яна та­кая ж — ма­лень­кая, сціп­лая, пры­ваб­ная жан­чы­на. Увай­шоў­шы, па­тра­пі­ла ні­бы ў кар­цін­ную га­ле­рэю. Кар­ці­ны ві­се­лі на сце­нах, ін­шыя ста­я­лі ў па­коі — на пад­ло­зе, шчыль­на пры­ціс­ну­тыя ад­на да ад­ной...

6-17

Гэ­та ква­тэ­ра Раж­ко­вых. Тых са­мых мас­та­коў, якія пры­еха­лі ў Бе­ла­русь са зна­ка­мі­та­га Па­ле­ха. Яны і пра­сла­ві­лі­ся ме­на­ві­та дзя­ку­ю­чы па­лех­скай іка­на­піс­най шко­ле. Ан­та­ні­на Мі­ка­ла­еў­на ўжо ад­на. У 2002 го­дзе па­мёр яе зна­ка­мі­ты муж, мас­так Вя­ча­слаў Раж­коў. Ня­даў­на пай­шла з жыц­ця яе адзі­ная дач­ка. Пра бы­лое, хут­чэй, шчас­лі­вае жыц­цё, на­гад­ва­юць тво­ры, з які­мі яна за­ста­ла­ся сам-на­сам.

Май­стэр­ню, у якой ства­ра­лі свае шэ­дэў­ры Раж­ко­вы, па­пра­сі­лі вы­зва­ліць ад­ра­зу, як па­мёр Вя­ча­слаў Зі­ноў­е­віч. Кар­ці­ны трэ­ба бы­ло ку­дысь­ці пры­бі­раць. А ку­ды? Ня­гле­дзя­чы на прось­бы ўда­вы, май­стэр­ню ўсё ж та­кі за­бра­лі. А на пы­тан­не, што ра­біць з па­лот­на­мі, пра­па­на­ва­лі іх прос­та спа­ліць на дзі­ця­чай пля­цоў­цы. Ан­та­ні­на Мі­ка­ла­еў­на знай­шла вый­сце. Ад­ны кар­ці­ны ад­да­ла на вы­ста­вы, якія са­ма ар­га­ні­зоў­ва­ла ў на­ву­чаль­ных уста­но­вах Мін­ска. Ін­шыя знай­шлі пры­ту­лак тут, до­ма.

Раж­ко­вым ма­ла ка­лі шан­ца­ва­ла. Цяж­кас­ці су­стра­ка­лі­ся на кож­ным кро­ку. Мас­та­коў з ра­сій­скай глы­бін­кі ў Мін­ску пры­маць не ха­це­лі. На­пэў­на, ба­я­лі­ся кан­ку­рэн­цыі? А мо­жа, не ра­зу­ме­лі іх мас­тац­тва?

Твор­час­ці Раж­ко­вы ву­чы­лі­ся ў са­мым сэр­цы рус­ка­га іка­на­пі­су — у Па­ле­ху. Як ка­жуць, сам Бог за­га­даў. Яна тут на­ра­дзі­ла­ся, ён — ка­ля го­ра­да Шуя, што не­па­да­лёк. Абое з прос­тых сем'­яў, удва­іх скон­чы­лі Па­лех­скае мас­тац­кае ву­чы­лі­шча імя Гор­ка­га. Праў­да, у роз­ны час. Да­ву­чыц­ца Вя­ча­сла­ву не да­ла Вя­лі­кая Ай­чын­ная вай­на. У скла­дзе 19-га тан­ка­ва­га кор­пу­са 101-й тан­ка­вай бры­га­ды ва­я­ваў на Кур­скай ду­зе, дай­шоў да Бер­лі­на.

Пас­ля фран­та­вой за­гар­тоў­кі вяр­нуў­ся ў ву­чы­лі­шча, ад­ра­зу на чац­вёр­ты курс. Та­ды і па­зна­ё­міў­ся з пер­ша­курс­ні­цай Ан­та­ні­най. Іх на­стаў­ні­ка­мі бы­лі вы­біт­ныя май­стры Па­ле­ха, бы­лыя іка­на­піс­цы да­рэ­ва­лю­цый­ных Саф­ро­наў­скіх іка­на­піс­ных май­стэр­няў. Ажа­ні­лі­ся ў 1948 го­дзе. Ён пра­ца­ваў у жан­ры ла­ка­вай мі­ні­я­цю­ры ў мас­тац­кіх май­стэр­нях Па­ле­ха. Яна — у мяс­цо­вым До­ме куль­ту­ры, яшчэ «агуч­ва­ла» ра­дыё­кроп­ку.

Пер­шы пос­пех прый­шоў у 1957 го­дзе, ка­лі на вы­ста­ве ў Бру­се­лі ра­бо­та Вя­ча­сла­ва Раж­ко­ва «Ра­ні­ца на­шай Ра­дзі­мы» атры­ма­ла за­ла­ты ме­даль. Ад­нак ні­чо­га не змя­ні­ла­ся. Гро­шай так і не пла­ці­лі, та­му жы­лі бед­на­ва­та. На­дзея на леп­шае жыц­цё з'я­ві­ла­ся та­ды, ка­лі яго ма­ці, пе­ра­ехаў­шы ў Ле­нін­град, па­клі­ка­ла іх да ся­бе. Вя­ча­слаў улад­ка­ваў­ся ў вай­ско­вую часць мас­та­ком. Ан­та­ні­на пра­ца­ва­ла ў швей­ным атэлье — у май­стэр­ні па рос­пі­се тка­ні­ны. Ён жыў за го­ра­дам, яна — у ка­мо­ры, якую вы­дзе­лі­ла свяк­роў.

Ад­нак усё бы­ло б доб­ра, каб з Гер­ма­ніі не вяр­нуў­ся брат Вя­ча­сла­ва. Ня­ма дзе бы­ло раз­мяс­ціць пры­ве­зе­ную ад­туль ма­ё­масць — і ма­ла­дой Ан­та­ні­не больш ні­чо­га не за­ста­ва­ла­ся, як кі­нуць пра­цу і вяр­нуц­ца да баць­коў у Па­лех. Як толь­кі пра гэ­та да­ве­даў­ся Вя­ча­слаў, па­сва­рыў­шы­ся з бра­там-«фран­та­ві­ком», па­ехаў па жон­ку. У Ле­нін­град яны больш не вяр­ну­лі­ся. Баць­ка Ан­та­ні­ны па­чаў бу­да­ваць для іх ха­ту. Гэ­та быў пер­шы дом на ву­лі­цы Мі­чу­рын­скай, якую пас­ля па­між са­бой ста­лі на­зы­ваць ву­лі­цай мас­та­коў. А ўсё та­му, што ўслед за імі тут па­ча­лі бу­да­вац­ца і ас­тат­нія па­лех­скія твор­цы. І пра­ца за­кі­пе­ла...

— Дык на­вош­та па­еха­лі ў Бе­ла­русь, ка­лі ўсё толь­кі на­ладж­ва­ла­ся? — ці­каў­лю­ся.

— На­шы та­ва­ры­шы з Па­ле­ха, якія ўжо на той час жы­лі ў Мін­ску, рас­ка­за­лі, што тут ляг­чэй жыць, ство­ра­ны ўсе ўмо­вы для мас­тац­тва, — ус­па­мі­нае Ан­та­ні­на Мі­ка­ла­еў­на. — Ча­ка­лі там і нас, ка­за­лі, што мас­та­кам да­юць ква­тэ­ры. Са­праў­ды, ква­тэ­ру атры­ма­лі. Праў­да, трох­па­ка­ё­вую, толь­кі на тры сям'і. Са­мі аран­да­ва­лі пад­вал на Чыр­во­най. Свае пер­шыя іко­ны пі­са­лі пад­поль­на...

Час быў та­кі. І ён, член Са­ю­за мас­та­коў СССР, а яна, член ка­му­ніс­тыч­най пар­тыі, та­ям­ні­ча пі­са­лі 24 іко­ны для царк­вы. Усе — уні­каль­ныя, вы­ка­на­ныя ў па­лех­скім сты­лі: рас­пі­са­ныя зо­ла­там на чор­ным фо­не, з вя­лі­кай раз­на­стай­нас­цю эле­мен­таў кам­па­зі­цыі. Част­ку тво­раў ад­ра­зу пе­рад­алі для ад­крыц­ця пра­ва­слаў­на­га хра­ма ў Япо­ніі. Ас­тат­нія і сён­ня за­хоў­ва­юц­ца ў Ка­фед­раль­ным са­бо­ры Са­шэс­ця Свя­то­га Ду­ха, га­лоў­ным хра­ме бе­ла­рус­ка­га эк­зар­ха­та Рус­кай Пра­ва­слаў­най царк­вы.

Яны не бы­лі толь­кі іка­на­піс­ца­мі. У сва­іх тво­рах мас­та­кі Раж­ко­вы вы­ка­рыс­тоў­ва­лі бы­лін­ныя, ка­зач­ныя сю­жэ­ты, гіс­та­рыч­ныя па­дзеі, воб­ра­зы лі­та­ра­тур­най кла­сі­кі, пры­ро­ды. «Я заў­сё­ды іш­ла по­бач з ім, — пра­цяг­вае яна. — На­рых­тоў­ва­ла і да­пра­цоў­ва­ла яго тво­ры. Я не лі­чы­ла ся­бе вя­лі­кай мас­тач­кай. Прос­та бы­ла вы­ка­наў­цам, а ён — твор­цам».

Тое, што яны пра­цу­юць у тра­ды­цыі па­лех­ска­га жы­ва­пі­су, і вы­клі­ка­ла не­за­да­во­ле­насць у не­ка­то­рых бе­ла­рус­кіх ка­лег. Як­раз ар­га­ні­зоў­ваў­ся Мін­скі мас­тац­кі кам­бі­нат. Вя­до­ма, як і мно­гія мас­та­кі, Раж­ко­вы ха­це­лі ту­ды па­тра­піць. Ад­нак не­ка­то­рыя ка­ле­гі за­пра­тэс­та­ва­лі: маў­ляў, на­ша твор­часць для іх чу­жая. «У 1967 го­дзе ў ча­со­пі­се «Кра­ка­дзіл» на­ват з'я­віў­ся на­смеш­лі­вы паск­віль, у якім нас вы­пра­вадж­ва­лі з Бе­ла­ру­сі, — рас­каз­вае Ан­та­ні­на Мі­ка­ла­еў­на. — А по­тым ска­за­лі: «Раж­ко­ву мы пра­цу да­дзім, але яго жон­ка ня­хай на гэ­та не раз­ліч­вае». І я, так­са­ма па аду­ка­цыі мас­так, пай­шла пра­ца­ваць на фар­фо­ра­вы за­вод, зай­ма­ла­ся ад­мі­ніст­ра­цый­най ра­бо­тай...»

Яна фак­тыч­на ста­я­ла ля вы­то­каў Мін-
ск­ага фар­фо­ра­ва­га за­во­да. Ву­чы­ла­ся рос­пі­су па фар­фо­ры ў Ра­сіі і на­ват пры­вез­ла ад­туль больш за дзя­ся­так май­строў. І толь­кі пас­ля шмат­лі­кіх га­доў пра­цы там яе, як вы­дат­на­га ар­га­ні­за­та­ра, узя­лі на Мін­скі мас­тац­кі кам­бі­нат за­гад­чы­кам афар­мі­цель­ска­га цэ­ха. І толь­кі та­ды ў Ан­та­ні­ны Раж­ко­вай з'я­ві­ла­ся маг­чы­масць зай­мац­ца лю­бі­май спра­вай, ра­біць тое, ча­го мно­гія не ўме­лі. У вы­ні­ку з'я­віў­ся цэ­лы шэ­раг тво­раў на сю­жэты рус­кіх на­род­ных ка­зак. Яны з му­жам не толь­кі пі­са­лі кар­ці­ны, але і не шка­да­ва­лі дзя­ліц­ца імі: ад­да­ва­лі ў дзі­ця­чыя сад­кі, ін­шыя ўста­но­вы для ўпры­га­жэн­ня ін­тэр'­ера. Ка­лі­до­ры 10-й клі­ніч­най баль­ні­цы і сён­ня аформ­ле­ны іх ка­зач­ны­мі аква­рэ­ля­мі.

Раж­ко­вы пра­жы­лі ў Мін­ску амаль 40 га­доў. За гэ­ты час ар­га­ні­за­ва­лі 27 вы­стаў. З іх не пры­нес­лі да­ха­ты ні ад­ной кар­ці­ны: пра­цы бы­лі або рас­куп­ле­ны, або раз­до­ра­ны. Сён­ня тво­ры Вя­ча­сла­ва Раж­ко­ва за­хоў­ва­юц­ца ў Рус­кім му­зеі Санкт-Пе­цяр­бур­га і Трац­ця­коў­скай га­ле­рэі, у На­цы­я­наль­ным мас­тац­кім му­зеі Бе­ла­ру­сі і Па­лех­скім мас­тац­кім му­зеі. І вель­мі крыўд­на, што ся­род ка­лег-мас­та­коў ні­хто не ці­ка­віў­ся іх мас­тац­твам, не пра­сіў на­ву­чыць. Акра­мя, ба­дай што, ад­на­го ма­ла­до­га юна­ка, яко­га сён­ня мы ве­да­ем як іка­на­піс­ца Паў­ла Жа­ра­ва. І дач­кі Свят­ла­ны, якая ву­чы­ла­ся твор­час­ці ў Баб­руй­скім мас­тац­кім ву­чы­лі­шчы.

— Яго пры­зна­ва­ла ста­рэй­шае па­ка­лен­не, — га­во­рыць Ан­та­ні­на Раж­ко­ва пра му­жа. — Ва­ен­ныя, тыя, хто прай­шоў та­кую ж бой­ню: Кат­коў, Са­віц­кі...

Вы­стаў­ле­ная лі­та­раль­на на ву­лі­цу пас­ля яго смер­ці, яна не толь­кі змаг­ла за­ха­ваць кож­ную ра­бо­ту, а на­ват ар­га­ні­за­ва­ла па­смерт­ныя вы­ста­вы! Пра­да­ла га­раж, не­ка­то­рыя аса­біс­тыя рэ­чы — і 150 кар­цін ад­пра­ві­ла на вы­ста­ву ў Санкт-Пе­цяр­бург. І сён­ня жан­чы­на імк­нец­ца зра­біць усё дзе­ля та­го, каб тво­ры, якія за­хоў­ва­юц­ца до­ма, уба­чы­ла як ма­га больш лю­дзей.

— Мне не трэ­ба ні­я­кіх гро­шай, тым больш, мне не па­трэб­на пры­знан­не, — тлу­ма­чыць Ан­та­ні­на Мі­ка­ла­еў­на. — Прос­та ха­чу, каб яго пра­цы жы­лі — у му­зеі, офі­се, до­ма... Ня­хай жы­вуць у лю­дзей!

І гэ­та не пус­тыя сло­вы. Бо, як пры­зна­юц­ца зна­ё­мыя Ан­та­ні­ны Раж­ко­вай, хто б ні прый­шоў да яе, не сы­хо­дзіць без па­да­рун­ка. З кар­ці­най, мі­ні­я­цю­рай, рас­піс­ной шка­тул­кай... І як я ні ад­маў­ля­ла­ся, на па­мяць аб гэ­тай цу­доў­най жан­чы­не, аб твор­чай і та­ле­на­ві­тай сям'і ў мя­не за­ста­лі­ся за­вуш­ні­цы, ство­ра­ныя ру­ка­мі гас­па­ды­ні ў тра­ды­цыі па­лех­ска­га жы­ва­пі­су.

Ве­ра­ні­ка КА­НЮ­ТА.

Фо­та аў­та­ра

Выбар рэдакцыі

Культура

І зноў закружыць фестываль...

І зноў закружыць фестываль...

Яркімі фарбамі і самабытнай музыкай напоўніў горад XXІІІ Нацыянальны фестываль «Маладзечна-2024». 

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.